अध्याय 28: अनुगीता: ज्ञान का महावन

संकल्पदंशमशकं शोकहर्षहिमातपम् ।
मोहान्धकारतिमिरं लोभव्याधिसरीसृपम्

saṃkalpadaṃśamaśakaṃ śokaharṣahimātapam |
mohāndhakāratimiraṃ lobhavyādhisarīsṛpam

विषयैकात्ययाध्वानं कामक्रोधकिरातकम् ।
तदतीत्य महादुर्गं प्रविष्टोस्मि महद्वनम्

viṣayaikātyayādhvānaṃ kāmakrodhakirātakam |
tadatītya mahādurgaṃ praviṣṭosmi mahadvanam

क्व तद्वनं महाप्राज्ञ के वृक्षाः सरितश्च काः ।
कियन्तः पर्वताश्चैव कियत्यध्यनि तद्वनम्

kva tadvanaṃ mahāprājña ke vṛkṣāḥ saritaśca kāḥ |
kiyantaḥ parvatāścaiva kiyatyadhyani tadvanam

नैतदस्ति पृथग्भावः किञ्चिनद्यत्ततः सुखम् ।
नैतदस्त्यपृथग्भावः किञ्चिद्दुःखतरं ततः

naitadasti pṛthagbhāvaḥ kiñcinadyattataḥ sukham |
naitadastyapṛthagbhāvaḥ kiñcidduḥkhataraṃ tataḥ

तस्माद्ध्रस्वतरं नास्ति न ततोस्ति महत्तरम् ।
नास्ति तस्माद्दुःखतरं नास्त्यन्यत्तत्समं सुखम्

tasmāddhrasvataraṃ nāsti na tatosti mahattaram |
nāsti tasmādduḥkhataraṃ nāstyanyattatsamaṃ sukham

न तत्राविश्यि शोचन्ति न प्रहृष्यन्ति च द्विजाः ।
न च बिभ्यति केभ्यश्चिन्नैभ्यो बिभ्यति केचन

na tatrāviśyi śocanti na prahṛṣyanti ca dvijāḥ |
na ca bibhyati kebhyaścinnaibhyo bibhyati kecana

तस्मिन्वने सप्त महाद्रुमाश्च
फलानि सप्तातिथयश्च सप्त ।
सप्ताश्रमाः सप्त समाधयश्च
दीक्षाश्च सप्तैतदरण्यरूपम्

tasminvane sapta mahādrumāśca
phalāni saptātithayaśca sapta |
saptāśramāḥ sapta samādhayaśca
dīkṣāśca saptaitadaraṇyarūpam

पञ्चवर्णानि दिव्यानि पुष्पाणि च फलानि च ।
सृजन्तः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद्वन्म्

pañcavarṇāni divyāni puṣpāṇi ca phalāni ca |
sṛjantaḥ pādapāstatra vyāpya tiṣṭhanti tadvanm

सुवर्णानि द्विवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च ।
सृजन्तः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद्वनम्

suvarṇāni dvivarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca |
sṛjantaḥ pādapāstatra vyāpya tiṣṭhanti tadvanam

शङ्कराणि त्रिवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च ।
सृजन्तः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद्वनम्

śaṅkarāṇi trivarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca |
sṛjantaḥ pādapāstatra vyāpya tiṣṭhanti tadvanam

सुरभीणि द्विवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च ।
सृजन्तः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद्वनम्

surabhīṇi dvivarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca |
sṛjantaḥ pādapāstatra vyāpya tiṣṭhanti tadvanam

सुरभीण्येकवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च ।
सृजन्तः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद्वनम्

surabhīṇyekavarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca |
sṛjantaḥ pādapāstatra vyāpya tiṣṭhanti tadvanam

बहून्यव्यक्तवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च ।
विसृजन्तौ महावृक्षौ तद्वनं व्याप्य तिष्ठतः

bahūnyavyaktavarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca |
visṛjantau mahāvṛkṣau tadvanaṃ vyāpya tiṣṭhataḥ

एको वह्निः सुमना ब्राह्मणोत्र
पञ्चेन्द्रियाणि समिधश्चात्र सन्ति ।
तेभ्यो वृक्षाःक सप्त फलन्ति दीक्षा
गुणाः फलान्यतिथयः फलाशाः

eko vahniḥ sumanā brāhmaṇotra
pañcendriyāṇi samidhaścātra santi |
tebhyo vṛkṣāḥka sapta phalanti dīkṣā
guṇāḥ phalānyatithayaḥ phalāśāḥ

आतिथ्यं प्रतिगृह्णन्ति तत्र सप्त महर्षयः ।
अर्चितेषु प्रलीनेषु तेष्वन्यद्रोचते वनम्

ātithyaṃ pratigṛhṇanti tatra sapta maharṣayaḥ |
arciteṣu pralīneṣu teṣvanyadrocate vanam

प्रज्ञावृक्षं मोक्षफलं शान्तिच्छायासमन्वितम् ।
ज्ञानाश्रयं तृप्तितोयमन्तःक्षेत्रज्ञभास्करम्

prajñāvṛkṣaṃ mokṣaphalaṃ śānticchāyāsamanvitam |
jñānāśrayaṃ tṛptitoyamantaḥkṣetrajñabhāskaram

येऽधिगच्छन्ति तत्सन्तस्तेषां नास्ति पुनर्भवः ।
ऊर्ध्वं चाधश्च तिर्यक्च तस्य नान्तोऽधिगम्यते

ye'dhigacchanti tatsantasteṣāṃ nāsti punarbhavaḥ |
ūrdhvaṃ cādhaśca tiryakca tasya nānto'dhigamyate

सप्त स्त्रियस्तत्र चरन्ति सत्या-
स्त्ववाङ्मुखा भानुमत्यो जनित्र्यः ।
ऊर्ध्वं रसानाददते प्रजाभ्यः
सर्वान्यथा नित्यमनित्यता च

sapta striyastatra caranti satyā-
stvavāṅmukhā bhānumatyo janitryaḥ |
ūrdhvaṃ rasānādadate prajābhyaḥ
sarvānyathā nityamanityatā ca

तत्रैव प्रतितिष्ठन्ति पुनस्तत्रोदयन्ति च ।
सप्त सप्तर्षयः सिद्धा वसिष्ठप्रमुखैः सह

tatraiva pratitiṣṭhanti punastatrodayanti ca |
sapta saptarṣayaḥ siddhā vasiṣṭhapramukhaiḥ saha

यशो वर्चो भगश्चैव विजयः सिद्धतेजसः ।
एतमेवानुवर्तन्ते सप्त ज्योतींषि भास्करम्

yaśo varco bhagaścaiva vijayaḥ siddhatejasaḥ |
etamevānuvartante sapta jyotīṃṣi bhāskaram

ऋषयः पर्वताश्चैव सन्ति तत्र समासतः ।
नद्यश्च परितो वारि वहन्त्यो ब्रह्मिसम्भवम्

ṛṣayaḥ parvatāścaiva santi tatra samāsataḥ |
nadyaśca parito vāri vahantyo brahmisambhavam

नदीनां सङ्गमश्चैव वैताने समुपहरे ।
स्वात्मतृप्ता यतो यान्ति साक्षादेव पितामहम्

nadīnāṃ saṅgamaścaiva vaitāne samupahare |
svātmatṛptā yato yānti sākṣādeva pitāmaham

कृशाशाः सुव्रताः शान्तास्तपसा दग्धकिल्बिषाः ।
आत्मन्यात्मानमावेश्य ब्राह्मणास्तमुपासते

kṛśāśāḥ suvratāḥ śāntāstapasā dagdhakilbiṣāḥ |
ātmanyātmānamāveśya brāhmaṇāstamupāsate

शमिमप्यत्र शंसन्ति विद्यारण्यविदो जनाः ।
तदरण्यमभिप्रेत्य यथातत्वमजायत

śamimapyatra śaṃsanti vidyāraṇyavido janāḥ |
tadaraṇyamabhipretya yathātatvamajāyata

एतदेवेदृशं पुण्यमरण्यं ब्राह्मणा विदुः ।
विदित्वा चानुतिष्ठन्ति क्षेत्रज्ञेनानुदर्शिना

etadevedṛśaṃ puṇyamaraṇyaṃ brāhmaṇā viduḥ |
viditvā cānutiṣṭhanti kṣetrajñenānudarśinā