अध्याय 3: व्यास अश्वमेध और मरुत्त का स्वर्ण सुझाते हैं

युधिष्ठिर तव प्रज्ञा न सम्यगिति मे मतिः ।
न हि कश्चित्स्वयं मर्त्यः स्ववशः कुरुते क्रियाम्

yudhiṣṭhira tava prajñā na samyagiti me matiḥ |
na hi kaścitsvayaṃ martyaḥ svavaśaḥ kurute kriyām

ईश्वरेण च युक्तोऽयं साध्वसाधु च मानवः ।
करोत्यसुकरं कर्म तत्रका परिदेवना

īśvareṇa ca yukto'yaṃ sādhvasādhu ca mānavaḥ |
karotyasukaraṃ karma tatrakā paridevanā

आत्मानं मन्यसे चाथ पापकर्माणमन्ततः ।
शृणु तत्र यथा पापमपकृत्येत भारत

ātmānaṃ manyase cātha pāpakarmāṇamantataḥ |
śṛṇu tatra yathā pāpamapakṛtyeta bhārata

तपोभिः क्रतुभिश्चैव दानेन च युधिष्ठिर ।
तरन्ति नित्यं पुरुषा ये स्म पापानि कुर्वते

tapobhiḥ kratubhiścaiva dānena ca yudhiṣṭhira |
taranti nityaṃ puruṣā ye sma pāpāni kurvate

यज्ञेन तपसा चैव दानेन च नराधिप ।
पूयन्ते नरशार्दूल नरा दुष्कृतकारिणः

yajñena tapasā caiva dānena ca narādhipa |
pūyante naraśārdūla narā duṣkṛtakāriṇaḥ

असुराश्च सुराश्चैव पुण्यहेतोर्मखक्रियाम् ।
प्रवर्तन्ते महात्मानस्तस्माद्यज्ञः परायणम्

asurāśca surāścaiva puṇyahetormakhakriyām |
pravartante mahātmānastasmādyajñaḥ parāyaṇam

यज्ञैरेव महात्मानो बभूवुरधिकाः सुराः ।
ततो देवाः क्रियावन्तो दानवानभ्यधर्षयन्

yajñaireva mahātmāno babhūvuradhikāḥ surāḥ |
tato devāḥ kriyāvanto dānavānabhyadharṣayan

राजसूयाश्वमेधौ च सर्वमेधं च भारत ।
नरमेधं च नृपते त्वमाहर युधिष्ठिर

rājasūyāśvamedhau ca sarvamedhaṃ ca bhārata |
naramedhaṃ ca nṛpate tvamāhara yudhiṣṭhira

यजस्व वाजिमेधेन विधिवद्दक्षिणावता ।
बहुकामान्नवित्तेन रामो दाशरथिर्यथा

yajasva vājimedhena vidhivaddakṣiṇāvatā |
bahukāmānnavittena rāmo dāśarathiryathā

यथा च भरतो राजा दौष्यन्तिः पृथिवीपतिः ।
शाकुन्तलो महावीर्यस्तव पूर्वपितामहः

yathā ca bharato rājā dauṣyantiḥ pṛthivīpatiḥ |
śākuntalo mahāvīryastava pūrvapitāmahaḥ

असंशयं वाजिमेधः पारयेत्पृथिवीमपि ।
अभिप्रायस्तु मे कश्चित्तं त्वं श्रोतुमिहार्हसि

asaṃśayaṃ vājimedhaḥ pārayetpṛthivīmapi |
abhiprāyastu me kaścittaṃ tvaṃ śrotumihārhasi

इमं ज्ञातिवधं कृत्वा सुमहान्तं द्विजोत्तम ।
अहमाराधयिष्यामि कथं शोकपरायणः ।
दानमल्पं न शक्नोमि दातुं वित्तं च नास्ति मे

imaṃ jñātivadhaṃ kṛtvā sumahāntaṃ dvijottama |
ahamārādhayiṣyāmi kathaṃ śokaparāyaṇaḥ |
dānamalpaṃ na śaknomi dātuṃ vittaṃ ca nāsti me

न तु बालानिमान्दीनानुत्सहे वसु याचितुम् ।
तथैवाद्रविणान्कृच्छ्रे वर्तमानान्नृपात्मजान्

na tu bālānimāndīnānutsahe vasu yācitum |
tathaivādraviṇānkṛcchre vartamānānnṛpātmajān

स्वयं विनाश्य पृथिवीं यज्ञार्थं द्विजसत्तम ।
करमाहारयिष्यामि कथं शोकपरायणः

svayaṃ vināśya pṛthivīṃ yajñārthaṃ dvijasattama |
karamāhārayiṣyāmi kathaṃ śokaparāyaṇaḥ

दुर्योधनापराधेनि वसुधायां नराधिपाः ।
प्रनष्टा योजयित्वाऽस्मानकीर्त्या मुनिसत्तम

duryodhanāparādheni vasudhāyāṃ narādhipāḥ |
pranaṣṭā yojayitvā'smānakīrtyā munisattama

दुर्योधनेन पृथिवी क्षपिता जयकारणात् ।
कोशश्चापि विशीर्णोसौ धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः

duryodhanena pṛthivī kṣapitā jayakāraṇāt |
kośaścāpi viśīrṇosau dhārtarāṣṭrasya durmateḥ

पृथिवी दक्षिणा चात्र वाजिमेधे महाक्रतौ ।
विद्वद्भिः परिदृष्टोऽयं शिष्टो विधिविपर्ययः

pṛthivī dakṣiṇā cātra vājimedhe mahākratau |
vidvadbhiḥ paridṛṣṭo'yaṃ śiṣṭo vidhiviparyayaḥ

न च प्रतिनिधिं कर्तुं चिकीर्षामि तपोधन ।
अत्र मे भगवन्सम्यक्साचिव्यं कर्तुमर्हसि

na ca pratinidhiṃ kartuṃ cikīrṣāmi tapodhana |
atra me bhagavansamyaksācivyaṃ kartumarhasi

एवमुक्तस्तु पार्थेन कृष्णद्वैपायनस्तदा ।
मुहूर्तमनुसञ्चिन्त्य धर्मराजानमब्रवीत्

evamuktastu pārthena kṛṣṇadvaipāyanastadā |
muhūrtamanusañcintya dharmarājānamabravīt

कोशश्चापि विशीर्णोऽयं परिपूर्णो भविष्यति ।
विद्यते द्रविणं पार्थ गिरौ हिमवति स्थितम्

kośaścāpi viśīrṇo'yaṃ paripūrṇo bhaviṣyati |
vidyate draviṇaṃ pārtha girau himavati sthitam

उत्सृष्टं ब्राह्मणैर्यज्ञे मरुत्तस्य महीपते ।
तदानयस्व कौन्तेय पर्याप्तं तद्भविष्यति

utsṛṣṭaṃ brāhmaṇairyajñe maruttasya mahīpate |
tadānayasva kaunteya paryāptaṃ tadbhaviṣyati

कथं यज्ञे मरुत्तस्य द्रविणं तत्समाचितम् ।
कस्मिंश्च काले स नृपो बभूव ददतांवर

kathaṃ yajñe maruttasya draviṇaṃ tatsamācitam |
kasmiṃśca kāle sa nṛpo babhūva dadatāṃvara

यदि शुश्रूषसे पार्थ शृणु कारंधमं नृपम् ।
यस्मिन्काले महावीर्यः स राजाऽऽसीन्महाधनः

yadi śuśrūṣase pārtha śṛṇu kāraṃdhamaṃ nṛpam |
yasminkāle mahāvīryaḥ sa rājā''sīnmahādhanaḥ