अध्याय 19: अनुगीता: जन्म, कर्म और मुक्तिदायी धर्म

शुभानामशुभानां च नेह नाशोस्ति कर्मणाम् ।
प्राप्यप्राप्यानुपच्यन्ते क्षेत्रेक्षेत्रे तथातथा

śubhānāmaśubhānāṃ ca neha nāśosti karmaṇām |
prāpyaprāpyānupacyante kṣetrekṣetre tathātathā

यथा प्रसूयमानस्तु फली दद्यात्फलं बहु ।
तथा स्याद्विपुलं पुण्यं शुद्धेन मनसा कृतम्

yathā prasūyamānastu phalī dadyātphalaṃ bahu |
tathā syādvipulaṃ puṇyaṃ śuddhena manasā kṛtam

पापं चापि तथैव स्यात्पापेन मनसा कृतम् ।
पुरोधाय मनो हीह कर्मण्यात्मा प्रवर्तते

pāpaṃ cāpi tathaiva syātpāpena manasā kṛtam |
purodhāya mano hīha karmaṇyātmā pravartate

यथा कर्मसमाविष्टः काममन्युसमावृतः ।
नरो गर्भं प्रविशति तत्रापि शृणु चोत्तरम्

yathā karmasamāviṣṭaḥ kāmamanyusamāvṛtaḥ |
naro garbhaṃ praviśati tatrāpi śṛṇu cottaram

शुक्रं शोणितसंसृष्टं स्त्रिया गर्भाशयं गतम् ।
क्षेत्रं कर्मजमाप्नोति शुभं वा यदि वाऽशुभम्

śukraṃ śoṇitasaṃsṛṣṭaṃ striyā garbhāśayaṃ gatam |
kṣetraṃ karmajamāpnoti śubhaṃ vā yadi vā'śubham

सौक्ष्म्यादव्यक्तयावाच्च न च क्वचन सज्जति ।
सम्प्राप्य ब्राह्मणः कायं तस्मात्तद्ब्रह्म शाश्वतम्

saukṣmyādavyaktayāvācca na ca kvacana sajjati |
samprāpya brāhmaṇaḥ kāyaṃ tasmāttadbrahma śāśvatam

तद्बीजं सर्वभूतानां तेन जीवन्ति जन्तवः

tadbījaṃ sarvabhūtānāṃ tena jīvanti jantavaḥ

स जीवः सर्वभूतानां गर्भमाविश्य भागशः ।
दधाति चेतना सद्यः प्राणस्थानेष्ववस्थितः ।
ततः स्पन्दयतेऽङ्गानि स गर्भश्चेतनान्वितः

sa jīvaḥ sarvabhūtānāṃ garbhamāviśya bhāgaśaḥ |
dadhāti cetanā sadyaḥ prāṇasthāneṣvavasthitaḥ |
tataḥ spandayate'ṅgāni sa garbhaścetanānvitaḥ

यथा लोहस्य विष्यन्दो निषिक्तो बिम्बविग्रहम् ।
उपैति तद्वज्जानीहि गर्भे जीवप्रवेशनम्

yathā lohasya viṣyando niṣikto bimbavigraham |
upaiti tadvajjānīhi garbhe jīvapraveśanam

लोहपिण्डं यथा वह्निः प्रविश्य ह्यतितापयेत् ।
तथा त्वमपि जानीहि गर्भे जीवोपपादनम् ।

lohapiṇḍaṃ yathā vahniḥ praviśya hyatitāpayet |
tathā tvamapi jānīhi garbhe jīvopapādanam |

यथा च दीपः शरणं दीप्यमानः प्रकाशयेत् ।
एवमेव शरीराणि प्रकाशयति चेतनः

yathā ca dīpaḥ śaraṇaṃ dīpyamānaḥ prakāśayet |
evameva śarīrāṇi prakāśayati cetanaḥ

यद्यच्च कुरुते कर्म शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
पूर्वदेहकृतं सर्वमवश्यमुपभुज्यते

yadyacca kurute karma śubhaṃ vā yadi vā'śubham |
pūrvadehakṛtaṃ sarvamavaśyamupabhujyate

ततस्तु क्षीयते चैव पुनश्चान्यत्प्रचीयते ।
यावत्तु मोक्षयोगस्थं धर्मं नैवावबुध्यते

tatastu kṣīyate caiva punaścānyatpracīyate |
yāvattu mokṣayogasthaṃ dharmaṃ naivāvabudhyate

तत्ते धर्मं प्रवक्ष्यामि सुखी भवति येन वै ।
आवर्तमानो जातीषु यथाऽन्योन्यासु सत्तम

tatte dharmaṃ pravakṣyāmi sukhī bhavati yena vai |
āvartamāno jātīṣu yathā'nyonyāsu sattama

दानं व्रतं ब्रह्मचर्यं यथोक्तव्रतधारणम् ।
दमः प्रशान्तता चैव भूतानां चानुकम्पनम्

dānaṃ vrataṃ brahmacaryaṃ yathoktavratadhāraṇam |
damaḥ praśāntatā caiva bhūtānāṃ cānukampanam

संयमश्चानृशंस्य च परस्वादानवर्जनम् ।
व्यलीकानामकरणं भूताना मनसा भुवि

saṃyamaścānṛśaṃsya ca parasvādānavarjanam |
vyalīkānāmakaraṇaṃ bhūtānā manasā bhuvi

मातापित्रोश्च शुश्रूषा देवतातितिपूजनम् ।
गुरुपूजा घृणा शौचं नित्यमिन्द्रयसंयमः

mātāpitrośca śuśrūṣā devatātitipūjanam |
gurupūjā ghṛṇā śaucaṃ nityamindrayasaṃyamaḥ

प्रवर्तनं शुभानां च तत्सतां व्रतमुच्यते ।
ततो धर्मः प्रभवति यः प्रजाः पाति शाश्वतीः

pravartanaṃ śubhānāṃ ca tatsatāṃ vratamucyate |
tato dharmaḥ prabhavati yaḥ prajāḥ pāti śāśvatīḥ

सद्भिराचरितो धर्मः सदाचारे प्रतिष्ठितः ।
उभयार्थो भवत्येव स्वर्गार्थो मोक्षतस्तथा ॥

sadbhirācarito dharmaḥ sadācāre pratiṣṭhitaḥ |
ubhayārtho bhavatyeva svargārtho mokṣatastathā ||

एवं सत्सु सदा पश्येत्तत्रछाप्येषा ध्रुवा स्थितिः ।
आचारो धर्ममाचष्टे यस्मिन्सन्तो व्यवस्थिताः

evaṃ satsu sadā paśyettatrachāpyeṣā dhruvā sthitiḥ |
ācāro dharmamācaṣṭe yasminsanto vyavasthitāḥ

तेषु तत्कर्म निक्षिप्तं यः स धर्मः सनातनः ।
यस्तं समभिपद्येत न स दुर्गतिमाप्नुयात्

teṣu tatkarma nikṣiptaṃ yaḥ sa dharmaḥ sanātanaḥ |
yastaṃ samabhipadyeta na sa durgatimāpnuyāt

अतो नियम्यते लोकः प्रच्यवन्धर्मवर्त्मसु ।
यश्च योगी च मुक्तश्च स ऐतेभ्यो विशिष्यते

ato niyamyate lokaḥ pracyavandharmavartmasu |
yaśca yogī ca muktaśca sa aitebhyo viśiṣyate

वर्तमानस्य धर्मेण पुरुषस्य यथा तथा ।
संसारतारणं ह्यस्य कालेन महता भवेत्

vartamānasya dharmeṇa puruṣasya yathā tathā |
saṃsāratāraṇaṃ hyasya kālena mahatā bhavet

एवं पूर्वकृतं कर्म सर्वो जन्तुः प्रपद्यते ।
सर्वं तत्कारणं येन निकृतोऽप्यमिहागतः

evaṃ pūrvakṛtaṃ karma sarvo jantuḥ prapadyate |
sarvaṃ tatkāraṇaṃ yena nikṛto'pyamihāgataḥ

शरीरग्रहणं चास्य केन पूर्वं प्रकल्पितम् ।
इत्येवं संशये लोके तच्च वक्ष्याम्यतः परम्

śarīragrahaṇaṃ cāsya kena pūrvaṃ prakalpitam |
ityevaṃ saṃśaye loke tacca vakṣyāmyataḥ param

शरीरमात्मनः कृत्वा सर्वलोकपितामहः ।
त्रैलोक्यमसृजद्ब्रह्मा कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम्

śarīramātmanaḥ kṛtvā sarvalokapitāmahaḥ |
trailokyamasṛjadbrahmā kṛtsnaṃ sthāvarajaṅgamam

ततः प्रधानमसृजच्चेतनां तु शरीरिणाम् ।
यया सर्वमिदं व्याप्तं यां लोके परमां विदुः

tataḥ pradhānamasṛjaccetanāṃ tu śarīriṇām |
yayā sarvamidaṃ vyāptaṃ yāṃ loke paramāṃ viduḥ

इदं तत्क्षरमित्युक्तं परं त्वमृतमक्षरम् ।
त्रयाणां मिथुनं सर्वमेकैकस्य पृथक्पृथक्

idaṃ tatkṣaramityuktaṃ paraṃ tvamṛtamakṣaram |
trayāṇāṃ mithunaṃ sarvamekaikasya pṛthakpṛthak

असृजत्सर्वभूतानि पूर्वदृष्टः प्रजापतिः ।
स्थावराणि च भूतानि इत्येषा पौर्विकी श्रुतिः ॥
तस्य कालपरीमाणमकरोत्स पितामहः ।
भूतेषु परिवृत्तिं च पनरावृत्तिमेव च

asṛjatsarvabhūtāni pūrvadṛṣṭaḥ prajāpatiḥ |
sthāvarāṇi ca bhūtāni ityeṣā paurvikī śrutiḥ ||
tasya kālaparīmāṇamakarotsa pitāmahaḥ |
bhūteṣu parivṛttiṃ ca panarāvṛttimeva ca

यथा तु कश्चिन्मेधावी दृष्टात्मा पूर्वजन्मनि ।
यत्प्रवक्ष्यामि तत्सर्वं यथावदुपपद्यते

yathā tu kaścinmedhāvī dṛṣṭātmā pūrvajanmani |
yatpravakṣyāmi tatsarvaṃ yathāvadupapadyate

सुखदुःखे यथा सम्यगनित्ये यः प्रपश्यति ।
कायं चामेध्यसंस्थानं विनाशं कर्मसंहितम्

sukhaduḥkhe yathā samyaganitye yaḥ prapaśyati |
kāyaṃ cāmedhyasaṃsthānaṃ vināśaṃ karmasaṃhitam

यच्च किञ्चित्सुखं तच्च दुःखं दृष्टमिति स्मरन् ।
संसारसागरं घोरं तरिष्यति सुदुस्तरम्

yacca kiñcitsukhaṃ tacca duḥkhaṃ dṛṣṭamiti smaran |
saṃsārasāgaraṃ ghoraṃ tariṣyati sudustaram

जनीमरणरोगैश्च समाविष्टः प्रधानवित् ।
चेतनाव्तसु चैतन्यं समं भूतेषु पश्यति

janīmaraṇarogaiśca samāviṣṭaḥ pradhānavit |
cetanāvtasu caitanyaṃ samaṃ bhūteṣu paśyati

निर्विद्यते ततः कश्चिन्मार्गमाणः परं पदम् ।
तस्योपदेशं वक्ष्यामि याथातथ्येन सत्तम

nirvidyate tataḥ kaścinmārgamāṇaḥ paraṃ padam |
tasyopadeśaṃ vakṣyāmi yāthātathyena sattama

शाश्वतस्याव्ययस्याथ् यदस्य ज्ञानमुत्तमम् ।
प्रोच्यमानं मया विप्र निबोधदमशेषतः

śāśvatasyāvyayasyāth yadasya jñānamuttamam |
procyamānaṃ mayā vipra nibodhadamaśeṣataḥ