अध्याय 41: अनुगीता: महत् और अहंकार की सृष्टि

अव्यक्तात्पूर्वमुत्पन्नो महानात्मा महामतिः ।
आदिर्गुणानां सर्वेषां प्रथमः सर्ग उच्यते

avyaktātpūrvamutpanno mahānātmā mahāmatiḥ |
ādirguṇānāṃ sarveṣāṃ prathamaḥ sarga ucyate

महानात्मा मतिर्विष्णुर्जिष्णुः शंभुश्च वीर्यवान् ।
बुद्धिः प्रज्ञोपलब्धिश्च तता ख्यातिर्धृतिःस्मृतिः ।

mahānātmā matirviṣṇurjiṣṇuḥ śaṃbhuśca vīryavān |
buddhiḥ prajñopalabdhiśca tatā khyātirdhṛtiḥsmṛtiḥ |

पर्यायवाचकैः शब्दैर्महानात्मा विभाव्यते ।
तं जानन्ब्राह्मणो विद्वान्प्रमोहं नाधिगच्छति

paryāyavācakaiḥ śabdairmahānātmā vibhāvyate |
taṃ jānanbrāhmaṇo vidvānpramohaṃ nādhigacchati

सर्वतःपाणिपादं च सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वं व्याप्यवतिष्ठति

sarvataḥpāṇipādaṃ ca sarvatokṣiśiromukham |
sarvataḥśrutimalloke sarvaṃ vyāpyavatiṣṭhati

महाप्रभावः पुरुषः सर्वस्य हृदि निष्ठितः ।
अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानो ज्योतिरव्ययः

mahāprabhāvaḥ puruṣaḥ sarvasya hṛdi niṣṭhitaḥ |
aṇimā laghimā prāptirīśāno jyotiravyayaḥ

तत्र बुद्धिमतां लोके सद्भावनिरताश्च ये ।
ध्यानिनो नित्ययोगाश्च सत्यसन्धा जितेन्द्रियाः

tatra buddhimatāṃ loke sadbhāvaniratāśca ye |
dhyānino nityayogāśca satyasandhā jitendriyāḥ

ज्ञानवन्तश्च ये केचिदलुब्धा जितमन्यवः ।
प्रसन्नमनसो धीरा निर्ममा निरहंक्रियाः

jñānavantaśca ye kecidalubdhā jitamanyavaḥ |
prasannamanaso dhīrā nirmamā nirahaṃkriyāḥ

विमुक्ताः सर्व एवैते महत्त्वमुपयान्त्युत ।
आत्मनो महतो वेद यः पुण्यां गतिमुत्तमाम्

vimuktāḥ sarva evaite mahattvamupayāntyuta |
ātmano mahato veda yaḥ puṇyāṃ gatimuttamām

अहङ्कारात्प्रसूतानि महाभूतानि पञ्च वै ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्

ahaṅkārātprasūtāni mahābhūtāni pañca vai |
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam

तेषु भूतानि युज्यन्ते महाभूतेषु पञ्चसु ।
ते शब्दस्पर्शरूपेषु रसगन्धक्रियासु च

teṣu bhūtāni yujyante mahābhūteṣu pañcasu |
te śabdasparśarūpeṣu rasagandhakriyāsu ca

महाभूतविनाशान्ते प्रलये प्रत्युपस्थिते ।
सर्वप्राणभृतां धीरा महदुत्पद्यते भयम्

mahābhūtavināśānte pralaye pratyupasthite |
sarvaprāṇabhṛtāṃ dhīrā mahadutpadyate bhayam

स धीरः सर्वलोकेषु न मोहमधिगच्छति ।
विष्णुरेवादिसर्गेषु स्वयंभूर्भवति प्रभुः

sa dhīraḥ sarvalokeṣu na mohamadhigacchati |
viṣṇurevādisargeṣu svayaṃbhūrbhavati prabhuḥ

एवं हि यो वेद गुहाशयं प्रभुं
परं पुराणं पुरुषं विश्वरूपम् ।
हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गतिं
स बुद्धिमान्बुद्धिमतीत्य तिष्ठति

evaṃ hi yo veda guhāśayaṃ prabhuṃ
paraṃ purāṇaṃ puruṣaṃ viśvarūpam |
hiraṇmayaṃ buddhimatāṃ parāṃ gatiṃ
sa buddhimānbuddhimatītya tiṣṭhati

य उत्पन्नो महान्पूर्वमहङ्कारः स उच्यते ।
अहमित्येव सम्भूतो द्वितीयः सर्ग उच्यते

ya utpanno mahānpūrvamahaṅkāraḥ sa ucyate |
ahamityeva sambhūto dvitīyaḥ sarga ucyate

अहङ्कारश्च भूतादिर्वैकारिक इति स्मृतः ।
तेजसश्चेतना धातुः प्रजासर्गः प्रजापतिः

ahaṅkāraśca bhūtādirvaikārika iti smṛtaḥ |
tejasaścetanā dhātuḥ prajāsargaḥ prajāpatiḥ

देवानां प्रभवो देवो मनसश्च त्रिलोककृत् ।
अहमित्येव तत्सर्वमभिमानः स उच्यते

devānāṃ prabhavo devo manasaśca trilokakṛt |
ahamityeva tatsarvamabhimānaḥ sa ucyate

अध्यात्मज्ञानतृप्तानां मुनीनां भावितात्मनाम् ।
स्वाध्यायक्रतुसिद्धानामेष लोकः सनातनः

adhyātmajñānatṛptānāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām |
svādhyāyakratusiddhānāmeṣa lokaḥ sanātanaḥ

अहङ्कारेणाहरतो गुणानिमा-
न्भूतादिरेवं सृजते स भूतकृत् ।
वैकारिकः सर्वमिदं विचेष्टते
स्वतेजसा रञ्जयते जगत्तथा

ahaṅkāreṇāharato guṇānimā-
nbhūtādirevaṃ sṛjate sa bhūtakṛt |
vaikārikaḥ sarvamidaṃ viceṣṭate
svatejasā rañjayate jagattathā