अध्याय 40: अनुगीता: तीनों गुण सदा साथ

नैव शक्या गुणा वक्तुं पृथक्त्वेनैव सर्वशः ।
अविच्छिन्नानि दृश्यन्ते रजः सत्वं तमस्तथा

naiva śakyā guṇā vaktuṃ pṛthaktvenaiva sarvaśaḥ |
avicchinnāni dṛśyante rajaḥ satvaṃ tamastathā

अन्योन्यमनुरज्यन्ते ह्यन्योन्येनानुजीविनः ।
अन्योन्यापाश्रयाः सर्वे तथाऽन्योन्यानुवर्तिनः

anyonyamanurajyante hyanyonyenānujīvinaḥ |
anyonyāpāśrayāḥ sarve tathā'nyonyānuvartinaḥ

यावत्सत्वं रजस्तावद्वर्तते नात्र संशयः ।
यावत्तमश्च सत्वं च रजस्तावदिहोच्यते

yāvatsatvaṃ rajastāvadvartate nātra saṃśayaḥ |
yāvattamaśca satvaṃ ca rajastāvadihocyate

संहत्य कुर्वते यात्रां सहिताः सङ्घचारिणः ।
सङ्घातवृत्तयो ह्येते वर्तन्ते हेत्वहेतुभिः

saṃhatya kurvate yātrāṃ sahitāḥ saṅghacāriṇaḥ |
saṅghātavṛttayo hyete vartante hetvahetubhiḥ

उद्रेकव्यतिरिक्तानां तेषामन्योन्यवर्तिनाम् ।
वक्ष्यते तद्यथाऽन्यूनं व्यतिरिक्तं च सर्वशः

udrekavyatiriktānāṃ teṣāmanyonyavartinām |
vakṣyate tadyathā'nyūnaṃ vyatiriktaṃ ca sarvaśaḥ

व्यतिरिक्तं तमो यत्र तिर्यग्भावगतं भवेत् ।
अल्पं तत्रथ रजो ज्ञेयं सत्वमल्पतरं तथा

vyatiriktaṃ tamo yatra tiryagbhāvagataṃ bhavet |
alpaṃ tatratha rajo jñeyaṃ satvamalpataraṃ tathā

उद्रिक्तं च रजो यत्र मध्यस्रोतोगतं भवेत् ।
अल्पं तत्र तमो ज्ञेयं सत्वमल्पतरं तथा

udriktaṃ ca rajo yatra madhyasrotogataṃ bhavet |
alpaṃ tatra tamo jñeyaṃ satvamalpataraṃ tathā

उद्रिक्तं च यदा सत्वमूर्ध्वस्रोतोगतं भवेत् ।
अल्पं तत्र तमो ज्ञेयं रजश्चाल्पतरं तथा

udriktaṃ ca yadā satvamūrdhvasrotogataṃ bhavet |
alpaṃ tatra tamo jñeyaṃ rajaścālpataraṃ tathā

सत्वं वैकारिकी योनिरिन्द्रियाणां प्रकाशिका ।
न हि सत्वात्परो भावः कश्चिदन्यो विधीयते

satvaṃ vaikārikī yonirindriyāṇāṃ prakāśikā |
na hi satvātparo bhāvaḥ kaścidanyo vidhīyate

ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणसंयुक्ता यान्त्यधस्तामसा जनाः

ūrdhvaṃ gacchanti satvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ |
jaghanyaguṇasaṃyuktā yāntyadhastāmasā janāḥ

तमः शूद्रे रजः क्षत्रे ब्राह्मणे सत्वमुत्तमम् ।
इत्येवं त्रिषु वर्णेषु विवर्तन्ते गुणास्त्रयः

tamaḥ śūdre rajaḥ kṣatre brāhmaṇe satvamuttamam |
ityevaṃ triṣu varṇeṣu vivartante guṇāstrayaḥ

दूरादपि हि दृश्यनते सहिताः सङ्घचारिणः ।
तमः सत्वं रजश्चैव पृथक्त्वेनानुशुश्रुम

dūrādapi hi dṛśyanate sahitāḥ saṅghacāriṇaḥ |
tamaḥ satvaṃ rajaścaiva pṛthaktvenānuśuśruma

दृष्ट्वा त्वादित्यमुद्यन्तं कुचोराणां भयं भवेत् ।
अध्वगाः परितप्येयुरुष्णतो दुःखभागिनः

dṛṣṭvā tvādityamudyantaṃ kucorāṇāṃ bhayaṃ bhavet |
adhvagāḥ paritapyeyuruṣṇato duḥkhabhāginaḥ

आदित्यः सत्वमुद्दिष्टः कुचोरास्तु तथा तमः ।
परितापोऽध्वगानां च रजसो गुण उच्यते

ādityaḥ satvamuddiṣṭaḥ kucorāstu tathā tamaḥ |
paritāpo'dhvagānāṃ ca rajaso guṇa ucyate

प्राकाश्यं सत्वमादित्यः संतापो रजसो गुणः ।
उपप्लवस्तु विज्ञेयस्तामसस्तस्य पर्वसु

prākāśyaṃ satvamādityaḥ saṃtāpo rajaso guṇaḥ |
upaplavastu vijñeyastāmasastasya parvasu

एवं ज्योतिष्षु सर्वेषु प्रवर्तन्ते गुणास्त्रयः ॥
पर्यायेण च वर्न्तते तत्रतत्र तथातथा

evaṃ jyotiṣṣu sarveṣu pravartante guṇāstrayaḥ ||
paryāyeṇa ca varntate tatratatra tathātathā

स्थावरेषु तु भावेषु तिर्यग्भावगतं तमः ।
राजसास्तु विवर्तन्ते स्नेहभावस्तु सात्विकैः

sthāvareṣu tu bhāveṣu tiryagbhāvagataṃ tamaḥ |
rājasāstu vivartante snehabhāvastu sātvikaiḥ

अहस्त्रिधा तु विज्ञेयं त्रिधा रात्रिर्विधीयते ।
मासार्दमासवर्षाणि ऋतवः सन्धयस्तथा

ahastridhā tu vijñeyaṃ tridhā rātrirvidhīyate |
māsārdamāsavarṣāṇi ṛtavaḥ sandhayastathā

त्रिधा दानानि दीयन्ते त्रिधा यज्ञः प्रवर्तते ।
त्रिधा लोकास्त्रिधा देवास्त्रिधा विद्यास्त्रिधा गतिः

tridhā dānāni dīyante tridhā yajñaḥ pravartate |
tridhā lokāstridhā devāstridhā vidyāstridhā gatiḥ

भूतं भव्यं भविष्यं च धर्मोऽर्थः काम एव च ।
प्राणापानावुदानश्चाप्येत एव त्रयो गुणाः

bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca dharmo'rthaḥ kāma eva ca |
prāṇāpānāvudānaścāpyeta eva trayo guṇāḥ

पर्यायेण प्रवर्तन्ते तत्रतत्र तथातथा ।
यत्किञ्चिदिह लोकेऽस्मिन्सर्वमेते त्रयो गुणाः

paryāyeṇa pravartante tatratatra tathātathā |
yatkiñcidiha loke'sminsarvamete trayo guṇāḥ

त्रयो गुणाः प्रवर्तन्ते ह्यव्यक्ता नित्यमेव तु ।
सत्वं रजस्तमश्चैव गुणसर्गः सनातनः

trayo guṇāḥ pravartante hyavyaktā nityameva tu |
satvaṃ rajastamaścaiva guṇasargaḥ sanātanaḥ

तमोऽव्यक्तं शिवं धाम रजो योनिः सनातनः ।
प्रकृतिर्विकारः प्रलयः प्रधानं प्रभवाप्ययौ

tamo'vyaktaṃ śivaṃ dhāma rajo yoniḥ sanātanaḥ |
prakṛtirvikāraḥ pralayaḥ pradhānaṃ prabhavāpyayau

अनुद्रिक्तमनूनं वाऽप्यकम्पमचलं ध्रुवम् ।
सदसच्चैव तत्सर्वमव्यक्तं त्रिगुणं स्मृतम् ।
ज्ञेयानि नामधेयानि नरैरद्यात्मचिन्तकैः

anudriktamanūnaṃ vā'pyakampamacalaṃ dhruvam |
sadasaccaiva tatsarvamavyaktaṃ triguṇaṃ smṛtam |
jñeyāni nāmadheyāni narairadyātmacintakaiḥ

अव्यक्तनामानि गुणांश्च तत्त्वतो
यो वेद सर्वाणि गतीश्च केवलाः ।
विमुक्तदेहः प्रविभागतत्त्ववि-
त्स मुच्यते सर्वगुणैर्निरामयः

avyaktanāmāni guṇāṃśca tattvato
yo veda sarvāṇi gatīśca kevalāḥ |
vimuktadehaḥ pravibhāgatattvavi-
tsa mucyate sarvaguṇairnirāmayaḥ