अध्याय 21: अनुगीता: ब्राह्मणी और भीतर की अग्नि

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
दंपत्योः पार्थ संवादो योऽभवद्भरतर्षभ

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
daṃpatyoḥ pārtha saṃvādo yo'bhavadbharatarṣabha

ब्राह्मणी ब्राह्मणं कंचिज्ज्ञानविज्ञानपारगम् ।
दृष्ट्वा विविक्त आसीनं भार्या भर्तारमब्रवीत्

brāhmaṇī brāhmaṇaṃ kaṃcijjñānavijñānapāragam |
dṛṣṭvā vivikta āsīnaṃ bhāryā bhartāramabravīt

कं नु लोकं गमिष्यामि त्वामहं पतिमाश्रिता ।
न्यस्तकर्माणमासीनं कीनाशमविचक्षणम्

kaṃ nu lokaṃ gamiṣyāmi tvāmahaṃ patimāśritā |
nyastakarmāṇamāsīnaṃ kīnāśamavicakṣaṇam

भार्याः पतिकृताँल्लोकानाप्नुवन्तीति नः श्रुतम् ।
त्वामहं पतिमासाद्य कां गमिष्यामि वै गतिम्

bhāryāḥ patikṛtām̐llokānāpnuvantīti naḥ śrutam |
tvāmahaṃ patimāsādya kāṃ gamiṣyāmi vai gatim

एवमुक्तः स शान्तात्मा तामुवाच हसन्निव ।
सुभगे नाभ्यसूयामि वाक्यस्यास्य तवानघे

evamuktaḥ sa śāntātmā tāmuvāca hasanniva |
subhage nābhyasūyāmi vākyasyāsya tavānaghe

ग्राह्यं दृश्यं तथा श्राव्यं यदिदं कर्म विद्यते ।
एतदेव व्यवस्यन्ति कर्म कर्मेति कर्मिणः

grāhyaṃ dṛśyaṃ tathā śrāvyaṃ yadidaṃ karma vidyate |
etadeva vyavasyanti karma karmeti karmiṇaḥ

मोहमेव निगच्छन्ति कर्मिणो ज्ञानवर्जिताः ।
नैष्कर्म्य न च लोकेऽस्मिन्मौर्तमित्युपलभ्यते

mohameva nigacchanti karmiṇo jñānavarjitāḥ |
naiṣkarmya na ca loke'sminmaurtamityupalabhyate

कर्मणा मनसा वाचा शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
जन्मादिमूर्तिभेदानां कर्म भूतेषु वर्तते

karmaṇā manasā vācā śubhaṃ vā yadi vā'śubham |
janmādimūrtibhedānāṃ karma bhūteṣu vartate

रक्षोभिर्वध्यमानेषु दृश्यश्राव्येषु कर्मसु ।
आत्मस्थमात्मना तेन दृष्टमायतनं मया

rakṣobhirvadhyamāneṣu dṛśyaśrāvyeṣu karmasu |
ātmasthamātmanā tena dṛṣṭamāyatanaṃ mayā

यत्र तद्ब्रह्म निर्द्वन्द्वं यत्र सोमः सहाग्निना ।
व्यवायं कुरुते नित्यं धीरो भूतानि धारयन्

yatra tadbrahma nirdvandvaṃ yatra somaḥ sahāgninā |
vyavāyaṃ kurute nityaṃ dhīro bhūtāni dhārayan

यत्र ब्रह्मादयो युक्तास्तदक्षरमुपासते ।
विद्वांसः सुव्रता यत्र शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः

yatra brahmādayo yuktāstadakṣaramupāsate |
vidvāṃsaḥ suvratā yatra śāntātmāno jitendriyāḥ

घ्राणेन न तदाघ्रेयं नास्वाद्यं चैव जिह्वया ।
स्पर्शनेन तदस्पृश्यं मनसा त्ववगम्यते

ghrāṇena na tadāghreyaṃ nāsvādyaṃ caiva jihvayā |
sparśanena tadaspṛśyaṃ manasā tvavagamyate

चक्षुषा न विषह्यं च यत्किञ्चिच्छ्रवणात्परम् ।
अगन्धमरसस्पर्शमरूपं शब्दवर्जितम् ।
यतः प्रवर्तते तन्त्रं यत्र चैतत्प्रतिष्ठितम्

cakṣuṣā na viṣahyaṃ ca yatkiñcicchravaṇātparam |
agandhamarasasparśamarūpaṃ śabdavarjitam |
yataḥ pravartate tantraṃ yatra caitatpratiṣṭhitam

प्राणोऽपानः समानश्च व्यानश्चोदान एव च ।
तत एव प्रवर्न्तते तदेव प्रविशन्ति च

prāṇo'pānaḥ samānaśca vyānaścodāna eva ca |
tata eva pravarntate tadeva praviśanti ca

समानव्यानयोर्मध्ये प्राणापानौ विचेरतुः ।
तस्मिन्सुप्ते प्रलीयेते समानो व्यान एव च

samānavyānayormadhye prāṇāpānau viceratuḥ |
tasminsupte pralīyete samāno vyāna eva ca

अपानप्राणयोर्मध्ये उदानो व्याप्य तिष्ठति ।
तस्माच्छयानं पुरुषं प्राणापानौ न मुञ्चतः

apānaprāṇayormadhye udāno vyāpya tiṣṭhati |
tasmācchayānaṃ puruṣaṃ prāṇāpānau na muñcataḥ

प्राणेनोपहते यत्तु तमुदानं प्रचक्षते ।
तस्मात्तपो व्यवस्यन्ति तद्भवं ब्रह्मवादिनः

prāṇenopahate yattu tamudānaṃ pracakṣate |
tasmāttapo vyavasyanti tadbhavaṃ brahmavādinaḥ

तेषामन्योन्यसक्तानां सर्वेषां देहचारिणाम् ।
अग्निर्वैश्वानरो मध्ये सप्तधा विहितोऽन्तरा

teṣāmanyonyasaktānāṃ sarveṣāṃ dehacāriṇām |
agnirvaiśvānaro madhye saptadhā vihito'ntarā

घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्च श्रोत्रं च पञ्चमम् ।
मनो बुद्धिश्च सप्तैता जिह्वा वैश्वानरार्चिषः

ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuśca tvakca śrotraṃ ca pañcamam |
mano buddhiśca saptaitā jihvā vaiśvānarārciṣaḥ

घ्रेयं दृश्यं च पेयं च स्पृश्यं श्राव्यं तथैव च ।
मन्तव्यमवबोद्धव्यं ताः सप्त समिधो मताः

ghreyaṃ dṛśyaṃ ca peyaṃ ca spṛśyaṃ śrāvyaṃ tathaiva ca |
mantavyamavaboddhavyaṃ tāḥ sapta samidho matāḥ

घ्राता भक्षयिता द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता च पञ्चमः ।
मन्ता बोद्धा च स्प्तैते भवन्ति परमर्त्विजः

ghrātā bhakṣayitā draṣṭā spraṣṭā śrotā ca pañcamaḥ |
mantā boddhā ca sptaite bhavanti paramartvijaḥ

घ्रेये पेये च दृश्ये च स्पृश्ये श्राव्ये तथैव च ।
मन्तव्येऽप्यथ बोद्धव्ये सुभगे पश्य सर्वदा

ghreye peye ca dṛśye ca spṛśye śrāvye tathaiva ca |
mantavye'pyatha boddhavye subhage paśya sarvadā

हवींष्याग्निषु होतारः सप्तधा सप्तसप्तसु ।
सम्यक्प्रक्षिप्य विद्वांसो जनयन्ति स्वयोनिषु

havīṃṣyāgniṣu hotāraḥ saptadhā saptasaptasu |
samyakprakṣipya vidvāṃso janayanti svayoniṣu

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
मनो बुद्धिश्च सप्तैता योनिरित्येव शब्दिताः

pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam |
mano buddhiśca saptaitā yonirityeva śabditāḥ

हविर्भूतगुणाः सर्वे प्रविशन्त्यग्नियं मुखम् ।
अन्तर्वासमुषित्वा च जायन्ते स्वासु योनिषु

havirbhūtaguṇāḥ sarve praviśantyagniyaṃ mukham |
antarvāsamuṣitvā ca jāyante svāsu yoniṣu

तत्रैव च निरुध्यन्ते प्रलये भूतभावने ।
ततः संजायते गन्धस्ततः संजायते रसः

tatraiva ca nirudhyante pralaye bhūtabhāvane |
tataḥ saṃjāyate gandhastataḥ saṃjāyate rasaḥ

ततः संजायते रूपं ततः स्पर्शोऽभिजायते ।
ततः संजायते शब्दः संशयस्तत्र जायते ।
ततः संजायते निष्ठा जन्मैतत्सप्तधा विदुः

tataḥ saṃjāyate rūpaṃ tataḥ sparśo'bhijāyate |
tataḥ saṃjāyate śabdaḥ saṃśayastatra jāyate |
tataḥ saṃjāyate niṣṭhā janmaitatsaptadhā viduḥ

अनेनैव प्रकारेण प्रगृहीतं पुरातनैः ।
पूर्णाहुतिभिरापूर्णास्ते पूर्यन्ते हि तेजसा

anenaiva prakāreṇa pragṛhītaṃ purātanaiḥ |
pūrṇāhutibhirāpūrṇāste pūryante hi tejasā