अध्याय 24: अनुगीता: पाँच प्राणों का श्रेष्ठता विवाद

॥ब्राह्मण उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सुभगे पञ्चहोतॄणां विधानमिह यादृशम्

||brāhmaṇa uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
subhage pañcahotṝṇāṃ vidhānamiha yādṛśam

प्राणापानवुदानश्च समानो व्यान एव च ।
पञ्चहोतॄंस्तथैतान्वै परं भावं विदुर्बुधाः

prāṇāpānavudānaśca samāno vyāna eva ca |
pañcahotṝṃstathaitānvai paraṃ bhāvaṃ vidurbudhāḥ

स्वभावात्सप्तहोतार इति मे पूर्विका मतिः ।
यथा वै पञ्च होतारः परो भावस्तदुच्यताम्

svabhāvātsaptahotāra iti me pūrvikā matiḥ |
yathā vai pañca hotāraḥ paro bhāvastaducyatām

प्राणेन सम्भृतो वायुरपानो जायते ततः ।
अपाने सम्भृतो वायुस्ततो व्यानः प्रवर्तते

prāṇena sambhṛto vāyurapāno jāyate tataḥ |
apāne sambhṛto vāyustato vyānaḥ pravartate

व्यानेन सम्भृतो वायुस्ततोदानः प्रवर्तते ।
उदाने सम्भृतो वायुः समानो नाम जायते

vyānena sambhṛto vāyustatodānaḥ pravartate |
udāne sambhṛto vāyuḥ samāno nāma jāyate

तेऽपृच्छन्त पुरो गत्वा पूर्वजातं पितामहम् ।
यो नः श्रेष्ठस्तमाचक्ष्व स नः श्रेष्ठो भविष्यति

te'pṛcchanta puro gatvā pūrvajātaṃ pitāmaham |
yo naḥ śreṣṭhastamācakṣva sa naḥ śreṣṭho bhaviṣyati

ब्रह्मोवाच ।
यस्मिन्प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति
सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे ।
यस्मिन्प्रवृत्ते च पुनश्चरन्ति
स वै श्रेष्ठो गच्छत यत्र कामः

brahmovāca |
yasminpralīne pralayaṃ vrajanti
sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre |
yasminpravṛtte ca punaścaranti
sa vai śreṣṭho gacchata yatra kāmaḥ

मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति
सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे ।
मयि प्रवृत्ते च पुनश्चरन्ति
श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम्

mayi pralīne pralayaṃ vrajanti
sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre |
mayi pravṛtte ca punaścaranti
śreṣṭho hyahaṃ paśyata māṃ pralīnam

8
ब्राह्मण उवाच ।
प्रामः प्रालीयत ततः पुनश्च प्रचचार ह ।
समानश्चाप्युदानश्च वचो ब्रूतां पुनः शुभे

8
brāhmaṇa uvāca |
prāmaḥ prālīyata tataḥ punaśca pracacāra ha |
samānaścāpyudānaśca vaco brūtāṃ punaḥ śubhe

न त्वं सर्वमिदं व्याप्य तिष्ठसीह यथा वयम् ।
न त्वं श्रेष्ठो हि नः प्राण अपानो हि वशे तव ।
प्रचचार पुनः प्राणस्ततोऽपानोऽभ्यभाषत

na tvaṃ sarvamidaṃ vyāpya tiṣṭhasīha yathā vayam |
na tvaṃ śreṣṭho hi naḥ prāṇa apāno hi vaśe tava |
pracacāra punaḥ prāṇastato'pāno'bhyabhāṣata

मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति
सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे
मयि प्रवृत्ते च पुनश्चरन्ति
श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम्

mayi pralīne pralayaṃ vrajanti
sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre
mayi pravṛtte ca punaścaranti
śreṣṭho hyahaṃ paśyata māṃ pralīnam

व्यानश्च तमुदानश्चि भाषमाणमथोचतुः ।
अपान न त्वं श्रेष्ठोसि प्राणो हि वशगस्तव

vyānaśca tamudānaści bhāṣamāṇamathocatuḥ |
apāna na tvaṃ śreṣṭhosi prāṇo hi vaśagastava

अपानः प्रचचाराथ व्यानस्तं पुनरब्रवीत् ।
श्रेष्ठोऽहमस्मि सर्वेषां श्रूयतां येन हेतुना

apānaḥ pracacārātha vyānastaṃ punarabravīt |
śreṣṭho'hamasmi sarveṣāṃ śrūyatāṃ yena hetunā

मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति
सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे ।
मयि प्रवृत्ते च पुनश्चरन्ति
श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम्

mayi pralīne pralayaṃ vrajanti
sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre |
mayi pravṛtte ca punaścaranti
śreṣṭho hyahaṃ paśyata māṃ pralīnam

प्रालीयत ततो व्यानः पुनश्च प्रचचार ह ।
प्राणापानावुदानस्च समानश्च तमब्रुवन्

prālīyata tato vyānaḥ punaśca pracacāra ha |
prāṇāpānāvudānasca samānaśca tamabruvan

न त्वं श्रेष्ठोसि नो व्यान समानस्तु वशे तव ।
प्रचचार पुनर्व्यानः समानः पुनरब्रवीत् ।
श्रेष्ठोऽहमस्मि सर्वेषां श्रूयतां येन हेतुना

na tvaṃ śreṣṭhosi no vyāna samānastu vaśe tava |
pracacāra punarvyānaḥ samānaḥ punarabravīt |
śreṣṭho'hamasmi sarveṣāṃ śrūyatāṃ yena hetunā

मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति
सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे ।
मयि प्रवृत्ते च पुनश्चरन्ति
श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम्

mayi pralīne pralayaṃ vrajanti
sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre |
mayi pravṛtte ca punaścaranti
śreṣṭho hyahaṃ paśyata māṃ pralīnam

ततः समानः प्रालिल्ये पुनश्च प्रचचार ह ।
प्राणापानावुदानस्च व्यानश्चैव तमब्रवीत् ।
न त्वं समान श्रेष्ठोसि व्यान एव वशे तव

tataḥ samānaḥ prālilye punaśca pracacāra ha |
prāṇāpānāvudānasca vyānaścaiva tamabravīt |
na tvaṃ samāna śreṣṭhosi vyāna eva vaśe tava

समानः प्रचचाराथ उदानस्तमुवाच ह ।
श्रेष्ठोऽहमस्मि सर्वेषां श्रूयतां येन हेतुना

samānaḥ pracacārātha udānastamuvāca ha |
śreṣṭho'hamasmi sarveṣāṃ śrūyatāṃ yena hetunā

मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति
सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे ।
मयि प्रवृत्ते च पुनश्चरन्ति
श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम्

mayi pralīne pralayaṃ vrajanti
sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre |
mayi pravṛtte ca punaścaranti
śreṣṭho hyahaṃ paśyata māṃ pralīnam

ततः प्रालीयतोदानः पुनश्च प्रचचार ह ।
प्राणापानौ समानश्च व्यानश्चैव तमब्रुवन् ।
उदानि न त्वं श्रेष्ठोसि व्यानि एव वशे तव

tataḥ prālīyatodānaḥ punaśca pracacāra ha |
prāṇāpānau samānaśca vyānaścaiva tamabruvan |
udāni na tvaṃ śreṣṭhosi vyāni eva vaśe tava

ततस्तानब्रवीत्सर्वान्स्मयमानः प्रजापतिः ।
सर्वे श्रेष्ठा न च श्रेष्ठाः सर्वे चान्योन्यकाङ्क्षिणः

tatastānabravītsarvānsmayamānaḥ prajāpatiḥ |
sarve śreṣṭhā na ca śreṣṭhāḥ sarve cānyonyakāṅkṣiṇaḥ

सर्वे स्वविषये श्रेष्ठाः सर्वे चान्योन्यधर्मिणः ।
इति तानब्रवीत्सर्वान्समवेतान्प्रजापतिः

sarve svaviṣaye śreṣṭhāḥ sarve cānyonyadharmiṇaḥ |
iti tānabravītsarvānsamavetānprajāpatiḥ

एकः स्थिरश्चराश्चान्ये विशेषात्पञ्च वायवः ।
एक एव च सर्वात्मा बहुधाऽप्युपचीयते

ekaḥ sthiraścarāścānye viśeṣātpañca vāyavaḥ |
eka eva ca sarvātmā bahudhā'pyupacīyate

परस्परस्य सुहृदो भावयन्तः परस्परम् ।
स्वस्ति व्रजत भद्रं वो धारयध्वं परस्परम्

parasparasya suhṛdo bhāvayantaḥ parasparam |
svasti vrajata bhadraṃ vo dhārayadhvaṃ parasparam