अध्याय 4: करंधम का वंश और राजा मरुत्त

शुश्रूषे तस्य धर्मज्ञ राजर्षेः परिकीर्तनम् ।
द्वैपायन मरुत्तस्य कथां प्रब्रूहि मेऽनघ

śuśrūṣe tasya dharmajña rājarṣeḥ parikīrtanam |
dvaipāyana maruttasya kathāṃ prabrūhi me'nagha

आसीत्कृतयुगे तात मनुर्दण्डिधरः प्रभुः ।
तस्य पुत्रो महोष्वासः प्रजातिरभवन्नृपः

āsītkṛtayuge tāta manurdaṇḍidharaḥ prabhuḥ |
tasya putro mahoṣvāsaḥ prajātirabhavannṛpaḥ

प्रजातेरभवत्पुत्रः क्षुत इत्यभिविश्रुतः ।
क्षुतस्य पुत्र इक्ष्वाकुर्महीपालोऽभवत्प्रभुः

prajāterabhavatputraḥ kṣuta ityabhiviśrutaḥ |
kṣutasya putra ikṣvākurmahīpālo'bhavatprabhuḥ

तस्य पुत्रशतं राजन्नासीत्परमधार्मिकम् ।
तांस्तु सर्वान्महीपालानिक्ष्वाकुरकरोत्प्रभुः

tasya putraśataṃ rājannāsītparamadhārmikam |
tāṃstu sarvānmahīpālānikṣvākurakarotprabhuḥ

तेषां ज्येष्ठस्तु विंशोऽभूत्प्रतिमानं धनुष्मताम् ।
विंशस्य पुत्रः कल्याणो विविंशो नाम भारत

teṣāṃ jyeṣṭhastu viṃśo'bhūtpratimānaṃ dhanuṣmatām |
viṃśasya putraḥ kalyāṇo viviṃśo nāma bhārata

विविंशस्य सुता राजन्बभूवुर्दश पञ्च च ।
सर्वे धनुषि विक्रान्ता ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः

viviṃśasya sutā rājanbabhūvurdaśa pañca ca |
sarve dhanuṣi vikrāntā brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ

दानधर्मरताः शान्ताः सततं प्रियवादिनः ।
तेषां ज्येष्ठः खनीनेत्रः स तान्सर्वानपीडयत्

dānadharmaratāḥ śāntāḥ satataṃ priyavādinaḥ |
teṣāṃ jyeṣṭhaḥ khanīnetraḥ sa tānsarvānapīḍayat

खनीनेत्रस्तु विक्रान्तो जित्वा राज्यमकण्टकम् ।
नाशकद्रक्षितुं राज्यं नान्वरज्यन्त तं प्रजाः

khanīnetrastu vikrānto jitvā rājyamakaṇṭakam |
nāśakadrakṣituṃ rājyaṃ nānvarajyanta taṃ prajāḥ

तमपास्य च तद्राज्ये तस्य पुत्रं सुवर्चसम् ।
अभ्यषिञ्चन्त राजेन्द्र मुदिता ह्यभवंस्तदा

tamapāsya ca tadrājye tasya putraṃ suvarcasam |
abhyaṣiñcanta rājendra muditā hyabhavaṃstadā

स पितुर्विक्रियां दृष्ट्वा राज्यान्निरसनं च तत् ।
नियतो वर्तयामास प्रजाहितचिकीर्षया

sa piturvikriyāṃ dṛṣṭvā rājyānnirasanaṃ ca tat |
niyato vartayāmāsa prajāhitacikīrṣayā

ब्रह्मण्यः सत्यवादी च शुचिः शमदमान्वितः ।
प्रजास्तं चान्वरज्यन्त धर्मनित्यं मनस्विनम्

brahmaṇyaḥ satyavādī ca śuciḥ śamadamānvitaḥ |
prajāstaṃ cānvarajyanta dharmanityaṃ manasvinam

तस्य धर्मप्रवृत्तस्य व्यशीर्यत्कोशवाहनम् ।
तं क्षीणकोशं सामन्ताः समन्तात्पर्यपीडयन्

tasya dharmapravṛttasya vyaśīryatkośavāhanam |
taṃ kṣīṇakośaṃ sāmantāḥ samantātparyapīḍayan

स पीड्यमानो बहुभिः क्षीणकोशाश्ववाहनः ।
आर्तिमार्च्छत्परां राजा सह भृत्यैः पुरेण च

sa pīḍyamāno bahubhiḥ kṣīṇakośāśvavāhanaḥ |
ārtimārcchatparāṃ rājā saha bhṛtyaiḥ pureṇa ca

न चैनमभिहन्तुं ते शक्नुवन्ति बलक्षये ।
सम्यग्वृत्तो हि राजा स धर्मनित्यो युधिष्ठिर

na cainamabhihantuṃ te śaknuvanti balakṣaye |
samyagvṛtto hi rājā sa dharmanityo yudhiṣṭhira

यदा तु परमामार्तिं गतोऽसौ सपुरो नृपः ।
ततः प्रदध्मौ स करं प्रादुरासीत्ततो बलम्

yadā tu paramāmārtiṃ gato'sau sapuro nṛpaḥ |
tataḥ pradadhmau sa karaṃ prādurāsīttato balam

ततस्तानजयत्सर्वान्प्रातिसीमान्नराधिपान् ।
एतस्मात्कारणाद्राजन्विश्रुतः स करंधमः

tatastānajayatsarvānprātisīmānnarādhipān |
etasmātkāraṇādrājanviśrutaḥ sa karaṃdhamaḥ

आवीक्षित्तस्य पुत्रोऽभूत्त्रेतायुगमुखे पुरा ।
इन्द्रादनवरः श्रीमान्देवैरपि सुदुर्जयः

āvīkṣittasya putro'bhūttretāyugamukhe purā |
indrādanavaraḥ śrīmāndevairapi sudurjayaḥ

कारंधम इति ख्यातो बभूव जगतीपतिः ।
तस्य सर्वे महीपाला वर्तन्ते स्म वशे तदा ।
स हि सम्राडभूत्तेषां वृत्तेन च बलेन च

kāraṃdhama iti khyāto babhūva jagatīpatiḥ |
tasya sarve mahīpālā vartante sma vaśe tadā |
sa hi samrāḍabhūtteṣāṃ vṛttena ca balena ca

अविक्षिन्नाम धर्मात्मा शौर्येणेन्द्रसमोऽभवत् ।
यज्ञशीलो धर्मरतिर्धृतिमान्संयतेन्द्रियः

avikṣinnāma dharmātmā śauryeṇendrasamo'bhavat |
yajñaśīlo dharmaratirdhṛtimānsaṃyatendriyaḥ

तेजसाऽऽदित्यसदृशः क्षमया पृथिवीसमः ।
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या हिमवानिव सुस्थिरः

tejasā''dityasadṛśaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ |
bṛhaspatisamo buddhyā himavāniva susthiraḥ

कर्मणा मनसा वाचा दमेन प्रशमेन च ।
मनांस्याराधयामास प्रजानां स महीपतिः

karmaṇā manasā vācā damena praśamena ca |
manāṃsyārādhayāmāsa prajānāṃ sa mahīpatiḥ

य ईजे हयमेधानां शतेन विधिवत्प्रभुः ।
याजयामास यं विद्वान्स्वयमेवाङ्गिराः प्रभुः

ya īje hayamedhānāṃ śatena vidhivatprabhuḥ |
yājayāmāsa yaṃ vidvānsvayamevāṅgirāḥ prabhuḥ

तस्य पुत्रोऽतिचक्राम पितरं गुणवत्तया ।
मरुत्तो नाम धर्मज्ञश्चक्रवर्ती महायशाः ।
नागायुतसमप्राणः साक्षाद्विष्णुरिवापरः

tasya putro'ticakrāma pitaraṃ guṇavattayā |
marutto nāma dharmajñaścakravartī mahāyaśāḥ |
nāgāyutasamaprāṇaḥ sākṣādviṣṇurivāparaḥ

स यक्ष्यमाणो धर्मात्मा शातकुम्भमयान्युत ।
कारयामास शुभ्राणि भाजनानि सहस्रशः

sa yakṣyamāṇo dharmātmā śātakumbhamayānyuta |
kārayāmāsa śubhrāṇi bhājanāni sahasraśaḥ

मेरुं पर्वतमासाद्य हिमवत्पार्श्व उत्तरे ।
काञ्चनः सुमहान्पादस्तत्र कर्म चकार सः

meruṃ parvatamāsādya himavatpārśva uttare |
kāñcanaḥ sumahānpādastatra karma cakāra saḥ

ततः कुण्डानि पात्रीश्च पिठराण्यासंनानि च ।
चक्रुः सुवर्णकर्तारो येषां सङ्ख्या न विद्यते

tataḥ kuṇḍāni pātrīśca piṭharāṇyāsaṃnāni ca |
cakruḥ suvarṇakartāro yeṣāṃ saṅkhyā na vidyate

तस्यैव च समीपे तु यज्ञवाटो बभूव ह ।
ईजे तत्र स धर्मात्मा विदिवत्पृथिवीपतिः ।
मरुत्तः सहितैः सर्वैः प्रजापालैर्नराधिपः

tasyaiva ca samīpe tu yajñavāṭo babhūva ha |
īje tatra sa dharmātmā vidivatpṛthivīpatiḥ |
maruttaḥ sahitaiḥ sarvaiḥ prajāpālairnarādhipaḥ