अध्याय 2: श्रीकृष्ण और व्यास युधिष्ठिर का मोह तोड़ते हैं

एवमुक्तस्तु राजाऽसौ धृतराष्ट्रेण धीमता ।
तूष्णींबभूव मेधावी तमुवाचाथ केशवः

evamuktastu rājā'sau dhṛtarāṣṭreṇa dhīmatā |
tūṣṇīṃbabhūva medhāvī tamuvācātha keśavaḥ

अतीव मनसा शोकः क्रियमाणो जनाधिप ।
सन्तपयति चैतस्य पूर्वप्रेतान्पितामहान्

atīva manasā śokaḥ kriyamāṇo janādhipa |
santapayati caitasya pūrvapretānpitāmahān

यजस्व विविधैर्यज्ञैर्बहुभिः स्वाप्तदक्षिणैः ।
देवांस्तर्पय सोमेन स्वधया च पितॄनपि

yajasva vividhairyajñairbahubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ |
devāṃstarpaya somena svadhayā ca pitṝnapi

अतिथीनन्नपानेन कामैरन्यैरकिञ्चनान् ।
त्वद्विधस्य महाबुद्धे नैतदद्योपपद्यते ।
विदितं वेदितव्यं ते कर्तव्यमपि ते कृतम्

atithīnannapānena kāmairanyairakiñcanān |
tvadvidhasya mahābuddhe naitadadyopapadyate |
viditaṃ veditavyaṃ te kartavyamapi te kṛtam

श्रुताश्च राजधर्मास्ते भीष्माद्भागीरथीसुतात् ।
कृष्णद्वैपायनाच्चैव नारदाद्विदुरात्तथा

śrutāśca rājadharmāste bhīṣmādbhāgīrathīsutāt |
kṛṣṇadvaipāyanāccaiva nāradādvidurāttathā

नेमामर्हसि मूढानां वृत्तिं त्वमनुवर्तितुम् ।
पितृपैतामहं वृत्तमास्थाय धुरमुद्वह

nemāmarhasi mūḍhānāṃ vṛttiṃ tvamanuvartitum |
pitṛpaitāmahaṃ vṛttamāsthāya dhuramudvaha

युक्तं हि यशसा क्षात्रं स्वर्गं प्राप्तुमसंशयम् ।
नहि कश्चिद्धि शूरणां निहतोऽत्र पराङ्मुखः

yuktaṃ hi yaśasā kṣātraṃ svargaṃ prāptumasaṃśayam |
nahi kaściddhi śūraṇāṃ nihato'tra parāṅmukhaḥ

त्यज शोकं महाराज भवितव्यं हि तत्तथा ।
न शक्यास्ते पुनर्द्रष्टुं त्वया येऽस्मिन्रणे हताः

tyaja śokaṃ mahārāja bhavitavyaṃ hi tattathā |
na śakyāste punardraṣṭuṃ tvayā ye'sminraṇe hatāḥ

एतावदुक्त्वा गोविन्दो धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
विरराम महातेजास्तमुवाच युधिष्ठिरः

etāvaduktvā govindo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
virarāma mahātejāstamuvāca yudhiṣṭhiraḥ

गोविन्द मयि या प्रीतिस्तव सा विदिता मम ।
सौहृदेन तथा प्रेम्णा सदा मय्यनुकम्पसे

govinda mayi yā prītistava sā viditā mama |
sauhṛdena tathā premṇā sadā mayyanukampase

प्रियं तु मे स्यात्सुमहत्कृतं चक्रगदाधर ।
श्रीमन्प्रीतेन मनसाक सर्वं यादवनन्दन

priyaṃ tu me syātsumahatkṛtaṃ cakragadādhara |
śrīmanprītena manasāka sarvaṃ yādavanandana

यदि मामनुजानीयाद्भवान्गन्तुं तपोवनम् ।
कृतकृत्यो भविष्यामि इति मे निश्चिता मतिः

yadi māmanujānīyādbhavāngantuṃ tapovanam |
kṛtakṛtyo bhaviṣyāmi iti me niścitā matiḥ

न हि शान्तिं प्रपश्यामि पातयित्वा पितामहम् ।
नृशंसः पुरुषव्याघ्रं गुरुं वीर्यबलान्वितम् ।
कर्णं च पुरुषव्याघ्नं सङ्ग्रामेष्वपलायिनम्

na hi śāntiṃ prapaśyāmi pātayitvā pitāmaham |
nṛśaṃsaḥ puruṣavyāghraṃ guruṃ vīryabalānvitam |
karṇaṃ ca puruṣavyāghnaṃ saṅgrāmeṣvapalāyinam

कर्मणा येन मुच्येयमस्मात्क्रूरादरिंदम ।
कर्मणा तद्विधत्स्वेह येन शुध्यति मे मनः

karmaṇā yena mucyeyamasmātkrūrādariṃdama |
karmaṇā tadvidhatsveha yena śudhyati me manaḥ

तमेवंवादिनं पार्थं व्यासः प्रोवाच धर्मवित् ।
सान्त्वयन्सुमहातेजाः शुभं वचनमर्थवत्

tamevaṃvādinaṃ pārthaṃ vyāsaḥ provāca dharmavit |
sāntvayansumahātejāḥ śubhaṃ vacanamarthavat

सुकृता ते मतिस्तात पुनर्बाल्येन मुह्यसे ।
किमाकाशे वयं सर्वे प्रलपामो मुहुर्मुहुः

sukṛtā te matistāta punarbālyena muhyase |
kimākāśe vayaṃ sarve pralapāmo muhurmuhuḥ

विदिताः क्षत्रधर्मास्ते येषां युद्धेन जीविका ।
तथा प्रवृत्तो नृपतिर्नाधिबन्धेन युज्यसे

viditāḥ kṣatradharmāste yeṣāṃ yuddhena jīvikā |
tathā pravṛtto nṛpatirnādhibandhena yujyase

मोक्षधर्माश्च निखिला याथातथ्येन ते श्रुताः ।
यथा वै कामजां मायां परित्युक्तं त्वमर्हसि

mokṣadharmāśca nikhilā yāthātathyena te śrutāḥ |
yathā vai kāmajāṃ māyāṃ parityuktaṃ tvamarhasi

असकृच्चापि सन्देहाश्छिन्नास्ते कामजा मया ।
अश्रद्दधानो दुर्मेधा लुप्तस्मृतिरसि ध्रुवम्

asakṛccāpi sandehāśchinnāste kāmajā mayā |
aśraddadhāno durmedhā luptasmṛtirasi dhruvam

मैवं भव न ते युक्तमिदमज्ञानमीदृशम्

maivaṃ bhava na te yuktamidamajñānamīdṛśam

प्रायश्चित्तानि सर्वाणि विदितानि च तेऽनघ ।
राजधर्माश्च ते सर्वे दानधर्माश्च ते श्रुताः

prāyaścittāni sarvāṇi viditāni ca te'nagha |
rājadharmāśca te sarve dānadharmāśca te śrutāḥ

स कथं सर्वधर्मज्ञः सर्वागमविशारदः ।
परिमुह्यसि भूयस्त्वमज्ञानादिव भारत

sa kathaṃ sarvadharmajñaḥ sarvāgamaviśāradaḥ |
parimuhyasi bhūyastvamajñānādiva bhārata