अध्याय 43: अनुगीता: सबके अधिपति और धर्म के लक्षण

मनुष्याणां तु राज्यः क्षत्रियो मध्यमो गुणः ।
कुञ्जरो वाहनानां च सिंहश्चारण्यवासिनाम्

manuṣyāṇāṃ tu rājyaḥ kṣatriyo madhyamo guṇaḥ |
kuñjaro vāhanānāṃ ca siṃhaścāraṇyavāsinām

अविः पशूनां सर्वेषामहिस्तु बिलवासिनाम् ।
गवां गोवृषभश्चैव स्त्रीणां पुरुष एव च

aviḥ paśūnāṃ sarveṣāmahistu bilavāsinām |
gavāṃ govṛṣabhaścaiva strīṇāṃ puruṣa eva ca

न्यग्रोधो जम्बुवृक्षश्च पिप्पलः शाल्मलिस्तथा ।
शिंशपा मेषशृङ्गश्च तथा कीचकवेणवः

nyagrodho jambuvṛkṣaśca pippalaḥ śālmalistathā |
śiṃśapā meṣaśṛṅgaśca tathā kīcakaveṇavaḥ

एते द्रुमाणां राजानो गणानां मरुतस्तथा ।
हिमवान्पारियात्रश्च सह्यो विन्ध्यस्त्रिकूटवान्

ete drumāṇāṃ rājāno gaṇānāṃ marutastathā |
himavānpāriyātraśca sahyo vindhyastrikūṭavān

श्वेतो नीलश्च भासश्च राष्ट्रवांश्चैव पर्वतः ।
भृशस्कन्धो महेन्द्रश्च माल्यवान्पर्वतस्तथा

śveto nīlaśca bhāsaśca rāṣṭravāṃścaiva parvataḥ |
bhṛśaskandho mahendraśca mālyavānparvatastathā

एते पर्वतराजानो गणानां मरुतस्तथा ।
सूर्यो ग्रहाणामधिपो नक्षत्राणां च चन्द्रमाः

ete parvatarājāno gaṇānāṃ marutastathā |
sūryo grahāṇāmadhipo nakṣatrāṇāṃ ca candramāḥ

यमः पितॄणामधिपः सरितामथ सागरः ।
अंभसां वरुणो राजा मरुतामिन्द्र उच्यते

yamaḥ pitṝṇāmadhipaḥ saritāmatha sāgaraḥ |
aṃbhasāṃ varuṇo rājā marutāmindra ucyate

अर्कोऽधिपतिरुष्णानां ज्योतिषामिन्दुरुच्यते ।
अग्निर्भूतपतिर्नित्यं ब्राह्मणानां बृहस्पतिः

arko'dhipatiruṣṇānāṃ jyotiṣāmindurucyate |
agnirbhūtapatirnityaṃ brāhmaṇānāṃ bṛhaspatiḥ

ओषधीनां पतिः सोमो विष्णुर्बलवतां वरः ।
त्वष्टाऽधिनां पतिः सोमो विष्णुर्बलवतां वरः ।

oṣadhīnāṃ patiḥ somo viṣṇurbalavatāṃ varaḥ |
tvaṣṭā'dhināṃ patiḥ somo viṣṇurbalavatāṃ varaḥ |

दक्षिणानां तथा यज्ञो वेदानामृच एव च ।
दिशामुदीची विप्राणां सोमो राजा प्रतापवान्

dakṣiṇānāṃ tathā yajño vedānāmṛca eva ca |
diśāmudīcī viprāṇāṃ somo rājā pratāpavān

कुबेरः सर्वरत्नानां देवतानां पुरंदरः ।
एष भूताधिपः सर्गः प्रजानां च प्रजापतिः

kuberaḥ sarvaratnānāṃ devatānāṃ puraṃdaraḥ |
eṣa bhūtādhipaḥ sargaḥ prajānāṃ ca prajāpatiḥ

सर्वेषामेव भूतानामहं ब्रह्ममयो महान् ।
भूतं परतरं मत्तो विष्णोर्वाऽपि न विद्यते

sarveṣāmeva bhūtānāmahaṃ brahmamayo mahān |
bhūtaṃ parataraṃ matto viṣṇorvā'pi na vidyate

राजाधिराजः सर्वेषां विष्णुर्ब्रह्ममयो महान् ।
ईश्वरं तं विजानीमः स विभुः स प्रजापतिः

rājādhirājaḥ sarveṣāṃ viṣṇurbrahmamayo mahān |
īśvaraṃ taṃ vijānīmaḥ sa vibhuḥ sa prajāpatiḥ

नरकिन्नरयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।
देवदानवनागानां सर्वेषामीश्वरो हि सः

narakinnarayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām |
devadānavanāgānāṃ sarveṣāmīśvaro hi saḥ

भगदेवानुयातानां सर्वासां वामलोचना ।
माहेश्वरी महादेवी प्रोच्यते पार्वती हि सा

bhagadevānuyātānāṃ sarvāsāṃ vāmalocanā |
māheśvarī mahādevī procyate pārvatī hi sā

उमां देवीं विजानीध्वं नारीणामुत्तमां शुभाम् ।
रतीनां वसुमत्यस्तु स्त्रीणामप्सरसस्तथा

umāṃ devīṃ vijānīdhvaṃ nārīṇāmuttamāṃ śubhām |
ratīnāṃ vasumatyastu strīṇāmapsarasastathā

धर्मिकामाश्च राजानो ब्राह्मणा धर्मसेतवः ।
तस्माद्राजा द्विजातीनां प्रयतेतेह रक्षणे

dharmikāmāśca rājāno brāhmaṇā dharmasetavaḥ |
tasmādrājā dvijātīnāṃ prayateteha rakṣaṇe

राज्ञां हि विषये येषामवसीदन्ति साधवः ।
हीनास्ते स्वगुणैः सर्वैः प्रेत्यावाङ्मार्गगामिनः

rājñāṃ hi viṣaye yeṣāmavasīdanti sādhavaḥ |
hīnāste svaguṇaiḥ sarvaiḥ pretyāvāṅmārgagāminaḥ

राज्ञां हि विषये येषां साधवः परिरक्षिताः ।
तेऽस्मिँल्लोके प्रमोदन्ते प्रेत्य चानन्दमेव च

rājñāṃ hi viṣaye yeṣāṃ sādhavaḥ parirakṣitāḥ |
te'smim̐lloke pramodante pretya cānandameva ca

प्राप्नुवन्ति महात्मान इति वित्त द्विजर्षभाः ।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि नियतं धर्मलक्षणम्

prāpnuvanti mahātmāna iti vitta dvijarṣabhāḥ |
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi niyataṃ dharmalakṣaṇam

अहिंसालक्षणो धर्मो हिंसा चाधर्मलक्षणा ।
प्रकाशलक्षणा देवा मनुष्याः कर्मलक्षणाः

ahiṃsālakṣaṇo dharmo hiṃsā cādharmalakṣaṇā |
prakāśalakṣaṇā devā manuṣyāḥ karmalakṣaṇāḥ

शब्दलक्षणमाकाशं वायुस्तु स्पर्शलक्षणः ।
ज्योतिषां लक्षणं रूपमापश्च रसलक्षणाः

śabdalakṣaṇamākāśaṃ vāyustu sparśalakṣaṇaḥ |
jyotiṣāṃ lakṣaṇaṃ rūpamāpaśca rasalakṣaṇāḥ

धारिणी सर्वभूतानां पृथिवी गन्धलक्षणा ।
स्वरव्यञ्जनसंस्कारा भारती शब्दलक्षणा

dhāriṇī sarvabhūtānāṃ pṛthivī gandhalakṣaṇā |
svaravyañjanasaṃskārā bhāratī śabdalakṣaṇā

मनसो लक्षणं चिन्ता तथोक्ता बुद्धिरन्वयात् ।
मनसा चिन्तितानर्थान्बुद्ध्या चेह व्यवस्यति

manaso lakṣaṇaṃ cintā tathoktā buddhiranvayāt |
manasā cintitānarthānbuddhyā ceha vyavasyati

बुद्धिर्हि व्यवसायेन लक्ष्यते नात्र संशयः ।
लक्षणं मनसो ध्यानमव्यक्तं साधुलक्षणम्

buddhirhi vyavasāyena lakṣyate nātra saṃśayaḥ |
lakṣaṇaṃ manaso dhyānamavyaktaṃ sādhulakṣaṇam

प्रवृत्तिलक्षणो योगो ज्ञानं संन्यासलक्षणम् ।
तस्माज्ज्ञानं पुरस्कृत्य संन्यसेदिह बुद्धिमान्

pravṛttilakṣaṇo yogo jñānaṃ saṃnyāsalakṣaṇam |
tasmājjñānaṃ puraskṛtya saṃnyasediha buddhimān

संन्यासी ज्ञानसंयुक्तः प्राप्नोति परमां गतिम् ।
अतीतो द्वन्द्वमभ्येति तमोमृत्युजरातिगः

saṃnyāsī jñānasaṃyuktaḥ prāpnoti paramāṃ gatim |
atīto dvandvamabhyeti tamomṛtyujarātigaḥ

धर्मलक्षणसंयुक्तमुक्तं वो विधिवन्मया ।
गुणानां ग्रहणं सम्यग्वक्ष्याम्यहमतः परम्

dharmalakṣaṇasaṃyuktamuktaṃ vo vidhivanmayā |
guṇānāṃ grahaṇaṃ samyagvakṣyāmyahamataḥ param

पार्तिवो यस्तु गन्धो वै घ्राणेन हि स गृह्यते ।
प्राणस्यश्च तथा वायुर्गन्धज्ञाने विधीयते

pārtivo yastu gandho vai ghrāṇena hi sa gṛhyate |
prāṇasyaśca tathā vāyurgandhajñāne vidhīyate

अपां धातू रसो नित्यं जिह्वया स तु गृह्यते ।
जिह्वास्थश्च तथा सोमो रसज्ञाने विधीयते

apāṃ dhātū raso nityaṃ jihvayā sa tu gṛhyate |
jihvāsthaśca tathā somo rasajñāne vidhīyate

तेजसस्तु गुणो रूपं चक्षुषा तच्च गृह्यते ।
चक्षुःस्थश्च ततादित्यो रूपज्ञाने विधीयते

tejasastu guṇo rūpaṃ cakṣuṣā tacca gṛhyate |
cakṣuḥsthaśca tatādityo rūpajñāne vidhīyate

वायव्यस्तु सदा स्पर्शस्त्वचा प्रज्ञायते च सः ।
त्वक्स्थश्चैव सदा वायुः स्पर्सने स विधीयते

vāyavyastu sadā sparśastvacā prajñāyate ca saḥ |
tvaksthaścaiva sadā vāyuḥ sparsane sa vidhīyate

आकाशस्य गुणो घोषः श्रोत्रेण च स गृह्यते ।
श्रोत्रस्थाश्च दिशः सर्वाः शब्दज्ञाने प्रकीर्तिताः

ākāśasya guṇo ghoṣaḥ śrotreṇa ca sa gṛhyate |
śrotrasthāśca diśaḥ sarvāḥ śabdajñāne prakīrtitāḥ

मनसश्च गुणश्चिन्ता प्रज्ञया स तु गृह्यते ।
हृदिस्थश्चेतनो धातुर्मनोज्ञाने विधीयते

manasaśca guṇaścintā prajñayā sa tu gṛhyate |
hṛdisthaścetano dhāturmanojñāne vidhīyate

बुद्धिरध्यवसायेन ध्यानेन च महांस्तथा ।
निश्चित्य ग्रहणाद्व्यक्तमव्यक्तं नात्र संशयः

buddhiradhyavasāyena dhyānena ca mahāṃstathā |
niścitya grahaṇādvyaktamavyaktaṃ nātra saṃśayaḥ

अलिङ्गग्रहणो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः ।
तस्मादलिङ्गः क्षेत्रज्ञः केवलं ज्ञानलक्षणः

aliṅgagrahaṇo nityaḥ kṣetrajño nirguṇātmakaḥ |
tasmādaliṅgaḥ kṣetrajñaḥ kevalaṃ jñānalakṣaṇaḥ

अव्यक्तं क्षेत्रमुद्दिष्टं गुणानां प्रभवाप्ययम् ।
सदा पश्याम्यहं लीनं विजानामि शृणोमि च

avyaktaṃ kṣetramuddiṣṭaṃ guṇānāṃ prabhavāpyayam |
sadā paśyāmyahaṃ līnaṃ vijānāmi śṛṇomi ca

पुरुषस्तद्विजानीते तस्मात्क्षेत्रज्ञ उच्यते ।
गुणवृत्तं तथा कृत्स्नं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति

puruṣastadvijānīte tasmātkṣetrajña ucyate |
guṇavṛttaṃ tathā kṛtsnaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati

आदिमद्यावसानं तत्सृज्यमानमचेतनम् ।
न गुणा विदुरात्मानं सृज्यमानाः पुनःपुनः

ādimadyāvasānaṃ tatsṛjyamānamacetanam |
na guṇā vidurātmānaṃ sṛjyamānāḥ punaḥpunaḥ

न सत्यं वेद वै कश्चित्क्षेत्रज्ञस्त्वेव विन्दति ।
गुणानां गुणभूतानां यत्परं परतो महत्

na satyaṃ veda vai kaścitkṣetrajñastveva vindati |
guṇānāṃ guṇabhūtānāṃ yatparaṃ parato mahat

तस्माद्गुणांश्च तत्वं च परित्यज्येह तत्ववित् ।
क्षीणदोषो गुणान्हित्वा क्षेत्रज्ञं प्रविशत्यथ

tasmādguṇāṃśca tatvaṃ ca parityajyeha tatvavit |
kṣīṇadoṣo guṇānhitvā kṣetrajñaṃ praviśatyatha

निर्द्वन्द्वो निर्नमस्कारो निःस्वधाकार एव च ।
अचलश्चानिकेतश्च क्षेत्रज्ञः स परो विधिः

nirdvandvo nirnamaskāro niḥsvadhākāra eva ca |
acalaścāniketaśca kṣetrajñaḥ sa paro vidhiḥ