अध्याय 18: अनुगीता: जीव शरीर कैसे छोड़ता है

ततस्तस्योपसङ्गृह्य पादौ प्रश्नान्सुदुर्वचान् ।
पप्रच्छ तांश्च धर्मान्स प्राह धर्मभृतांवरः

tatastasyopasaṅgṛhya pādau praśnānsudurvacān |
papraccha tāṃśca dharmānsa prāha dharmabhṛtāṃvaraḥ

कथं शरीराच्च्यवते कथं चैवोपपद्यते ।
कथं कष्टाच्च संसारात्संसरन्परिमुच्यते

kathaṃ śarīrāccyavate kathaṃ caivopapadyate |
kathaṃ kaṣṭācca saṃsārātsaṃsaranparimucyate

आत्मानं वा कथं युक्त्वा तच्छरीरं विमुञ्चति ।
शरीरे च विनिर्मुक्तो कथमन्यत्प्रपद्यते

ātmānaṃ vā kathaṃ yuktvā taccharīraṃ vimuñcati |
śarīre ca vinirmukto kathamanyatprapadyate

कथं शुभाशुभे चायं कर्मणी स्वकृते नरः ।
उपभुङ्क्ते क्व वा कर्म विदेहस्योपतिष्ठते

kathaṃ śubhāśubhe cāyaṃ karmaṇī svakṛte naraḥ |
upabhuṅkte kva vā karma videhasyopatiṣṭhate

एवं सञ्चोदितः सिद्धः प्रश्नांस्तान्प्रत्यभाषत ।
आनुपूर्व्येण वार्ष्णेय तन्मे निगदतः शृणुः

evaṃ sañcoditaḥ siddhaḥ praśnāṃstānpratyabhāṣata |
ānupūrvyeṇa vārṣṇeya tanme nigadataḥ śṛṇuḥ

अस्मिन्नेवाशु फलदा आयुष्यास्तु क्रियाःस्मृताः ।
आयुःकीर्तिकराणीह यानि कृत्यानि सेवते ।
शरीरग्रहणेऽन्यस्मिंस्तेषु क्षीणेषु सर्वशः

asminnevāśu phaladā āyuṣyāstu kriyāḥsmṛtāḥ |
āyuḥkīrtikarāṇīha yāni kṛtyāni sevate |
śarīragrahaṇe'nyasmiṃsteṣu kṣīṇeṣu sarvaśaḥ

आयुःक्षयपरीतात्मा विपरीतानि सेवते ।
बुद्धिर्व्यावर्तते चास्य विनाशे प्रत्युपस्थिते

āyuḥkṣayaparītātmā viparītāni sevate |
buddhirvyāvartate cāsya vināśe pratyupasthite

सत्त्वं बलं च कालं चाविदित्वा चात्मनस्तथा ।
अतिवेलमुपाश्नाति स्वविरुद्धान्यनात्मवान्

sattvaṃ balaṃ ca kālaṃ cāviditvā cātmanastathā |
ativelamupāśnāti svaviruddhānyanātmavān

यदाऽयमतिकष्टानि सर्वाण्युपनिषेवते ।
अत्यर्थमपि वा भुङ्क्ते न वा भुङ्क्ते कदाचन

yadā'yamatikaṣṭāni sarvāṇyupaniṣevate |
atyarthamapi vā bhuṅkte na vā bhuṅkte kadācana

दुष्टान्नामिषपानं च यदन्योन्यविरोधि च ।
गुरु चाप्यमितं भुङ्क्ते नातिजीर्णे दिवा पुनः

duṣṭānnāmiṣapānaṃ ca yadanyonyavirodhi ca |
guru cāpyamitaṃ bhuṅkte nātijīrṇe divā punaḥ

व्यायाममतिमात्रं च व्यावाय चोपसेवते ।
सततं कर्मलोभाद्वा प्राप्तं वेगं विधारयेत्

vyāyāmamatimātraṃ ca vyāvāya copasevate |
satataṃ karmalobhādvā prāptaṃ vegaṃ vidhārayet

रसाभियुक्तमन्नं वा दिवास्वप्नं च सेवते ।
अपक्वानागते काले स्वयं दोषान्प्रकोपयेत्

rasābhiyuktamannaṃ vā divāsvapnaṃ ca sevate |
apakvānāgate kāle svayaṃ doṣānprakopayet

स्वदोषकोपनाद्रोगं लभते मरणान्तिकम् ।
अपि वोद्बन्धनादीनि परीतानि व्यवस्यति

svadoṣakopanādrogaṃ labhate maraṇāntikam |
api vodbandhanādīni parītāni vyavasyati

तस्य तैः कारणैर्जन्तोः शरीरं च्यवते तदा ।
जीवितं प्रोच्यमानं तद्यथावदुपधारय

tasya taiḥ kāraṇairjantoḥ śarīraṃ cyavate tadā |
jīvitaṃ procyamānaṃ tadyathāvadupadhāraya

ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः ।
शरीरमनुपर्येत्य सर्वान्प्राणान्रुणद्धि वै

ūṣmā prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ |
śarīramanuparyetya sarvānprāṇānruṇaddhi vai

अत्यर्थं बलवानूष्मा शरीरे परिकोपितः ।
भिनत्ति जीवस्थानानि तानि कर्मणि विद्धि च

atyarthaṃ balavānūṣmā śarīre parikopitaḥ |
bhinatti jīvasthānāni tāni karmaṇi viddhi ca

ततः सवेदनः सद्यो जीवः प्रच्यवते क्षरन् ।
शरीरं त्यजते जन्तुश्छिद्यमानेषु मर्मसु ।
वेदनाभिः परीतात्मा तद्विद्धि द्विजसत्तम

tataḥ savedanaḥ sadyo jīvaḥ pracyavate kṣaran |
śarīraṃ tyajate jantuśchidyamāneṣu marmasu |
vedanābhiḥ parītātmā tadviddhi dvijasattama

जनीमरणसंविग्राः सततं सर्वजन्तवः ।
दृश्यन्ते संत्यजन्तश्च शरीराणि द्विजर्षभ ॥
गर्भसंक्रमणे चापि गर्भाणापुपसर्पणे ।
तादृशीमेव लभते वेदनां मानवः पुनः

janīmaraṇasaṃvigrāḥ satataṃ sarvajantavaḥ |
dṛśyante saṃtyajantaśca śarīrāṇi dvijarṣabha ||
garbhasaṃkramaṇe cāpi garbhāṇāpupasarpaṇe |
tādṛśīmeva labhate vedanāṃ mānavaḥ punaḥ

भिन्नसंधिरथ क्लेदमद्भिः स लभते नरः

bhinnasaṃdhiratha kledamadbhiḥ sa labhate naraḥ

यथा पञ्चसु भूतेषु सम्भूतत्वं नियच्छति ।
शैत्यात्प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः

yathā pañcasu bhūteṣu sambhūtatvaṃ niyacchati |
śaityātprakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ

यः स पञ्चसु भूतेषु प्राणापाने व्यवस्थितः ।
स गच्छत्यूर्ध्वगो वायुः कृच्छ्रान्मुक्त्वा शरीरिणः ।
शरीरं च जहात्येवं निरुच्छ्वासश्च दृश्यते

yaḥ sa pañcasu bhūteṣu prāṇāpāne vyavasthitaḥ |
sa gacchatyūrdhvago vāyuḥ kṛcchrānmuktvā śarīriṇaḥ |
śarīraṃ ca jahātyevaṃ nirucchvāsaśca dṛśyate

स निरूष्मा निरुच्छ्वासो निःश्रीको गतचेतनः ।
कर्मणा सम्परित्यक्तो मृत इत्युच्यते नरः

sa nirūṣmā nirucchvāso niḥśrīko gatacetanaḥ |
karmaṇā samparityakto mṛta ityucyate naraḥ

स्रोतोभिर्यैर्विजानाति इन्द्रियार्थाञ्शरीरभृत् ।
तैरेव न विजानाति प्राणानाहारसम्भवान्

srotobhiryairvijānāti indriyārthāñśarīrabhṛt |
taireva na vijānāti prāṇānāhārasambhavān

तत्रैव कुरुते काये यः स जीवः सनातनः

tatraiva kurute kāye yaḥ sa jīvaḥ sanātanaḥ

तथा यद्यद्भवेन्मुक्तं सन्निपाते क्वचित्क्वचित् ।
तत्तन्मर्म विजानीहि शास्त्रदृष्टं हि तत्तथा

tathā yadyadbhavenmuktaṃ sannipāte kvacitkvacit |
tattanmarma vijānīhi śāstradṛṣṭaṃ hi tattathā

तेषु मर्मसु भिन्नेषु ततः स समुदीरयन् ।
आविश्य हृदयं जन्तोः सत्त्वं चाशु रुणद्धि वै

teṣu marmasu bhinneṣu tataḥ sa samudīrayan |
āviśya hṛdayaṃ jantoḥ sattvaṃ cāśu ruṇaddhi vai

ततः सचेतनो जन्तुर्नाभिजानाति किञ्चन ।
तमसा संवृतज्ञानः संवृतेष्वेव मर्मसु ।
स जीवो निरदिष्ठानश्चाल्यते मातरिश्वना

tataḥ sacetano janturnābhijānāti kiñcana |
tamasā saṃvṛtajñānaḥ saṃvṛteṣveva marmasu |
sa jīvo niradiṣṭhānaścālyate mātariśvanā

ततः स तं महोच्छ्वासं भृशमुच्छ्वस्य दारुणम् ।
निष्क्रमन्कम्पयत्याशु तच्छरीरमचेतनम्

tataḥ sa taṃ mahocchvāsaṃ bhṛśamucchvasya dāruṇam |
niṣkramankampayatyāśu taccharīramacetanam

स जीवः प्रच्युतः कायात्कर्मभिः स्वैः समावृतः ।
अङ्कितः स्वैः शुभैः पुण्यैः पापैर्वाऽप्युपपद्यते

sa jīvaḥ pracyutaḥ kāyātkarmabhiḥ svaiḥ samāvṛtaḥ |
aṅkitaḥ svaiḥ śubhaiḥ puṇyaiḥ pāpairvā'pyupapadyate

ब्राह्मणा ज्ञानसम्पन्ना यथावच्छ्रुतनिश्चयाः ।
इतरं कृतपुण्यं वा तं विजानन्ति लक्षणैः

brāhmaṇā jñānasampannā yathāvacchrutaniścayāḥ |
itaraṃ kṛtapuṇyaṃ vā taṃ vijānanti lakṣaṇaiḥ

यथान्धकारे खद्येतं दीप्यमानं ततस्ततः ।
चक्षुष्मन्तः प्रपश्यन्ति तथा च ज्ञानचक्षुषः

yathāndhakāre khadyetaṃ dīpyamānaṃ tatastataḥ |
cakṣuṣmantaḥ prapaśyanti tathā ca jñānacakṣuṣaḥ

पश्यन्त्येवंविधं सिद्धा जीवं दिव्येन चक्षुषा ।
च्यवन्तं जायमानं च योनिं चानुप्रवेशितम्

paśyantyevaṃvidhaṃ siddhā jīvaṃ divyena cakṣuṣā |
cyavantaṃ jāyamānaṃ ca yoniṃ cānupraveśitam

तस्य स्थानानि दृष्टानि विविधानीह शास्त्रतः ।
कर्मभूमिरियं भूमिर्यत्र तिष्ठन्ति जन्तवः

tasya sthānāni dṛṣṭāni vividhānīha śāstrataḥ |
karmabhūmiriyaṃ bhūmiryatra tiṣṭhanti jantavaḥ

ततः शुभाशुभं कृत्वा लभन्ते सर्वदेहिनः ।
इहैवोच्चावचान्भोगान्प्राप्नुवन्ति स्वकर्मभिः

tataḥ śubhāśubhaṃ kṛtvā labhante sarvadehinaḥ |
ihaivoccāvacānbhogānprāpnuvanti svakarmabhiḥ

इहैवाशुभकर्माणः कर्मभिर्निरयं गताः ।
अवाग्गतिरियं कष्टा यत्र पच्यन्ति मानवाः ।
तस्मात्सुदुर्लभो मोक्षो रक्ष्यश्चात्मा ततो भृशम्

ihaivāśubhakarmāṇaḥ karmabhirnirayaṃ gatāḥ |
avāggatiriyaṃ kaṣṭā yatra pacyanti mānavāḥ |
tasmātsudurlabho mokṣo rakṣyaścātmā tato bhṛśam

ऊर्ध्वं तु जन्तवो गत्वा येषु स्थानेष्ववस्थिताः ।
कीर्त्यमानानि तानीह तत्त्वतः संनिबोध मे

ūrdhvaṃ tu jantavo gatvā yeṣu sthāneṣvavasthitāḥ |
kīrtyamānāni tānīha tattvataḥ saṃnibodha me

तच्छ्रुत्वा नैष्ठिकीं बुद्धिं बुद्ध्येथाः कर्मनिश्चयम् ।
तारारूपाणि सर्वाणि यत्रैतच्चन्द्रमण्डलम्

tacchrutvā naiṣṭhikīṃ buddhiṃ buddhyethāḥ karmaniścayam |
tārārūpāṇi sarvāṇi yatraitaccandramaṇḍalam

यत्र विभ्राजते लोके स्वभासा सूर्यमण्डलम् ।
स्थानान्येतानि जानीहि जनानां पुण्यकर्मणाम्

yatra vibhrājate loke svabhāsā sūryamaṇḍalam |
sthānānyetāni jānīhi janānāṃ puṇyakarmaṇām

कर्मक्षयाच्च ते सर्वे च्यवन्ते वै पुनः पुनः ।
तत्रापि च विशेषोस्ति दिवि नीचोच्चमध्यमः

karmakṣayācca te sarve cyavante vai punaḥ punaḥ |
tatrāpi ca viśeṣosti divi nīcoccamadhyamaḥ

न च तत्रापि संतोषो दृष्ट्वा दीप्ततरां श्रियम् ।
इत्येता गतयः सर्वाः पृथक्ते समुदीरिताः

na ca tatrāpi saṃtoṣo dṛṣṭvā dīptatarāṃ śriyam |
ityetā gatayaḥ sarvāḥ pṛthakte samudīritāḥ

उपपत्तिं तु वक्ष्यामि गर्भस्याहमतः परम् ।
तथावत्तां निगदतः शृणुष्वावहितो द्विज

upapattiṃ tu vakṣyāmi garbhasyāhamataḥ param |
tathāvattāṃ nigadataḥ śṛṇuṣvāvahito dvija