अध्याय 1: धृतराष्ट्र शोकाकुल युधिष्ठिर को समझाते हैं

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्

nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam |
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet

कृतोदकस्तु राजानं धृतराष्ट्रं युधिष्ठिरः ।
पुरस्कृत्य महाबाहुरुत्तताराकुलेन्द्रियः

kṛtodakastu rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ yudhiṣṭhiraḥ |
puraskṛtya mahābāhuruttatārākulendriyaḥ

उत्तीर्य तु महाबाहुर्बाष्पव्याकुललोचनः ।
पपात तीरे गङ्गाया व्याधविद्ध इव द्विपः

uttīrya tu mahābāhurbāṣpavyākulalocanaḥ |
papāta tīre gaṅgāyā vyādhaviddha iva dvipaḥ

तं सीदमानं जग्राह भीमः कृष्णेन चोदितः ।
मैवमित्यब्रवीच्चैनं कृष्णः परबलार्दनः

taṃ sīdamānaṃ jagrāha bhīmaḥ kṛṣṇena coditaḥ |
maivamityabravīccainaṃ kṛṣṇaḥ parabalārdanaḥ

तमार्तं पतितं भूमौ श्वसन्तं च पुनः पुनः ।
तदृशुः पार्थिवा राजन्धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्

tamārtaṃ patitaṃ bhūmau śvasantaṃ ca punaḥ punaḥ |
tadṛśuḥ pārthivā rājandharmaputraṃ yudhiṣṭhiram

त दृष्ट्वा दीनमनसं गतसत्वं नरेश्वरम् ।
भूयः शोकसमाविष्टाः पाण्डवाःक समुपाविशन्

ta dṛṣṭvā dīnamanasaṃ gatasatvaṃ nareśvaram |
bhūyaḥ śokasamāviṣṭāḥ pāṇḍavāḥka samupāviśan

राजा तु धृतराष्ट्रस्तं तथा दीनो महाभुजम् ।
वाक्यमाह महाबुद्धिः प्रज्ञाचक्षुर्नरेश्वरम्

rājā tu dhṛtarāṣṭrastaṃ tathā dīno mahābhujam |
vākyamāha mahābuddhiḥ prajñācakṣurnareśvaram

उत्तिष्ठ कुरुशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम् ।
क्षत्रधर्मेण कौन्तेय जितेयमवनी त्वया

uttiṣṭha kuruśārdūla kuru kāryamanantaram |
kṣatradharmeṇa kaunteya jiteyamavanī tvayā

भुङ्क्ष सार्धं भ्रातृभिस्तां सुहृद्भिश्च जनेश्वर ।
शोचितव्यं न पश्यामि त्वया धर्मभृतांवर

bhuṅkṣa sārdhaṃ bhrātṛbhistāṃ suhṛdbhiśca janeśvara |
śocitavyaṃ na paśyāmi tvayā dharmabhṛtāṃvara

शोचितव्यं मया चैव गान्धार्या च महीपते ।
ययोः पुत्रशतं नष्टं स्वप्नलब्धं यथा धनम्

śocitavyaṃ mayā caiva gāndhāryā ca mahīpate |
yayoḥ putraśataṃ naṣṭaṃ svapnalabdhaṃ yathā dhanam

अश्रुत्वा हितकामस्य विदुरस्य महात्मनः ।
वाक्यानि सुमहार्थानि परितप्यामि दुर्मतिः

aśrutvā hitakāmasya vidurasya mahātmanaḥ |
vākyāni sumahārthāni paritapyāmi durmatiḥ

उक्तवान्विदुरो यन्मां धर्मात्मा दिव्यदर्शनः ।
दुर्योधनापराधेन कुलं ते विनशिष्यति

uktavānviduro yanmāṃ dharmātmā divyadarśanaḥ |
duryodhanāparādhena kulaṃ te vinaśiṣyati

स्वस्ति चेदिच्छसे राजन्कुलस्य कुरु मे वचः ।
वध्यतामेष दुष्टात्मा मन्दो राजा सुयोधनः

svasti cedicchase rājankulasya kuru me vacaḥ |
vadhyatāmeṣa duṣṭātmā mando rājā suyodhanaḥ

कर्णश्च शकुनिश्चैव नैनं पश्यतु कर्हिचित् ।
द्यूतसङ्घातमप्येषामप्रमादेन वारय

karṇaśca śakuniścaiva nainaṃ paśyatu karhicit |
dyūtasaṅghātamapyeṣāmapramādena vāraya

अभिषेचय राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
स पालयिष्यति वशी धर्मेण पृथिवीमिमाम्

abhiṣecaya rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram |
sa pālayiṣyati vaśī dharmeṇa pṛthivīmimām

अथ नेच्छसि राजानं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
विनाशमुपयास्तन्ति तव पुत्रा न संशयः ।
मेढीभूतः स्वयं राज्यं प्रतिगृह्णीष्व पार्थिव

atha necchasi rājānaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram |
vināśamupayāstanti tava putrā na saṃśayaḥ |
meḍhībhūtaḥ svayaṃ rājyaṃ pratigṛhṇīṣva pārthiva

समं सर्वेषु भूतेषु वर्तमानं नराधिप ।
अनुजीवन्तु सर्वे त्वां ज्ञातयो ज्ञातिवर्धंन

samaṃ sarveṣu bhūteṣu vartamānaṃ narādhipa |
anujīvantu sarve tvāṃ jñātayo jñātivardhaṃna

एवं ब्रुवति कौन्तेय विदुरे दीर्घदर्शिनि ।
दुर्योधनमहं पापमन्ववर्तं वृथामतिः

evaṃ bruvati kaunteya vidure dīrghadarśini |
duryodhanamahaṃ pāpamanvavartaṃ vṛthāmatiḥ

अश्रुत्वा तस्य धीरस्य वाक्यानि मधुराण्यहम् ।
फलं प्राप्य महद्दुःखं निमग्नः शोकसागरे

aśrutvā tasya dhīrasya vākyāni madhurāṇyaham |
phalaṃ prāpya mahadduḥkhaṃ nimagnaḥ śokasāgare

वृद्धौ हि तेऽद्य पितरौ पश्य नौ दुःखितौ नृप ।
न शोचितव्यं भवता पश्यामीह जनाधिप

vṛddhau hi te'dya pitarau paśya nau duḥkhitau nṛpa |
na śocitavyaṃ bhavatā paśyāmīha janādhipa