अध्याय 33: अनुगीता: जनक को अपना राज्य नहीं मिला

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
ब्राह्मणस्य च संवादं जनकस्य च भामिनि

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
brāhmaṇasya ca saṃvādaṃ janakasya ca bhāmini

ब्राह्मणं जनको राजा सन्नं कस्मिंश्चिदागसि ।
विषये मे न वस्तव्यमिति शिष्ट्यर्थमब्रवीत्

brāhmaṇaṃ janako rājā sannaṃ kasmiṃścidāgasi |
viṣaye me na vastavyamiti śiṣṭyarthamabravīt

इत्युक्तः प्रत्युवाचाथ ब्राह्मणो राजसत्तमम् ।
आचक्ष्व विषयं राजन्यावांस्तव वशे स्थितः

ityuktaḥ pratyuvācātha brāhmaṇo rājasattamam |
ācakṣva viṣayaṃ rājanyāvāṃstava vaśe sthitaḥ

सोऽन्यस्य विषये राज्ञो वस्तुमिच्छाम्यहं विभो ।
वचस्ते कर्तुमिच्छामि यथाशास्त्रं महीपते

so'nyasya viṣaye rājño vastumicchāmyahaṃ vibho |
vacaste kartumicchāmi yathāśāstraṃ mahīpate

इत्युक्तस्तु तदा राजा ब्राह्मणेन यशस्विना ।
मुहुरुष्णं विनिःस्वस्य न किञ्चित्प्रत्यभाषत

ityuktastu tadā rājā brāhmaṇena yaśasvinā |
muhuruṣṇaṃ viniḥsvasya na kiñcitpratyabhāṣata

तमासीनं ध्यायमानं राजानममितौजसम् ।
कश्मलं सहसाऽगच्छद्भानुमन्तमिव ग्रहः

tamāsīnaṃ dhyāyamānaṃ rājānamamitaujasam |
kaśmalaṃ sahasā'gacchadbhānumantamiva grahaḥ

समाश्वास्य ततो राजा विगते कश्यमे तदा ।
ततो मूहूर्तादिव तं ब्राह्मणं वाक्यमब्रवीत्

samāśvāsya tato rājā vigate kaśyame tadā |
tato mūhūrtādiva taṃ brāhmaṇaṃ vākyamabravīt

पितृपैतामहे राज्ये वश्ये जनपदे सति ।
विषयं नाधिगच्छामि विचिन्वन्पृथिवीमहम्

pitṛpaitāmahe rājye vaśye janapade sati |
viṣayaṃ nādhigacchāmi vicinvanpṛthivīmaham

नाध्यगच्छं यदा पृथ्व्यां मिथिला मार्गिता मया ।
नाध्यगच्छं यदा तस्यां स्वप्रजा मार्गिता मया

nādhyagacchaṃ yadā pṛthvyāṃ mithilā mārgitā mayā |
nādhyagacchaṃ yadā tasyāṃ svaprajā mārgitā mayā

नाध्यगच्छं यदा तस्यां तदा मे कश्मलोऽभवत् ।
ततो मे कश्मलस्यान्ते मतिः पुनरुपस्थिता

nādhyagacchaṃ yadā tasyāṃ tadā me kaśmalo'bhavat |
tato me kaśmalasyānte matiḥ punarupasthitā

तदा न विषयं मन्ये सर्वो वा विषयो मम ।
आत्माऽपि चायं न मम सर्वा वा पृथिवी मम

tadā na viṣayaṃ manye sarvo vā viṣayo mama |
ātmā'pi cāyaṃ na mama sarvā vā pṛthivī mama

यथा मम तथाऽन्येषामिति मन्ये द्विजोत्तम ।
उष्यतां यावदुत्साहो भुज्यतां यावदिष्यते

yathā mama tathā'nyeṣāmiti manye dvijottama |
uṣyatāṃ yāvadutsāho bhujyatāṃ yāvadiṣyate

पितृपैतामहे राज्ये वश्ये जनपदे सति ।
ब्रूहि कां मतिमास्थाय ममत्वं वर्जितं त्वया

pitṛpaitāmahe rājye vaśye janapade sati |
brūhi kāṃ matimāsthāya mamatvaṃ varjitaṃ tvayā

कां वै बुद्धिं समाश्रित्य सर्वो वै विषयस्तव ।
नावैषि विषयं येन सर्वो वा विषयस्तव

kāṃ vai buddhiṃ samāśritya sarvo vai viṣayastava |
nāvaiṣi viṣayaṃ yena sarvo vā viṣayastava

अन्तवन्त इहारम्भा विदिताः सर्वकर्मसु ।
नाध्यगच्छमहं तस्मान्ममेदमिति यद्भवेत्

antavanta ihārambhā viditāḥ sarvakarmasu |
nādhyagacchamahaṃ tasmānmamedamiti yadbhavet

कस्येदमिति कस्य स्वमिति वेदवचस्तथा ।
नाध्यगच्छमहं बुद्ध्या ममेदमिति यद्भवेत्

kasyedamiti kasya svamiti vedavacastathā |
nādhyagacchamahaṃ buddhyā mamedamiti yadbhavet

एतां बुद्धिं समाश्रित्य ममत्वं वर्जितं मया ।
शृणु बुद्धिं च यां ज्ञात्वा सर्वत्र विषयो मम

etāṃ buddhiṃ samāśritya mamatvaṃ varjitaṃ mayā |
śṛṇu buddhiṃ ca yāṃ jñātvā sarvatra viṣayo mama

नाहमात्मार्थमिच्छामि गन्धान्घ्राणगतानपि ।
तस्मान्मे निर्जिता भूमिर्वशे तिष्ठति नित्यदा

nāhamātmārthamicchāmi gandhānghrāṇagatānapi |
tasmānme nirjitā bhūmirvaśe tiṣṭhati nityadā

नाहमात्मार्थमिच्छामि रसानास्येऽपि वर्ततः ।
आपो मे निर्जितास्तस्माद्वशे तिष्ठन्ति नित्यदा

nāhamātmārthamicchāmi rasānāsye'pi vartataḥ |
āpo me nirjitāstasmādvaśe tiṣṭhanti nityadā

नाहमात्मार्थमिच्छामि रूपं ज्योतिश्च चक्षुषः ।
तस्मान्मे निर्जितं ज्योतिर्वशे तिष्ठति नित्यदा

nāhamātmārthamicchāmi rūpaṃ jyotiśca cakṣuṣaḥ |
tasmānme nirjitaṃ jyotirvaśe tiṣṭhati nityadā

नाहमात्मार्थमिच्छामि स्पर्शांस्त्वचि गताश्च ये ।
तस्मान्मे निर्जितो वायुर्वशे तिष्ठति नित्यदा

nāhamātmārthamicchāmi sparśāṃstvaci gatāśca ye |
tasmānme nirjito vāyurvaśe tiṣṭhati nityadā

नाहमात्मार्थमिच्छामि शब्दाञ्श्रोत्रगतानपि ।
आकाशं मे जितं तस्माद्वशे तिष्ठति नित्यदा

nāhamātmārthamicchāmi śabdāñśrotragatānapi |
ākāśaṃ me jitaṃ tasmādvaśe tiṣṭhati nityadā

नाहमात्मार्थमिच्छामि मनो नित्यं मनोन्तरे ।
मनो मे निर्जितं तस्माद्वशे तिष्ठति नित्यदा

nāhamātmārthamicchāmi mano nityaṃ manontare |
mano me nirjitaṃ tasmādvaśe tiṣṭhati nityadā

देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च भूतेभ्योऽतिथिभिः सह ।
इत्यर्थं सर्व एवेति समारम्भा भवन्ति वै

devebhyaśca pitṛbhyaśca bhūtebhyo'tithibhiḥ saha |
ityarthaṃ sarva eveti samārambhā bhavanti vai

ततः प्रहस्य जनकं ब्राह्मणः पुनरब्रवीत् ।
त्वज्जिज्ञासार्थमद्येह विद्धि मां धर्ममागतम्

tataḥ prahasya janakaṃ brāhmaṇaḥ punarabravīt |
tvajjijñāsārthamadyeha viddhi māṃ dharmamāgatam

त्वमस्य ब्रह्मिनाभस्य दुर्वारस्यानिवर्तिनः ।
सत्वनेमिनिरुद्धस्य चक्रस्यैकः प्रवर्तकः

tvamasya brahminābhasya durvārasyānivartinaḥ |
satvaneminiruddhasya cakrasyaikaḥ pravartakaḥ