अध्याय 23: अनुगीता: सात होता और इन्द्रियों का विवाद

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सुभगे सप्तहोतॄणां विधानमिह यादृशम्

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
subhage saptahotṝṇāṃ vidhānamiha yādṛśam

घ्राणश्चक्षुश्च जिह्वा च त्वक् श्रोत्रं चैव पञ्चमम् ।
मनो बुद्धिश्च सप्तैते होतारः पृथगाश्रिताः

ghrāṇaścakṣuśca jihvā ca tvak śrotraṃ caiva pañcamam |
mano buddhiśca saptaite hotāraḥ pṛthagāśritāḥ

सूक्ष्माकाशे समं प्राप्ते न पश्यन्तीतरेतरम् ।
एतद्वै सप्तहोतृत्वं स्वभावाद्विद्धि शोभने

sūkṣmākāśe samaṃ prāpte na paśyantītaretaram |
etadvai saptahotṛtvaṃ svabhāvādviddhi śobhane

सूक्ष्मे तु काशे सम्प्राप्ते कथं नान्योन्यदर्शिनः ।
कथं स्वभावाद्भगवन्नेतदाचक्ष्व मे प्रभो

sūkṣme tu kāśe samprāpte kathaṃ nānyonyadarśinaḥ |
kathaṃ svabhāvādbhagavannetadācakṣva me prabho

गुणज्ञानेषु विज्ञानं गुणज्ञानामभिज्ञता ।
परस्परं गुणानेते नाभिजानन्ति कर्हिचित्

guṇajñāneṣu vijñānaṃ guṇajñānāmabhijñatā |
parasparaṃ guṇānete nābhijānanti karhicit

जिह्वा चक्षुस्तथा श्रोत्रं त्वङ्मनो बुद्धिरेव च ।
न गन्धानधिगच्छन्ति घ्राणस्तानधिगच्छति

jihvā cakṣustathā śrotraṃ tvaṅmano buddhireva ca |
na gandhānadhigacchanti ghrāṇastānadhigacchati

घ्राणं चक्षुस्तथा क्षोत्रं त्वङ्मनो बुद्धिरेव च ।
न रसानधिगच्छन्ति जिह्वा तानधिगच्छति

ghrāṇaṃ cakṣustathā kṣotraṃ tvaṅmano buddhireva ca |
na rasānadhigacchanti jihvā tānadhigacchati

घ्राणं जिह्वा तथा श्रोत्रं त्वङ्मनो बुद्धिरेव च ।
न रूपाण्यधिगच्छन्ति चक्षुस्तान्यधिगच्छति

ghrāṇaṃ jihvā tathā śrotraṃ tvaṅmano buddhireva ca |
na rūpāṇyadhigacchanti cakṣustānyadhigacchati

घ्राणं जिह्वा ततश्चक्षुः श्रोत्रं बुद्धिर्मनस्तथा ।
न स्पर्शानधिगच्छन्ति त्वक्च तानधिगच्छति

ghrāṇaṃ jihvā tataścakṣuḥ śrotraṃ buddhirmanastathā |
na sparśānadhigacchanti tvakca tānadhigacchati

घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वङ्मनो बुद्धिरेव च ।
न शब्दानधिगच्छन्ति श्रोत्रं तानधिगच्छति

ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuśca tvaṅmano buddhireva ca |
na śabdānadhigacchanti śrotraṃ tānadhigacchati

घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक् श्रोत्रं बुद्धिरेव च ।
सङ्कल्पान्नाधिगच्छन्ति मनस्तानधिगच्छति

ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuśca tvak śrotraṃ buddhireva ca |
saṅkalpānnādhigacchanti manastānadhigacchati

घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक् श्रोत्रं मन एव च ।
न निष्ठामधिगच्छन्ति बुद्धिस्तामधिगच्छति

ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuśca tvak śrotraṃ mana eva ca |
na niṣṭhāmadhigacchanti buddhistāmadhigacchati

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
इन्द्रियाणां च संवादं मनसश्चैव भामिनि

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
indriyāṇāṃ ca saṃvādaṃ manasaścaiva bhāmini

नाघ्राति मामृते घ्राणं रसं जिह्वा न वेत्ति च ।
रूपं चक्षुर्न गृह्णाति त्वक् स्पर्सं नावबुध्यते

nāghrāti māmṛte ghrāṇaṃ rasaṃ jihvā na vetti ca |
rūpaṃ cakṣurna gṛhṇāti tvak sparsaṃ nāvabudhyate

न श्रोत्रं बुध्यते शब्दं मया हीनं कथञ्चन ।
प्रवरं सर्वबूतानामहमस्मि सनातनम्

na śrotraṃ budhyate śabdaṃ mayā hīnaṃ kathañcana |
pravaraṃ sarvabūtānāmahamasmi sanātanam

अगाराणीव शून्यानि शान्तार्चिष इवाग्नयः ।
इन्द्रियाणि न भासन्ते मया हीनानि नित्यशः

agārāṇīva śūnyāni śāntārciṣa ivāgnayaḥ |
indriyāṇi na bhāsante mayā hīnāni nityaśaḥ

काष्ठानीवार्द्रशुष्काणि यतमानैरपीन्द्रियैः ।
गुणार्थान्नाधिगच्छन्ति मामृते सर्वजन्तवः

kāṣṭhānīvārdraśuṣkāṇi yatamānairapīndriyaiḥ |
guṇārthānnādhigacchanti māmṛte sarvajantavaḥ

एवमेतद्भवेत्सत्यं यथैतन्मन्यते भवान् ।
ऋतेऽस्मानस्मदर्थांस्त्वं भोगान्भुङ्क्ते भवान्यदि

evametadbhavetsatyaṃ yathaitanmanyate bhavān |
ṛte'smānasmadarthāṃstvaṃ bhogānbhuṅkte bhavānyadi

यद्यस्मासु प्रलीनेषु तप्रणं प्राणधारणम् ।
भोगान्भुङ्क्ते भवान्सत्यं यथैतन्मन्यते तथा

yadyasmāsu pralīneṣu tapraṇaṃ prāṇadhāraṇam |
bhogānbhuṅkte bhavānsatyaṃ yathaitanmanyate tathā

अथवाऽस्मासु लीनेषु तिष्ठत्सु विषयेषु च ।
यदि सङ्कल्पमात्रेण भुङ्क्ते भोगान्यथार्थवत्

athavā'smāsu līneṣu tiṣṭhatsu viṣayeṣu ca |
yadi saṅkalpamātreṇa bhuṅkte bhogānyathārthavat

अथ चेन्मन्यसे सिद्धिमस्मदर्थेषु नित्यदा ।
घ्राणेन रूपमादत्स्व रसमादत्स्व चक्षुषा

atha cenmanyase siddhimasmadartheṣu nityadā |
ghrāṇena rūpamādatsva rasamādatsva cakṣuṣā

श्रोत्रेण गन्धानादत्स्व स्पर्शानादत्स्व जिह्वया ।
त्वचा च शब्दमादत्स्व बुद्ध्या स्पर्शमथापि च

śrotreṇa gandhānādatsva sparśānādatsva jihvayā |
tvacā ca śabdamādatsva buddhyā sparśamathāpi ca

बलवन्तो ह्यनियमा नियमा दुर्बलीयसाम् ।
भोगानपूर्वानादत्स्व नोच्छिष्टं भोक्तुमर्हति

balavanto hyaniyamā niyamā durbalīyasām |
bhogānapūrvānādatsva nocchiṣṭaṃ bhoktumarhati

यथा हि शिष्यः शास्तारं श्रुत्यर्थमभिधावति ।
ततः श्रुतमुपादाय श्रुतार्थमुपतिष्ठति

yathā hi śiṣyaḥ śāstāraṃ śrutyarthamabhidhāvati |
tataḥ śrutamupādāya śrutārthamupatiṣṭhati

विषयानेवमस्माभिर्दर्शितानभिमन्यसे ।
अनुभूतानतीतांश्च स्वप्ने जागरणे तथा

viṣayānevamasmābhirdarśitānabhimanyase |
anubhūtānatītāṃśca svapne jāgaraṇe tathā

वैमनस्यं गतानां च जन्तूनामल्पचेतसाम् ।
अस्मदर्थे कृते दृश्यते प्राणधारणम्

vaimanasyaṃ gatānāṃ ca jantūnāmalpacetasām |
asmadarthe kṛte dṛśyate prāṇadhāraṇam

बहूनपि हि सङ्कल्पान्मत्वा स्वप्नानुपास्य च ।
बुभुक्षया पीड्यमानो विषयानेन धावति

bahūnapi hi saṅkalpānmatvā svapnānupāsya ca |
bubhukṣayā pīḍyamāno viṣayānena dhāvati

अगारमद्वारमिव प्रविश्य
सङ्कल्पभोगान्विषयानविन्दन् ।
प्राणक्षये शान्तिमुपैति नित्यं
दारुक्षयेऽग्निर्ज्वलितो यथैव

agāramadvāramiva praviśya
saṅkalpabhogānviṣayānavindan |
prāṇakṣaye śāntimupaiti nityaṃ
dārukṣaye'gnirjvalito yathaiva

कामं तु नष्टेषु गुणेषु सङ्गः
कामं च नान्योन्यगुणोपलब्धिः ।
अस्मान्विना नास्ति तपोपलब्धि-
स्तामप्यृते त्वां न भजेत्प्रहर्षः

kāmaṃ tu naṣṭeṣu guṇeṣu saṅgaḥ
kāmaṃ ca nānyonyaguṇopalabdhiḥ |
asmānvinā nāsti tapopalabdhi-
stāmapyṛte tvāṃ na bhajetpraharṣaḥ