अध्याय 16: श्रीकृष्ण द्वारका लौटना चाहते हैं

विजिते पाण्डवेयैस्तु प्रशान्ते च द्विजोत्तम ।
राष्ट्रे ते चत्रतुर्वीरौ वासुदेवधनंजयौ

vijite pāṇḍaveyaistu praśānte ca dvijottama |
rāṣṭre te catraturvīrau vāsudevadhanaṃjayau

विजिते पाण्डवै राजन्प्रशान्ते च विशाम्पतौ ।
राष्ट्रे बभूवतुर्हृष्टौ वासुदेवधनंजयौ

vijite pāṇḍavai rājanpraśānte ca viśāmpatau |
rāṣṭre babhūvaturhṛṣṭau vāsudevadhanaṃjayau

विजह्राते मुदा युक्तौ दिवि देवश्वराविव ।
तौ वनेषु विचित्रेषु पर्वतेषु ससानुषुः

vijahrāte mudā yuktau divi devaśvarāviva |
tau vaneṣu vicitreṣu parvateṣu sasānuṣuḥ

तीर्थेषु चैव पुण्येषु पल्वलेषु नदीषु च ।
चंक्रम्यमाणौ संहृष्टावश्विनाविव नन्दने

tīrtheṣu caiva puṇyeṣu palvaleṣu nadīṣu ca |
caṃkramyamāṇau saṃhṛṣṭāvaśvināviva nandane

इन्द्रप्रस्थे महात्मानौ रेमाते कृष्णपाण्डवौ ।
प्रविश्य तां सभां रम्यां विजह्राते च भारत

indraprasthe mahātmānau remāte kṛṣṇapāṇḍavau |
praviśya tāṃ sabhāṃ ramyāṃ vijahrāte ca bhārata

तत्र युद्धकथाश्चित्राः परिक्लेशांश्च पार्थिव ।
कथायोगे कथायोगे कथयामासतुः सदा

tatra yuddhakathāścitrāḥ parikleśāṃśca pārthiva |
kathāyoge kathāyoge kathayāmāsatuḥ sadā

ऋषीणां देवतानां च वंशांस्तावाहतुः सदा ।
प्रीयमाणौ महात्मानौ पुराणावृषिसत्तमौ

ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca vaṃśāṃstāvāhatuḥ sadā |
prīyamāṇau mahātmānau purāṇāvṛṣisattamau

मधुरास्तु कथाश्चित्राश्चित्रार्थपदनिश्चयाः ।
निश्चयज्ञः स पार्थाय कथयामास केशवः

madhurāstu kathāścitrāścitrārthapadaniścayāḥ |
niścayajñaḥ sa pārthāya kathayāmāsa keśavaḥ

पुत्रशोकाभिसंतप्तं ज्ञातीनां च सहस्रशः ।
कथाभिः शमयामास पार्तं शौरिर्जनार्दनः

putraśokābhisaṃtaptaṃ jñātīnāṃ ca sahasraśaḥ |
kathābhiḥ śamayāmāsa pārtaṃ śaurirjanārdanaḥ

स तमाश्वास्य विधिवद्विधानज्ञो महातपाः ।
अपहृत्यात्मनो भारं विशश्रामेव सात्वतः

sa tamāśvāsya vidhivadvidhānajño mahātapāḥ |
apahṛtyātmano bhāraṃ viśaśrāmeva sātvataḥ

ततः कथान्ते गोविन्दो गुडाखेशमुवाच ह ।
सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया वाचा हेतुयुक्तमिदं वचः

tataḥ kathānte govindo guḍākheśamuvāca ha |
sāntvayañślakṣṇayā vācā hetuyuktamidaṃ vacaḥ

विजितेयं धरा कृत्स्ना सव्यसाचिन्परंतप ।
त्वद्बाहुबलामाश्रित्य राज्ञा धर्मसुतेन ह

vijiteyaṃ dharā kṛtsnā savyasācinparaṃtapa |
tvadbāhubalāmāśritya rājñā dharmasutena ha

असपत्नां महीं भुङ्क्ते धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
भीमसेनानुभावेन यमयोश्च नरोत्तम

asapatnāṃ mahīṃ bhuṅkte dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
bhīmasenānubhāvena yamayośca narottama

धर्मेणि राज्ञा धर्मज्ञ प्राप्तं राज्यमकण्टकम् ।
धर्मेण निहतः सङ्ख्ये स च राजा सुयोधनः

dharmeṇi rājñā dharmajña prāptaṃ rājyamakaṇṭakam |
dharmeṇa nihataḥ saṅkhye sa ca rājā suyodhanaḥ

अधर्मरुचयो लुब्धाः सदा चाप्रियवादिनः ।
धार्तराष्ट्रा दुरात्मानः सानुबन्धा निपातिताः

adharmarucayo lubdhāḥ sadā cāpriyavādinaḥ |
dhārtarāṣṭrā durātmānaḥ sānubandhā nipātitāḥ

प्रशान्तामखिलां पार्थ पृथिवीं पृथिवीपतिः ।
भुङ्क्ते धर्मसुतो राजा त्वया गुप्तः कुरूद्वह

praśāntāmakhilāṃ pārtha pṛthivīṃ pṛthivīpatiḥ |
bhuṅkte dharmasuto rājā tvayā guptaḥ kurūdvaha

रमे चाहं त्वया सार्धमरण्येष्वपि पाण्डव ।
किमु यत्र जनोऽयं वै पृथा चामित्रकर्मन

rame cāhaṃ tvayā sārdhamaraṇyeṣvapi pāṇḍava |
kimu yatra jano'yaṃ vai pṛthā cāmitrakarmana

यत्र धर्मसुतो राजा यत्र यत्र भीमो महाबलः ।
यत्र माद्रवतीपुत्रौ रतिस्तत्र परा मम

yatra dharmasuto rājā yatra yatra bhīmo mahābalaḥ |
yatra mādravatīputrau ratistatra parā mama

तथैव स्वर्गलोकेषु सभोद्देशेषु कौरव ।
रमणीयेषु पुष्णेषु सहितस्य त्वयाऽनध

tathaiva svargalokeṣu sabhoddeśeṣu kaurava |
ramaṇīyeṣu puṣṇeṣu sahitasya tvayā'nadha

कालो महांस्त्वतीतो मे शूरसूनुमपश्यतः ।
बलदेवं च कौरव्यं तथाऽन्यान्वृष्णिपुङ्गवान्

kālo mahāṃstvatīto me śūrasūnumapaśyataḥ |
baladevaṃ ca kauravyaṃ tathā'nyānvṛṣṇipuṅgavān

सोहं गन्तुमभीप्सामि पुरीं द्वारावतीं प्रति ।
रोचतां गमनं तुभ्यं ममापि पुरुषर्षभ

sohaṃ gantumabhīpsāmi purīṃ dvārāvatīṃ prati |
rocatāṃ gamanaṃ tubhyaṃ mamāpi puruṣarṣabha

उक्तो बहुविधं राजा तत्रतत्र युधिष्ठिरः ।
सह भीष्मेण यद्युक्तमस्माभिः शोकर्शितः

ukto bahuvidhaṃ rājā tatratatra yudhiṣṭhiraḥ |
saha bhīṣmeṇa yadyuktamasmābhiḥ śokarśitaḥ

शिष्टो युधिष्टिरोऽस्माभिः शास्ता सन्नपि पाण्डवः ।
तेन तत्तु वचः सम्यग्गृहीतं सुमहात्मना

śiṣṭo yudhiṣṭiro'smābhiḥ śāstā sannapi pāṇḍavaḥ |
tena tattu vacaḥ samyaggṛhītaṃ sumahātmanā

धर्मपुत्रे हि धर्मज्ञे कृतज्ञे सत्यवादिनि ।
सत्यं धर्मो मतिश्चाग्र्या स्थितिश्च सततं स्थिरा

dharmaputre hi dharmajñe kṛtajñe satyavādini |
satyaṃ dharmo matiścāgryā sthitiśca satataṃ sthirā

तत्र गत्वा महात्मानं यदि ते रोचतेऽर्जुन ।
अस्मद्गमनसंयुक्तं वचो ब्रूहि जनाधिपम्

tatra gatvā mahātmānaṃ yadi te rocate'rjuna |
asmadgamanasaṃyuktaṃ vaco brūhi janādhipam

न हि तस्याप्रियं कुर्यां प्राणत्योगेऽप्युपस्थिते ।
कुतो गन्तुं महाबाहो पुरीं द्वारावतीं प्रति

na hi tasyāpriyaṃ kuryāṃ prāṇatyoge'pyupasthite |
kuto gantuṃ mahābāho purīṃ dvārāvatīṃ prati

सर्वं त्विदमहं पार्त त्वत्प्रीतिहितकाम्यया ।
ब्रवीमि सत्यं कौरव्य न मिथ्यैतत्कथञ्चन

sarvaṃ tvidamahaṃ pārta tvatprītihitakāmyayā |
bravīmi satyaṃ kauravya na mithyaitatkathañcana

प्रयोजनं च निर्वृत्तमिह वासेन मेऽर्जुन ।
धार्तराष्ट्रो हतो राजा सबलः सपदानुगः

prayojanaṃ ca nirvṛttamiha vāsena me'rjuna |
dhārtarāṣṭro hato rājā sabalaḥ sapadānugaḥ

पृथिवी च वशे तात धर्मपुत्रस्य धीमतः ।
स्थिता समुद्रवसना सशैलवनकानना

pṛthivī ca vaśe tāta dharmaputrasya dhīmataḥ |
sthitā samudravasanā saśailavanakānanā

चिता रत्नैर्बहुविधैः कुरुराजस्य पाण्डव ।
धर्मेण राजा धर्मज्ञः पातु सर्वां वसुन्धराम्

citā ratnairbahuvidhaiḥ kururājasya pāṇḍava |
dharmeṇa rājā dharmajñaḥ pātu sarvāṃ vasundharām

उपास्यमानो मुनिभिः सिद्धैश्चापि महात्मभिः ।
स्तूयमानश्च सततं बन्दिभिर्भरतर्षभ

upāsyamāno munibhiḥ siddhaiścāpi mahātmabhiḥ |
stūyamānaśca satataṃ bandibhirbharatarṣabha

तं मया सह गत्वाऽद्य राजानं कुरुवर्धनम् ।
आपृच्छ कुरुशार्दूल गमनं द्वारकां प्रति

taṃ mayā saha gatvā'dya rājānaṃ kuruvardhanam |
āpṛccha kuruśārdūla gamanaṃ dvārakāṃ prati

इदं शरीरं वसु यच्च मे गृहे
निवेदितं पार्थ सदा युधिष्ठिरे ।
प्रियश्च मान्यश्च हि मे युधिष्ठिरः
सदा कुरूणामधिपो महामतिः

idaṃ śarīraṃ vasu yacca me gṛhe
niveditaṃ pārtha sadā yudhiṣṭhire |
priyaśca mānyaśca hi me yudhiṣṭhiraḥ
sadā kurūṇāmadhipo mahāmatiḥ

प्रयोजनं चापि निवासकारणे
न विद्यते मे त्वदृते नृपात्मज ।
स्थिता हि पृथ्वी तव पार्थ शासने
गुरोः सुवृत्तस्य युधिष्ठिरस्य च

prayojanaṃ cāpi nivāsakāraṇe
na vidyate me tvadṛte nṛpātmaja |
sthitā hi pṛthvī tava pārtha śāsane
guroḥ suvṛttasya yudhiṣṭhirasya ca

इतीदमुक्तः स तदा महात्मना
जनार्दनेनामितविक्रमोऽर्जुनः ।
तथेति दुःखादिव वाक्यमैरय-
ज्जनार्दनं सम्प्रतिपूज्य पार्थिव

itīdamuktaḥ sa tadā mahātmanā
janārdanenāmitavikramo'rjunaḥ |
tatheti duḥkhādiva vākyamairaya-
jjanārdanaṃ sampratipūjya pārthiva