अध्याय 25: अनुगीता: नारद देवमत संवाद और उदान

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
नारदस्य च संवादमृषेर्देवमतस्य च

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
nāradasya ca saṃvādamṛṣerdevamatasya ca

जन्तोः संजायमानस्य किंनु पूर्वं प्रवर्तते ।
प्राणोऽपानः समानो वा व्यानो वोदान एव च

jantoḥ saṃjāyamānasya kiṃnu pūrvaṃ pravartate |
prāṇo'pānaḥ samāno vā vyāno vodāna eva ca

येनायं सृज्यते जन्तुस्ततोऽन्यः पूर्वमेति तम् ।
प्राणद्वन्द्वं हि विज्ञेयं तिर्यगूर्ध्वमधश्च यत्

yenāyaṃ sṛjyate jantustato'nyaḥ pūrvameti tam |
prāṇadvandvaṃ hi vijñeyaṃ tiryagūrdhvamadhaśca yat

केनायं सृज्यते जन्तुः कश्चान्यः पूर्वमेति तम् ।
प्राणद्वन्द्वं च मे ब्रूहि तिर्यगूर्ध्वमधश्च यत्

kenāyaṃ sṛjyate jantuḥ kaścānyaḥ pūrvameti tam |
prāṇadvandvaṃ ca me brūhi tiryagūrdhvamadhaśca yat

सङ्कल्पाज्जायते हर्षः शब्दादपि च जायते ।
रसात्संजायते चापि रूपादपि च जायते

saṅkalpājjāyate harṣaḥ śabdādapi ca jāyate |
rasātsaṃjāyate cāpi rūpādapi ca jāyate

स्पर्शात्संजायते चापि गन्धादपि च जायते ।
शुक्राच्छोणितसंसृष्टात्पूर्वं प्राणः प्रवर्तते ।
प्राणेन विकृते शुक्रे ततोऽपानः प्रवर्तते

sparśātsaṃjāyate cāpi gandhādapi ca jāyate |
śukrācchoṇitasaṃsṛṣṭātpūrvaṃ prāṇaḥ pravartate |
prāṇena vikṛte śukre tato'pānaḥ pravartate

शुक्रात्संजायते चापि रसादपि च जायते ।
एतद्रूपमुदानस्य हर्षो मिथुनमन्तरा

śukrātsaṃjāyate cāpi rasādapi ca jāyate |
etadrūpamudānasya harṣo mithunamantarā

कामात्संजायते शुक्रं शुक्रात्संजायते रजः ।
समानव्यानजनिते सामान्ये शुक्रशोणिते

kāmātsaṃjāyate śukraṃ śukrātsaṃjāyate rajaḥ |
samānavyānajanite sāmānye śukraśoṇite

प्राणापानाविदं द्वन्द्वमवाक् चोर्ध्वं च गच्छतः ।
व्यानः समानश्चैवोभौ तिर्यग्द्वन्द्वत्वमुच्यते

prāṇāpānāvidaṃ dvandvamavāk cordhvaṃ ca gacchataḥ |
vyānaḥ samānaścaivobhau tiryagdvandvatvamucyate

अग्निर्वै देवताः सर्वा इति देवस्य शासनात् ।
संजायते हि प्राणेषु ज्ञानं बुद्धिसमन्वितम्

agnirvai devatāḥ sarvā iti devasya śāsanāt |
saṃjāyate hi prāṇeṣu jñānaṃ buddhisamanvitam

तस्य धूमस्तमोरूपं रजो भस्म सुतेजसः ।
सर्वं संजायते तस्य यत्र प्रक्षिप्यते हविः

tasya dhūmastamorūpaṃ rajo bhasma sutejasaḥ |
sarvaṃ saṃjāyate tasya yatra prakṣipyate haviḥ

हविः समानो व्यानश्च इति यज्ञविदो विदुः ।
प्राणापानावाज्यभागौ तयोर्मध्ये हुताशनः

haviḥ samāno vyānaśca iti yajñavido viduḥ |
prāṇāpānāvājyabhāgau tayormadhye hutāśanaḥ

एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ।
निर्द्वन्द्वमिति यत्त्वेतत्तन्मे निगदतः शृणुः

etadrūpamudānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ |
nirdvandvamiti yattvetattanme nigadataḥ śṛṇuḥ

अहोरात्रमिदं द्वन्द्वं तयोर्मध्ये हुताशनः ।
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः

ahorātramidaṃ dvandvaṃ tayormadhye hutāśanaḥ |
etadrūpamudānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ

उभे सत्यानृते द्वन्द्वं तयोर्मध्ये हुताशनः ।
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः

ubhe satyānṛte dvandvaṃ tayormadhye hutāśanaḥ |
etadrūpamudānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ

सच्चासच्चैव तद्द्वन्द्वं तयोर्मध्ये हुताशनः ।
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः

saccāsaccaiva taddvandvaṃ tayormadhye hutāśanaḥ |
etadrūpamudānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ

उभे शुभाशुभे द्वन्द्वं तयोर्मध्ये हुताशनः ।
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः

ubhe śubhāśubhe dvandvaṃ tayormadhye hutāśanaḥ |
etadrūpamudānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ

ऊर्ध्वं समानो व्यानश्च व्यस्यते कर्म तेन तत् ।
द्वितीयं तु समानेन पुनरेव व्यवस्यते

ūrdhvaṃ samāno vyānaśca vyasyate karma tena tat |
dvitīyaṃ tu samānena punareva vyavasyate

शान्त्यर्थं वामदेव्यं च शान्तिर्ब्रह्म सनातनम् ।
एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः

śāntyarthaṃ vāmadevyaṃ ca śāntirbrahma sanātanam |
etadrūpamudānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ