अध्याय 29: अनुगीता: यति और अध्वर्यु का संवाद

गन्धान्न जिघ्रामि रासान्न वेद्मि
रूपं न पश्यामि न च स्पृशामि ।
न चापि शब्दान्विविधाञ्शृणोमि
न चापि सङ्कल्पमुपैमि कञ्चित्

gandhānna jighrāmi rāsānna vedmi
rūpaṃ na paśyāmi na ca spṛśāmi |
na cāpi śabdānvividhāñśṛṇomi
na cāpi saṅkalpamupaimi kañcit

अर्थानिष्टान्कामयते स्वभावः
सर्वान्द्वेष्यान्प्रद्विषते स्वभावः ।
कामद्वेषानुद्भवतः स्वभावा-
त्प्राणापानौ जन्तुदेहान्निवेश्य

arthāniṣṭānkāmayate svabhāvaḥ
sarvāndveṣyānpradviṣate svabhāvaḥ |
kāmadveṣānudbhavataḥ svabhāvā-
tprāṇāpānau jantudehānniveśya

तेभ्यश्चान्यांस्तेषु नित्यांश्च भावा-
न्भूतात्मानं अक्षयेऽहं शरीरे ।
तस्मिंस्तिष्ठन्नास्मि सक्तः कथंचि-
त्कामक्रोधाभ्यां जरया मृत्युना च

tebhyaścānyāṃsteṣu nityāṃśca bhāvā-
nbhūtātmānaṃ akṣaye'haṃ śarīre |
tasmiṃstiṣṭhannāsmi saktaḥ kathaṃci-
tkāmakrodhābhyāṃ jarayā mṛtyunā ca

अकामयानस्य च सर्वकामा-
नविद्विषाणस्य च सर्वदोषान् ।
न मे स्वभावेषु भवन्ति लेपा-
स्तोयस्य बिन्दोरिव पुष्करेषु

akāmayānasya ca sarvakāmā-
navidviṣāṇasya ca sarvadoṣān |
na me svabhāveṣu bhavanti lepā-
stoyasya bindoriva puṣkareṣu

नित्यस्य चैतस्य भवन्ति नित्या
निरीक्ष्यमाणस्य बहून्स्वभावान् ।
न सज्जते कर्मसु भोगजालं
दिवीव सूर्यस्य मयूखजालम्

nityasya caitasya bhavanti nityā
nirīkṣyamāṇasya bahūnsvabhāvān |
na sajjate karmasu bhogajālaṃ
divīva sūryasya mayūkhajālam

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
अध्वर्युयतिसंवादं तं निबोध यशस्विनि

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
adhvaryuyatisaṃvādaṃ taṃ nibodha yaśasvini

प्रोक्ष्यमाणं पशुं दृष्ट्वा यज्ञकर्मण्यथाब्रवीत् ।
यतिरध्वर्युमासीनो हिंसोयमिति कुत्सयन्

prokṣyamāṇaṃ paśuṃ dṛṣṭvā yajñakarmaṇyathābravīt |
yatiradhvaryumāsīno hiṃsoyamiti kutsayan

तमध्वर्युः प्रत्युवाच नायं छागो विनश्यति ।
श्रेयसा योक्ष्यते जन्तुर्यज्ञाच्छ्रुतिरियं तथा

tamadhvaryuḥ pratyuvāca nāyaṃ chāgo vinaśyati |
śreyasā yokṣyate janturyajñācchrutiriyaṃ tathā

यो ह्यस्य पार्थिवो भागः पृथिवीं स गमिष्यति ।
यदस्य वारिजं किञ्चिदपस्तत्सम्प्रवेक्ष्यति

yo hyasya pārthivo bhāgaḥ pṛthivīṃ sa gamiṣyati |
yadasya vārijaṃ kiñcidapastatsampravekṣyati

सूर्यं चक्षुर्दिशः श्रोत्रे प्राणोऽस्य दिवमेव च ।
आगमे वर्तमानस्य नमे दोषोस्ति कश्चन

sūryaṃ cakṣurdiśaḥ śrotre prāṇo'sya divameva ca |
āgame vartamānasya name doṣosti kaścana

प्राणैर्वियोगे च्छागस्य यदि श्रेयः प्रपश्यसि ।
छागार्थे वर्तते यज्ञो भवतः किं प्रयोजनम्

prāṇairviyoge cchāgasya yadi śreyaḥ prapaśyasi |
chāgārthe vartate yajño bhavataḥ kiṃ prayojanam

अनु त्वां मन्यते माता अनु त्वां मन्यते पिता ।
मन्त्रविज्ञानमुन्नीय परिवर्ते विशेषतः

anu tvāṃ manyate mātā anu tvāṃ manyate pitā |
mantravijñānamunnīya parivarte viśeṣataḥ

एवमेवानुमन्येरंस्तान्भवान्द्रष्टुमर्हति ।
तेषामनुमतिं श्रुत्वा शक्या कर्तुं विचारणा

evamevānumanyeraṃstānbhavāndraṣṭumarhati |
teṣāmanumatiṃ śrutvā śakyā kartuṃ vicāraṇā

प्राणा अप्यस्य च्छागस्य प्रापितास्ते स्वयोनिषु ।
शरीरं केवलं शिष्टं निश्चेष्टमिति मे मतिः

prāṇā apyasya cchāgasya prāpitāste svayoniṣu |
śarīraṃ kevalaṃ śiṣṭaṃ niśceṣṭamiti me matiḥ

इन्धनस्य तु तुल्येन शरीरेणि विचेतसा ।
हिंसा हि यष्टुकामानामिन्धनं पशुसंज्ञितम्

indhanasya tu tulyena śarīreṇi vicetasā |
hiṃsā hi yaṣṭukāmānāmindhanaṃ paśusaṃjñitam

अहिंसा सर्वधर्माणामिति वृद्धानुशासनम् ।
यदहिंस्रं भवेत्कर्म तत्कार्यमिति विद्महे

ahiṃsā sarvadharmāṇāmiti vṛddhānuśāsanam |
yadahiṃsraṃ bhavetkarma tatkāryamiti vidmahe

अहिंसेति प्रतिज्ञेयं यदि वक्ष्याम्यतः परम् ।
शक्यं बहुविधं वक्तुं भवता कार्यदूषणम्

ahiṃseti pratijñeyaṃ yadi vakṣyāmyataḥ param |
śakyaṃ bahuvidhaṃ vaktuṃ bhavatā kāryadūṣaṇam

अहिंसा सर्वभूतानां नित्यमस्मासु रोचते ।
प्रत्यक्षतः साधयामो न परोक्षमुपास्महे

ahiṃsā sarvabhūtānāṃ nityamasmāsu rocate |
pratyakṣataḥ sādhayāmo na parokṣamupāsmahe

भूमेर्गन्धगुणान्भुङ्क्ष्व पिबस्यापोमयान्रसान् ।
ज्योतिषां पश्यते रूपं स्पृशस्यनिलजान्गुणान्

bhūmergandhaguṇānbhuṅkṣva pibasyāpomayānrasān |
jyotiṣāṃ paśyate rūpaṃ spṛśasyanilajānguṇān

शृणोष्याकाशजाञ्शब्दान्मनसा मन्यसे मतिम् ।
सर्वाण्येतानि भूतानि प्राणा इति च मन्यसे

śṛṇoṣyākāśajāñśabdānmanasā manyase matim |
sarvāṇyetāni bhūtāni prāṇā iti ca manyase

प्राणादाने निवृत्तोसि हिंसायां वर्तते भवान् ।
नास्ति चेष्टा विना हिंसां किं वा त्वं मन्यसे द्विज

prāṇādāne nivṛttosi hiṃsāyāṃ vartate bhavān |
nāsti ceṣṭā vinā hiṃsāṃ kiṃ vā tvaṃ manyase dvija

अक्षरं च क्षरं चैव द्वैधीभावोऽयमात्मनः ।
अक्षरं तत्र सद्भावः स्वभावः क्षर उच्यते

akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva dvaidhībhāvo'yamātmanaḥ |
akṣaraṃ tatra sadbhāvaḥ svabhāvaḥ kṣara ucyate

प्राणो जिह्वा मनः सत्त्वं सद्भावो रजसा सह ।
भावैरेतैर्विमुक्तस्य निर्द्वन्द्वस्य निराशिषः

prāṇo jihvā manaḥ sattvaṃ sadbhāvo rajasā saha |
bhāvairetairvimuktasya nirdvandvasya nirāśiṣaḥ

समस्य सर्वभूतेषु निर्ममस्य जितात्मनः ।
समन्तात्परिमुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित्

samasya sarvabhūteṣu nirmamasya jitātmanaḥ |
samantātparimuktasya na bhayaṃ vidyate kvacit

सद्भिरेवेह संवादः कार्यो मतिमतांवर ।
भवतो हि मतं श्रुत्वा प्रतिभाति मतिर्मम

sadbhireveha saṃvādaḥ kāryo matimatāṃvara |
bhavato hi mataṃ śrutvā pratibhāti matirmama

भगवन्भगवद्बुद्ध्या प्रतिबुद्धो ब्रवीम्यहम् ।
व्रतं मन्त्रकृतं कर्तुर्नापराधोस्ति मे द्विज

bhagavanbhagavadbuddhyā pratibuddho bravīmyaham |
vrataṃ mantrakṛtaṃ karturnāparādhosti me dvija

उपपत्त्या यतिस्तूष्णीं वर्तमानस्ततः परम् ।
अध्वर्युरपि निर्मोहः प्रचचार महामखे

upapattyā yatistūṣṇīṃ vartamānastataḥ param |
adhvaryurapi nirmohaḥ pracacāra mahāmakhe

एवमेतादृशं मोक्षं सुसूक्ष्मं ब्राह्मणा विदुः ।
विदित्वा चानुतिष्ठन्ति क्षेत्रज्ञेनार्थदर्शिना

evametādṛśaṃ mokṣaṃ susūkṣmaṃ brāhmaṇā viduḥ |
viditvā cānutiṣṭhanti kṣetrajñenārthadarśinā