अध्याय 17: अनुगीता का आरम्भ: सिद्ध काश्यप से कहते हैं

सभायां वसतोस्तत्र निहत्यारीन्महात्मनोः ।
केशवार्जुनयोः का नु कथा समभवद्द्विज

sabhāyāṃ vasatostatra nihatyārīnmahātmanoḥ |
keśavārjunayoḥ kā nu kathā samabhavaddvija

कृष्णेन सहितः पार्थः स्वं राज्यं प्राप्य केवलम् ।
तस्यां सभायां दिव्यायां विजहार मुदा युतः

kṛṣṇena sahitaḥ pārthaḥ svaṃ rājyaṃ prāpya kevalam |
tasyāṃ sabhāyāṃ divyāyāṃ vijahāra mudā yutaḥ

तत्र कञ्चित्सभोद्देशं स्वर्गोद्देशसमं नृप ।
यदृच्छया तौ मुदितौ जग्मतुः स्वजनावृतौ

tatra kañcitsabhoddeśaṃ svargoddeśasamaṃ nṛpa |
yadṛcchayā tau muditau jagmatuḥ svajanāvṛtau

ततः प्रतीतः कृष्णेन सहितः पाण्डवोऽर्जुनः ।
निरीक्ष्य तां सभां रम्यामिदं वचनमब्रवीत्

tataḥ pratītaḥ kṛṣṇena sahitaḥ pāṇḍavo'rjunaḥ |
nirīkṣya tāṃ sabhāṃ ramyāmidaṃ vacanamabravīt

विदितं मे महाबाहो सङ्ग्रामे समुपस्थिते ।
महात्म्यं देवकीपुत्र तच्च ते रूपमैश्वरम्

viditaṃ me mahābāho saṅgrāme samupasthite |
mahātmyaṃ devakīputra tacca te rūpamaiśvaram

यत्तु तद्भवता प्रोक्तं पुरा केशव सौहृदात् ।
तत्सर्वं पुरुषव्याघ्र नष्टं मे व्यग्रचेतसः

yattu tadbhavatā proktaṃ purā keśava sauhṛdāt |
tatsarvaṃ puruṣavyāghra naṣṭaṃ me vyagracetasaḥ

मम कौतूहलं त्वस्ति तेष्वर्थेषु पुनः पुनः ।
भवांस्तु द्वारकां गन्ता नचिरादिव माधव

mama kautūhalaṃ tvasti teṣvartheṣu punaḥ punaḥ |
bhavāṃstu dvārakāṃ gantā nacirādiva mādhava

एवमुक्तस्तु तं कृष्णः फाल्गुनं प्रत्यभाषत ।
परिष्वज्य महातेजा वचनं वदतांवरः

evamuktastu taṃ kṛṣṇaḥ phālgunaṃ pratyabhāṣata |
pariṣvajya mahātejā vacanaṃ vadatāṃvaraḥ

श्रावितस्त्वं मया गुह्यं ज्ञापितश्च सनातनम् ।
धर्मं स्वरूपिणं पार्त सर्वलोकांश्च शाश्वतान्

śrāvitastvaṃ mayā guhyaṃ jñāpitaśca sanātanam |
dharmaṃ svarūpiṇaṃ pārta sarvalokāṃśca śāśvatān

अबुद्ध्या यन्न गृह्णीतास्तन्मे सुमहदप्रियम् ।
न च साऽद्य पुनर्भूयः स्मृतिर्मे सम्भविष्यति

abuddhyā yanna gṛhṇītāstanme sumahadapriyam |
na ca sā'dya punarbhūyaḥ smṛtirme sambhaviṣyati

नूनमश्रद्दधानोऽसि दुर्मेधा ह्यसि पाण्डव ।
न च शक्यं पुनर्वक्तुमशेषेण धनंजय

nūnamaśraddadhāno'si durmedhā hyasi pāṇḍava |
na ca śakyaṃ punarvaktumaśeṣeṇa dhanaṃjaya

स हि धर्मः सुपर्याप्तो ब्रह्मणः पदवेदने ।
न शक्यं तन्मया भूयस्तथा वक्तुमशेषतः

sa hi dharmaḥ suparyāpto brahmaṇaḥ padavedane |
na śakyaṃ tanmayā bhūyastathā vaktumaśeṣataḥ

परं हि ब्रह्म कथितं योगयुक्तेन तन्मया ।
इतिहासं तु वक्ष्यामि तस्मिन्नर्थे पुरातनम्

paraṃ hi brahma kathitaṃ yogayuktena tanmayā |
itihāsaṃ tu vakṣyāmi tasminnarthe purātanam

यथा तां बुद्धिमास्थाय गतिमग्र्यां गमिष्यसि ।
शृणु धर्मभृतांश्रेष्ठ गदतः सर्वमेव मे

yathā tāṃ buddhimāsthāya gatimagryāṃ gamiṣyasi |
śṛṇu dharmabhṛtāṃśreṣṭha gadataḥ sarvameva me

आगच्छद्ब्राह्मणः कश्चित्स्वर्गलोकादरिंदम ।
ब्रह्मलोकाच्च दुर्धर्षः सोस्माभिः पूजितोऽभवत्

āgacchadbrāhmaṇaḥ kaścitsvargalokādariṃdama |
brahmalokācca durdharṣaḥ sosmābhiḥ pūjito'bhavat

अस्माभिः परिपृष्ठश्च यदाह भरतर्षभ ।
दिव्येन विधिना पार्थ तच्छृणुष्वाविचारयन्

asmābhiḥ paripṛṣṭhaśca yadāha bharatarṣabha |
divyena vidhinā pārtha tacchṛṇuṣvāvicārayan

मोक्षधर्मं समाश्रित्य कृष्ण यन्माऽनुपृच्छसि ।
भूतानामनुकम्पार्थं मन्मोहच्छेदनं विभो

mokṣadharmaṃ samāśritya kṛṣṇa yanmā'nupṛcchasi |
bhūtānāmanukampārthaṃ manmohacchedanaṃ vibho

तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि यथावन्मधुसूदन ।
शृणुष्वावहितो भूत्वा गदतो मम माधव

tatte'haṃ sampravakṣyāmi yathāvanmadhusūdana |
śṛṇuṣvāvahito bhūtvā gadato mama mādhava

कश्चिद्विप्रस्तपोयुक्तः काश्यपो धर्मवित्तमः ।
आससाद द्विजं कंचिद्धर्माणामागतागमम्

kaścidviprastapoyuktaḥ kāśyapo dharmavittamaḥ |
āsasāda dvijaṃ kaṃciddharmāṇāmāgatāgamam

गतागमं सुबहुशो ज्ञानविज्ञानपारगम् ।
लोकतत्त्वार्थकुशलं ज्ञातरं सुखदुःखयोः

gatāgamaṃ subahuśo jñānavijñānapāragam |
lokatattvārthakuśalaṃ jñātaraṃ sukhaduḥkhayoḥ

जातिस्मरणतत्त्वज्ञं कोविदं पापपुण्ययोः ।
द्रष्टारमुच्चनीचानां कर्मभिर्देहिनां गतिम्

jātismaraṇatattvajñaṃ kovidaṃ pāpapuṇyayoḥ |
draṣṭāramuccanīcānāṃ karmabhirdehināṃ gatim

चरन्तं मुक्तवत्सिद्धं प्रशान्तं संयतेन्द्रियम् ।
दीप्यमानं श्रिया ब्राह्मया क्रममाणं च सर्वशः

carantaṃ muktavatsiddhaṃ praśāntaṃ saṃyatendriyam |
dīpyamānaṃ śriyā brāhmayā kramamāṇaṃ ca sarvaśaḥ

अन्तर्धानगतिज्ञं च श्रुत्वा तत्त्वेन काश्यपः ।
तथैवान्तर्हितैः सिद्धैर्यान्तं चक्रधरैः सह

antardhānagatijñaṃ ca śrutvā tattvena kāśyapaḥ |
tathaivāntarhitaiḥ siddhairyāntaṃ cakradharaiḥ saha

सम्भाषमाणमेकान्ते समासीनं च तैः सह ।
यदृच्छया च गच्छन्तमसक्तं पवनं यथा

sambhāṣamāṇamekānte samāsīnaṃ ca taiḥ saha |
yadṛcchayā ca gacchantamasaktaṃ pavanaṃ yathā

तं समासाद्य मेधावी स तदा द्विजसत्तमः ।
चरणौ धर्मकामो वै स तस्य सुसमाहितः ।
प्रतिपदे यथान्यायं भक्त्या परमया युतः

taṃ samāsādya medhāvī sa tadā dvijasattamaḥ |
caraṇau dharmakāmo vai sa tasya susamāhitaḥ |
pratipade yathānyāyaṃ bhaktyā paramayā yutaḥ

विस्मितश्चाद्भुतं दृष्ट्वा काश्यपस्तं द्विजोत्तमम् ।
परिचारेण महता गुरुं तं पर्यतोषयत्

vismitaścādbhutaṃ dṛṣṭvā kāśyapastaṃ dvijottamam |
paricāreṇa mahatā guruṃ taṃ paryatoṣayat

उपपन्नं च तत्सर्वं श्रुतचारित्रसंयुतम् ।
भौमेनातोषयच्चैनं गुरुवृत्तिं समास्थितः

upapannaṃ ca tatsarvaṃ śrutacāritrasaṃyutam |
bhaumenātoṣayaccainaṃ guruvṛttiṃ samāsthitaḥ

तस्मै तुष्टः स शिष्याय यत्प्रसन्नोऽब्रवीद्गुरुः ।
सिद्धिं परामभिप्रेक्ष्य शृणु मत्तो जनार्दन

tasmai tuṣṭaḥ sa śiṣyāya yatprasanno'bravīdguruḥ |
siddhiṃ parāmabhiprekṣya śṛṇu matto janārdana

विविधैः कर्मभिस्तात पुण्ययोगैश्च केवलैः ।
गच्छन्तीह गतिं मर्त्या देवलोके च वा स्थितिम्

vividhaiḥ karmabhistāta puṇyayogaiśca kevalaiḥ |
gacchantīha gatiṃ martyā devaloke ca vā sthitim

न क्वचित्सुखमत्यन्तं न क्वचिच्छाश्वती स्थितिः ।
स्थानाच्च महतो भ्रंशो दुःखलब्दात्पुनः पुनः

na kvacitsukhamatyantaṃ na kvacicchāśvatī sthitiḥ |
sthānācca mahato bhraṃśo duḥkhalabdātpunaḥ punaḥ

अशुभा गतयः प्राप्ताः कष्टा मे पापसेवनात् ।
काममन्युपरीतेन तृष्णया मोहितेन च

aśubhā gatayaḥ prāptāḥ kaṣṭā me pāpasevanāt |
kāmamanyuparītena tṛṣṇayā mohitena ca

पुनः पुनश्च मरणं जन्म चैव पुनः पुनः ।
आहारा विविधा भुक्ताःपीता नानाविधाःस्तनाः

punaḥ punaśca maraṇaṃ janma caiva punaḥ punaḥ |
āhārā vividhā bhuktāḥpītā nānāvidhāḥstanāḥ

मातरो विविधा दृष्टाः पितरश्च पृथग्विधाः ।
सुखानि च विचित्राणि दुःखानि च मयाऽनघ

mātaro vividhā dṛṣṭāḥ pitaraśca pṛthagvidhāḥ |
sukhāni ca vicitrāṇi duḥkhāni ca mayā'nagha

प्रियैर्विवासो बहुशः संवासश्चाप्रियैः सह ।
धननाशश्च सम्प्राप्तो लब्ध्वा दुःखेन तद्धनम्

priyairvivāso bahuśaḥ saṃvāsaścāpriyaiḥ saha |
dhananāśaśca samprāpto labdhvā duḥkhena taddhanam

अवमानाः सुकष्टाश्च परतः स्वजनात्तथा ।
शारीरा मानसा वाऽपि वेदना भृशदारुणाः

avamānāḥ sukaṣṭāśca parataḥ svajanāttathā |
śārīrā mānasā vā'pi vedanā bhṛśadāruṇāḥ

प्राप्ता विमाननाश्चोग्रा वधबन्धाश्च दारुणाः ।
पतनं निरये चैव यातनाश्च यमक्षये

prāptā vimānanāścogrā vadhabandhāśca dāruṇāḥ |
patanaṃ niraye caiva yātanāśca yamakṣaye

जरारोगाश्च सततं व्यसनानि च भूरिशः ।
लोकेऽस्मिन्ननुभूतानि द्वन्द्वजानि भृशं मया

jarārogāśca satataṃ vyasanāni ca bhūriśaḥ |
loke'sminnanubhūtāni dvandvajāni bhṛśaṃ mayā

ततः कदाचिन्निर्वेदान्निकारान्निकृतेन च ।
लोकतन्त्रं परित्यक्तं दुःखार्तेन भृशं मया

tataḥ kadācinnirvedānnikārānnikṛtena ca |
lokatantraṃ parityaktaṃ duḥkhārtena bhṛśaṃ mayā

लोकेऽस्मिन्ननुभूयाहमिमं मार्गमनुष्ठितः ।
ततः सिद्धिरियं प्राप्ता प्रसादादात्मनो मया ।
नाहं पुनरिहागन्ता लोकानालोकयाम्यहम्

loke'sminnanubhūyāhamimaṃ mārgamanuṣṭhitaḥ |
tataḥ siddhiriyaṃ prāptā prasādādātmano mayā |
nāhaṃ punarihāgantā lokānālokayāmyaham

आसिद्धेराप्रजासर्गादात्मनोपि गतीः शुभाः ।
उपलब्धा द्विजश्रेष्ठ तथेयं सिद्धिरुत्तमा

āsiddherāprajāsargādātmanopi gatīḥ śubhāḥ |
upalabdhā dvijaśreṣṭha tatheyaṃ siddhiruttamā

इतः परं गमिष्यामि ततः परतरं पुनः ।
ब्रह्मणः पदमव्यक्तं मा तेऽभूतत्र संशयः

itaḥ paraṃ gamiṣyāmi tataḥ parataraṃ punaḥ |
brahmaṇaḥ padamavyaktaṃ mā te'bhūtatra saṃśayaḥ

नाहं पुनरिहागन्ता मर्त्यलोकं परन्तप ।
प्रीतोस्मि ते महाप्राज्ञ ब्रूहि किं करवाणि ते

nāhaṃ punarihāgantā martyalokaṃ parantapa |
prītosmi te mahāprājña brūhi kiṃ karavāṇi te

यदीप्सुरुपपन्नस्त्वं तस्य कालोऽयमागतः ।
अभिजाने च तदहं यदर्थं मामुपागतः

yadīpsurupapannastvaṃ tasya kālo'yamāgataḥ |
abhijāne ca tadahaṃ yadarthaṃ māmupāgataḥ

अचिरात्तु गमिष्यामि येनाहं त्वामचूचुदम् ।
भृशं प्रीतोस्मि भवतश्चारित्रेण विचक्षण

acirāttu gamiṣyāmi yenāhaṃ tvāmacūcudam |
bhṛśaṃ prītosmi bhavataścāritreṇa vicakṣaṇa

परिपृच्छ यावद्भवतो भाषे यद्यत्तवेप्सितम्

paripṛccha yāvadbhavato bhāṣe yadyattavepsitam

बहुमन्ये च ते बुद्धिं भृशं सम्पूजयामि च ।
येनाहं भवता बुद्धो मेधावी ह्यसि काश्यप

bahumanye ca te buddhiṃ bhṛśaṃ sampūjayāmi ca |
yenāhaṃ bhavatā buddho medhāvī hyasi kāśyapa