अध्याय 20: अनुगीता: आत्मदर्शन का योग

यः स्यादेकान्त आसीनस्तूष्णीं किञ्चिदचिन्तयन् ।
पूर्वंपूर्वं परित्यज्य स निरारम्भको भवेत्

yaḥ syādekānta āsīnastūṣṇīṃ kiñcidacintayan |
pūrvaṃpūrvaṃ parityajya sa nirārambhako bhavet

सर्वमित्रः सर्वसहः शमे रक्तो जितेन्द्रियः ।
व्यपेतभयमन्युश्च कामहा मुच्यते नरः

sarvamitraḥ sarvasahaḥ śame rakto jitendriyaḥ |
vyapetabhayamanyuśca kāmahā mucyate naraḥ

आत्मवत्सर्वभूतेषु यश्चरेन्नियतः शुचिः ।
नित्यमेव यथान्यायं यश्चरेन्नियतेन्द्रियः ।
अमानी निरभीमानः सर्वतो मुक्त एव सः

ātmavatsarvabhūteṣu yaścarenniyataḥ śuciḥ |
nityameva yathānyāyaṃ yaścarenniyatendriyaḥ |
amānī nirabhīmānaḥ sarvato mukta eva saḥ

जीवितं मरणं चोभे सुखदुःखे तथैव च ।
लाभालाभे प्रियद्वेष्ये यः समः स च मुच्यते

jīvitaṃ maraṇaṃ cobhe sukhaduḥkhe tathaiva ca |
lābhālābhe priyadveṣye yaḥ samaḥ sa ca mucyate

न कस्यचित्स्पृहयते नावजानाति किचन ।
निर्द्वन्द्वो वीतरागात्मा सर्वथा मुक्त एव सः

na kasyacitspṛhayate nāvajānāti kicana |
nirdvandvo vītarāgātmā sarvathā mukta eva saḥ

अनमित्रश्च निर्बन्धुरनपत्यश्च यः क्वचित् ।
त्यक्तधर्मार्थकामश्च निराराङ्क्षी च मुच्यते

anamitraśca nirbandhuranapatyaśca yaḥ kvacit |
tyaktadharmārthakāmaśca nirārāṅkṣī ca mucyate

नैव धर्मी न चाधर्मी पूर्वोपचितहा च यः ।
क्षीणधातुः प्रशान्तात्मा निर्द्वंद्वः स विमुच्यते

naiva dharmī na cādharmī pūrvopacitahā ca yaḥ |
kṣīṇadhātuḥ praśāntātmā nirdvaṃdvaḥ sa vimucyate

अकर्मा चाविकाङ्क्षश्च पश्येज्जगदशाश्वतम् ।
अस्वस्तमवशं नित्यं जन्ममृत्युजरायुतम्

akarmā cāvikāṅkṣaśca paśyejjagadaśāśvatam |
asvastamavaśaṃ nityaṃ janmamṛtyujarāyutam

वैराग्यबुद्धिः सततं तावद्दोषव्यपेक्षकः ।
आत्मबन्धविनिर्मोक्षं स करोत्यचिरादिव

vairāgyabuddhiḥ satataṃ tāvaddoṣavyapekṣakaḥ |
ātmabandhavinirmokṣaṃ sa karotyacirādiva

अगन्धमरसस्पर्शमशब्दमपरिग्रहम् ।
अरूपमनभिज्ञेयं दृष्ट्वाऽऽत्मानं विमुच्यते

agandhamarasasparśamaśabdamaparigraham |
arūpamanabhijñeyaṃ dṛṣṭvā''tmānaṃ vimucyate

पञ्चभूतगुणैर्हीनममूर्तिमदलेपकम् ।
अगुणं गुणभोक्तारं यः पश्यति स मुच्यते

pañcabhūtaguṇairhīnamamūrtimadalepakam |
aguṇaṃ guṇabhoktāraṃ yaḥ paśyati sa mucyate

विहाय सर्वसङ्कल्पान्बुद्ध्या शारीरमानसान् ।
शनैर्निर्वाणमाप्नोति निरिन्धन इवानलः

vihāya sarvasaṅkalpānbuddhyā śārīramānasān |
śanairnirvāṇamāpnoti nirindhana ivānalaḥ

सर्वसंस्कारनिर्मुक्तो निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः ।
तपसा इन्द्रियग्रामं यश्चरेन्मुक्त एव सः

sarvasaṃskāranirmukto nirdvandvo niṣparigrahaḥ |
tapasā indriyagrāmaṃ yaścarenmukta eva saḥ

विमुक्तः सर्वसंस्कारैस्ततो ब्रह्मि सनातनम् ।
परमाप्नोति संशान्तमचलं नित्यमक्षरम्

vimuktaḥ sarvasaṃskāraistato brahmi sanātanam |
paramāpnoti saṃśāntamacalaṃ nityamakṣaram

अतः परं प्रवक्ष्यामि योगशास्त्रमनुत्तमम् ।
यज्ज्ञात्वा सिद्धमात्मानं लोके पश्यन्ति योगिनः

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yogaśāstramanuttamam |
yajjñātvā siddhamātmānaṃ loke paśyanti yoginaḥ

तस्योपदेशं वक्ष्यामि यथावत्तन्निबोध मे ।
यैर्योगैर्भावयन्नित्यं पश्यत्यात्मानमात्मनि

tasyopadeśaṃ vakṣyāmi yathāvattannibodha me |
yairyogairbhāvayannityaṃ paśyatyātmānamātmani

इन्द्रियाणि तु संहृत्य मन आत्मनि धारयेत् ।
तीव्रं तप्त्वा तपः पूर्वं मोक्षयोगं समाचरेत्

indriyāṇi tu saṃhṛtya mana ātmani dhārayet |
tīvraṃ taptvā tapaḥ pūrvaṃ mokṣayogaṃ samācaret

तपस्वी नित्यसङ्कल्पो दम्भाहङ्कारवर्जितः ।
मनीषी मनसा विप्रः पश्यत्यात्मानमात्मनि

tapasvī nityasaṅkalpo dambhāhaṅkāravarjitaḥ |
manīṣī manasā vipraḥ paśyatyātmānamātmani

स चेच्छक्रोत्ययं साधुर्योक्तुमात्मानमात्मनि ।
तत एकान्तशीलः स पश्यत्यात्मानमात्मनि

sa cecchakrotyayaṃ sādhuryoktumātmānamātmani |
tata ekāntaśīlaḥ sa paśyatyātmānamātmani

संयतः सततं युक्त आत्मवान्विजितेन्द्रियः ।
यथा य आत्मनाऽऽत्मानं सम्प्रयुक्तः प्रपश्यति

saṃyataḥ satataṃ yukta ātmavānvijitendriyaḥ |
yathā ya ātmanā''tmānaṃ samprayuktaḥ prapaśyati

यथाहि पुरुषः स्वप्ने दृष्ट्वा पश्यत्यसाविति ।
तथारूपमिवात्मानं साधुयुक्तः प्रपश्यति

yathāhi puruṣaḥ svapne dṛṣṭvā paśyatyasāviti |
tathārūpamivātmānaṃ sādhuyuktaḥ prapaśyati

इषीकां च यथा मुञ्जात्कश्चिन्निष्कृष्य दर्शयेत् ।
योगी निष्कृष्य चात्मानं तथा पश्यति देहतः

iṣīkāṃ ca yathā muñjātkaścinniṣkṛṣya darśayet |
yogī niṣkṛṣya cātmānaṃ tathā paśyati dehataḥ

मुञ्जं शरीरमित्याहुरिषीकामात्मनि श्रिताम् ।
एतन्निदर्शनं प्रोक्तं योगविद्भिरनुत्तमम्

muñjaṃ śarīramityāhuriṣīkāmātmani śritām |
etannidarśanaṃ proktaṃ yogavidbhiranuttamam

यदा हि युक्तमात्मानं सम्यक् पश्यति देहभूत् ।
न तस्येहेश्वरः कश्चित्त्रैलोक्यस्यापि यः प्रभुः

yadā hi yuktamātmānaṃ samyak paśyati dehabhūt |
na tasyeheśvaraḥ kaścittrailokyasyāpi yaḥ prabhuḥ

अन्यान्याश्चैव तनवो यथेष्टं प्रतिपद्यते ।
विनिर्भिद्य जरां मृत्युं न शोचति न हृष्यति

anyānyāścaiva tanavo yatheṣṭaṃ pratipadyate |
vinirbhidya jarāṃ mṛtyuṃ na śocati na hṛṣyati

देवानामपि देवत्वं युक्तः कारयते वशी ।
ब्रह्म चाव्ययमाप्नोति हित्वा देहमशाश्वतम्

devānāmapi devatvaṃ yuktaḥ kārayate vaśī |
brahma cāvyayamāpnoti hitvā dehamaśāśvatam

विनश्यत्सु च लोकेषु न भयं तस्य जायते ।
क्लिश्यमानेषु भूतेषु न स क्लिश्यति केनचित्

vinaśyatsu ca lokeṣu na bhayaṃ tasya jāyate |
kliśyamāneṣu bhūteṣu na sa kliśyati kenacit

दुःखशोकमलैर्घोरैः सङ्गस्नेहसमुद्भवैः ।
न विचाल्यति युक्तात्मा निस्पृहः शान्तमानसः

duḥkhaśokamalairghoraiḥ saṅgasnehasamudbhavaiḥ |
na vicālyati yuktātmā nispṛhaḥ śāntamānasaḥ

नैनं शस्त्राणि विध्यन्ते न मृत्युश्चास्य विद्यते ।
नातः सुखतरं किञ्चिल्लोके क्वचन दृश्यते

nainaṃ śastrāṇi vidhyante na mṛtyuścāsya vidyate |
nātaḥ sukhataraṃ kiñcilloke kvacana dṛśyate

सम्यग्युक्त्वा स आत्मानमात्मन्येव प्रतिष्ठिते ।
विनिवृत्तजरादुःखः सुखं स्वपिति चापि सः

samyagyuktvā sa ātmānamātmanyeva pratiṣṭhite |
vinivṛttajarāduḥkhaḥ sukhaṃ svapiti cāpi saḥ

देहान्यथेष्टमभ्येति हित्वेमां मानुषीं तनुम् ।
निर्वेदस्तु न कर्तव्यो भुञ्जानेन कथञ्चन

dehānyatheṣṭamabhyeti hitvemāṃ mānuṣīṃ tanum |
nirvedastu na kartavyo bhuñjānena kathañcana

सम्यग्युक्तो यदात्मानमात्मन्येव प्रपश्यति ।
तदैव न स्पृहयते साक्षादपि शतक्रतोः

samyagyukto yadātmānamātmanyeva prapaśyati |
tadaiva na spṛhayate sākṣādapi śatakratoḥ

योगमेकान्तशीलस्तु यथा विन्दति तच्छृणु ।
दृष्टपूर्वां दिशं चिन्त्य यस्मिन्संनिवसेत्परे

yogamekāntaśīlastu yathā vindati tacchṛṇu |
dṛṣṭapūrvāṃ diśaṃ cintya yasminsaṃnivasetpare

पुरस्याभ्यन्तरे तस्य मनः स्थाप्यं न बाह्यतः ।
पुरस्याभ्यन्तरे तिष्ठन्यस्मिन्नावसथे वसेत ।
तस्मिन्नावसथे धार्यं सबाद्याभ्यन्तरं मनः

purasyābhyantare tasya manaḥ sthāpyaṃ na bāhyataḥ |
purasyābhyantare tiṣṭhanyasminnāvasathe vaseta |
tasminnāvasathe dhāryaṃ sabādyābhyantaraṃ manaḥ

प्रचिन्त्यावसथे कृत्स्नं यस्मिन्काये स पश्यति ।
तस्मिन्काये मनश्चास्य न च किञ्चन बाह्यतः

pracintyāvasathe kṛtsnaṃ yasminkāye sa paśyati |
tasminkāye manaścāsya na ca kiñcana bāhyataḥ

सन्नियम्येन्द्रियग्रामं निर्घोषं निर्जने वने ।
कायमभ्यन्तरं कृत्स्नमेकाग्रः परिचिन्तयेत्

sanniyamyendriyagrāmaṃ nirghoṣaṃ nirjane vane |
kāyamabhyantaraṃ kṛtsnamekāgraḥ paricintayet

इन्तांस्तालु च जिह्वां च गलं ग्रीवां तथैव च ।
हृदयं चिन्तयेच्चापि तथा हृदयबन्धनम्

intāṃstālu ca jihvāṃ ca galaṃ grīvāṃ tathaiva ca |
hṛdayaṃ cintayeccāpi tathā hṛdayabandhanam

इत्युक्तः स मया शिष्यो मेधावी मधुसूदन ।
पप्रच्छ पुनरेवेमं मोक्षधर्मं सुदुर्वचम्

ityuktaḥ sa mayā śiṣyo medhāvī madhusūdana |
papraccha punarevemaṃ mokṣadharmaṃ sudurvacam

भुक्तं भुक्तमिदं कोष्ठे कथमन्नं विपच्यते ।
कथं रसत्वं व्रजति शोणितत्वं कथं पुनः

bhuktaṃ bhuktamidaṃ koṣṭhe kathamannaṃ vipacyate |
kathaṃ rasatvaṃ vrajati śoṇitatvaṃ kathaṃ punaḥ

तथा मांसं च मेदश्च स्नाय्वस्थीनि च पोषयेत् ।
कथमेतानि सर्वाणि शरीराणि शरीरिणाम्

tathā māṃsaṃ ca medaśca snāyvasthīni ca poṣayet |
kathametāni sarvāṇi śarīrāṇi śarīriṇām

वर्धन्ते वर्धमानस्य वर्धते च कथं बलम् ।
निरासनं निष्कसनं मलानां च पृथक् पृथक्

vardhante vardhamānasya vardhate ca kathaṃ balam |
nirāsanaṃ niṣkasanaṃ malānāṃ ca pṛthak pṛthak

कुतो वाऽयं प्रश्वसिति उच्छ्वसित्यपि वा पुनः ।
कं च देशमधिष्ठाय तिष्ठत्यात्माऽयमात्मनि

kuto vā'yaṃ praśvasiti ucchvasityapi vā punaḥ |
kaṃ ca deśamadhiṣṭhāya tiṣṭhatyātmā'yamātmani

जीवः कथं वहति च चेष्टमानः कलेवरम् ।
किंवर्णं कीदृशं चैव निवेशयति वै मनः

jīvaḥ kathaṃ vahati ca ceṣṭamānaḥ kalevaram |
kiṃvarṇaṃ kīdṛśaṃ caiva niveśayati vai manaḥ

याथातथ्येन भगवन्वक्तुमर्हसि मेऽनघ ।
इति सम्परिपृष्टोऽहं तेन विप्रेणि माधव

yāthātathyena bhagavanvaktumarhasi me'nagha |
iti samparipṛṣṭo'haṃ tena vipreṇi mādhava

प्रत्यब्रवं महाबाहो यथाश्रुतमरिंदम ।
यथा स्वकोष्ठे प्रक्षिप्य भाण्डं भाण्डमना भवेत्

pratyabravaṃ mahābāho yathāśrutamariṃdama |
yathā svakoṣṭhe prakṣipya bhāṇḍaṃ bhāṇḍamanā bhavet

तथा स्वकाये प्रक्षिप्य मनोद्वारैरनिश्चलैः ।
आत्मानं तत्र मार्गेत प्रमादं परिवर्जयेत्

tathā svakāye prakṣipya manodvārairaniścalaiḥ |
ātmānaṃ tatra mārgeta pramādaṃ parivarjayet

एवं सततमुद्युक्तः प्रीतात्मा नचिरादिव ।
आसादयति तद्ब्रह्म यद्दृष्ट्वा स्यात्प्रधानवित्

evaṃ satatamudyuktaḥ prītātmā nacirādiva |
āsādayati tadbrahma yaddṛṣṭvā syātpradhānavit

न त्वसौ चक्षुषा ग्राह्यो न च सर्वैरपीन्द्रियैः ।
मनसैव प्रदीपेन महानात्मा प्रदृश्यते

na tvasau cakṣuṣā grāhyo na ca sarvairapīndriyaiḥ |
manasaiva pradīpena mahānātmā pradṛśyate

सर्वतः पाणिपादान्तः सर्वतोक्षिशिरोमुखः ।
सर्वतः श्रुतिमाँल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

sarvataḥ pāṇipādāntaḥ sarvatokṣiśiromukhaḥ |
sarvataḥ śrutimām̐lloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati

जीवो निष्क्रान्तमात्मानं शरीरात्सम्प्रपश्यति ।
स तमुत्सृज्य देहं स्वं पारयेद्ब्रह्म केवलम्

jīvo niṣkrāntamātmānaṃ śarīrātsamprapaśyati |
sa tamutsṛjya dehaṃ svaṃ pārayedbrahma kevalam

आत्मानमालोकयति मनसा प्रहसन्निव ।
तदेवमाश्रयं कृत्वा मोक्षं याति ततो मयि

ātmānamālokayati manasā prahasanniva |
tadevamāśrayaṃ kṛtvā mokṣaṃ yāti tato mayi

इदं सर्वरहस्यं ते मया प्रोक्तं द्विजोत्तम ।
आपृच्छे साधयिष्यामि गच्छ विप्र यथासुखम्

idaṃ sarvarahasyaṃ te mayā proktaṃ dvijottama |
āpṛcche sādhayiṣyāmi gaccha vipra yathāsukham

इत्युक्तः स तदा कृष्ण मया शिष्यो महातपाः ।
अगच्छत यथाकामं ब्राह्मणश्छिन्नसंशयः

ityuktaḥ sa tadā kṛṣṇa mayā śiṣyo mahātapāḥ |
agacchata yathākāmaṃ brāhmaṇaśchinnasaṃśayaḥ

इत्युक्त्वा स तदा वाक्यं मां पार्थ द्विजसत्तमः ।
मोक्षधर्माश्रितं सम्यक् तत्रैवान्तरधीयत

ityuktvā sa tadā vākyaṃ māṃ pārtha dvijasattamaḥ |
mokṣadharmāśritaṃ samyak tatraivāntaradhīyata

कच्चिदेतत्त्वया पार्थ श्रुत्मेकाग्रचेतसा ।
तदापि हि रथस्थस्त्वं श्रुतवानेतदेव हि

kaccidetattvayā pārtha śrutmekāgracetasā |
tadāpi hi rathasthastvaṃ śrutavānetadeva hi

नैतत्पार्थ सुविज्ञेयं व्यामिश्रेणेति मे मतिः ।
नरेणाकृतसङ्गेन विशुद्धेनान्तरात्मना

naitatpārtha suvijñeyaṃ vyāmiśreṇeti me matiḥ |
nareṇākṛtasaṅgena viśuddhenāntarātmanā

सुरहस्यमिदं प्रोक्तं देवानां भरतर्षभ ।
कच्चित्त्विदं श्रुतं पार्थ मनुष्येणेह कर्हिचित्

surahasyamidaṃ proktaṃ devānāṃ bharatarṣabha |
kaccittvidaṃ śrutaṃ pārtha manuṣyeṇeha karhicit

न ह्येतच्छ्रोतुमर्होऽन्यो मनुष्यस्त्वामृतेऽनघ ।
नैतदन्येनि विज्ञेयं व्यामिश्रेणान्तरात्मना

na hyetacchrotumarho'nyo manuṣyastvāmṛte'nagha |
naitadanyeni vijñeyaṃ vyāmiśreṇāntarātmanā

क्रियावद्भिर्हि कौन्तेय देवलोकः समावृतः ।
न चैतदिष्टं देवानां मर्त्यैरुपरि वर्तनम्

kriyāvadbhirhi kaunteya devalokaḥ samāvṛtaḥ |
na caitadiṣṭaṃ devānāṃ martyairupari vartanam

परा हि सा गतिः पार्थ यत्तद्ब्रह्म सनातनम् ।
यत्रामृतत्वं प्राप्नोति त्यक्त्वा दुःखं सदा सुखी

parā hi sā gatiḥ pārtha yattadbrahma sanātanam |
yatrāmṛtatvaṃ prāpnoti tyaktvā duḥkhaṃ sadā sukhī

इमं धर्मं समास्थाय येऽपि स्युः पापयोनयः ।
स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम्

imaṃ dharmaṃ samāsthāya ye'pi syuḥ pāpayonayaḥ |
striyo vaiśyāstathā śūdrāste'pi yānti parāṃ gatim

किं पुनर्ब्रह्मणाः पार्थ क्षत्रिया वा बहुश्रुताः ।
स्वधर्मरतयो नित्यं ब्रह्मलोकपरायणः

kiṃ punarbrahmaṇāḥ pārtha kṣatriyā vā bahuśrutāḥ |
svadharmaratayo nityaṃ brahmalokaparāyaṇaḥ

हेतुमच्चैतदुद्दिष्टमुपायाश्चास्य साधने ।
सिद्धिं फलं च मोक्षश्च दुःखस्य च विनिर्णियः

hetumaccaitaduddiṣṭamupāyāścāsya sādhane |
siddhiṃ phalaṃ ca mokṣaśca duḥkhasya ca vinirṇiyaḥ

नातः परं सुखं त्वन्यत्किंचित्स्याद्भरतर्षभ ।
श्रुतवाञ्श्रद्दधानश्च पराक्रान्तश्च पाण्डव

nātaḥ paraṃ sukhaṃ tvanyatkiṃcitsyādbharatarṣabha |
śrutavāñśraddadhānaśca parākrāntaśca pāṇḍava

यः परित्यज्यते मर्त्यो लोकसारमसरवत् ।
एतैरुपायैः स क्षिप्रं परां गतिमवाप्नुते

yaḥ parityajyate martyo lokasāramasaravat |
etairupāyaiḥ sa kṣipraṃ parāṃ gatimavāpnute

एतावदेव वक्तव्यं नान्तो भूयोस्ति किञ्चन ।
षण्मासान्नित्ययुक्तस्य योगः पार्थ प्रवर्तते

etāvadeva vaktavyaṃ nānto bhūyosti kiñcana |
ṣaṇmāsānnityayuktasya yogaḥ pārtha pravartate