अध्याय 1: युद्ध के बाद पाण्डव धृतराष्ट्र की सेवा करते हैं

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
(जनमेजय उवाच)
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
प्राप्य पैतामहं राज्यं मम पूर्वपितामहाः ।
कथमासन्महाराजे धृतराष्ट्रे महात्मनि

nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam |
(janamejaya uvāca)
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet
prāpya paitāmahaṃ rājyaṃ mama pūrvapitāmahāḥ |
kathamāsanmahārāje dhṛtarāṣṭre mahātmani

स तु राजा हतामात्यो हतपुत्रो निराश्रयः ।
कथमासीद्धतैश्वर्यो गान्धारी च तपस्विनी

sa tu rājā hatāmātyo hataputro nirāśrayaḥ |
kathamāsīddhataiśvaryo gāndhārī ca tapasvinī

कियन्तं चैव कालं ते मम पूर्वपितामहाः ।
स्थिता राज्ये महात्मानस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

kiyantaṃ caiva kālaṃ te mama pūrvapitāmahāḥ |
sthitā rājye mahātmānastanme vyākhyātumarhasi

प्राप्य राज्यं महात्मानः पाण्डवा हतशत्रवः ।
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य पृथिवीं पर्यपालयन्

prāpya rājyaṃ mahātmānaḥ pāṇḍavā hataśatravaḥ |
dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya pṛthivīṃ paryapālayan

धृतराष्ट्रमुपातिष्ठद्विदुरः संजयस्तथा ।
वैश्यापुत्रश्च मेधावी युयुत्सुः कुरुसत्तम

dhṛtarāṣṭramupātiṣṭhadviduraḥ saṃjayastathā |
vaiśyāputraśca medhāvī yuyutsuḥ kurusattama

पाण्डवाः सर्वकार्येषु पर्यपृच्चन्त तं नृपम् ।
चक्रुस्तेनाभ्यनुज्ञाता वर्षाणि दश पञ्च च

pāṇḍavāḥ sarvakāryeṣu paryapṛccanta taṃ nṛpam |
cakrustenābhyanujñātā varṣāṇi daśa pañca ca

सदाऽभिगम्य ते वीराः पर्युपासन्त तं नृपम् ।
पादाभिवादनं कृत्वा धर्मिराजमते स्थिताः

sadā'bhigamya te vīrāḥ paryupāsanta taṃ nṛpam |
pādābhivādanaṃ kṛtvā dharmirājamate sthitāḥ

ते मूर्ध्नि समुपाघ्राताः सर्वकार्याणि चक्रिरे ।
कुन्तिभोजसुता चैव गान्धारीमन्ववर्तत

te mūrdhni samupāghrātāḥ sarvakāryāṇi cakrire |
kuntibhojasutā caiva gāndhārīmanvavartata

द्रौपदी च सुभद्रा च याश्चान्याः पाण्डवस्त्रियः ।
समां वृत्तिमवर्तन्त तयोः श्वश्र्वोर्यथाविधि

draupadī ca subhadrā ca yāścānyāḥ pāṇḍavastriyaḥ |
samāṃ vṛttimavartanta tayoḥ śvaśrvoryathāvidhi

शयनानि महार्हाणि वासांस्याभरणानि च ।
राजार्हाणि च सर्वाणि भक्ष्यभोज्यान्यनेकशः

śayanāni mahārhāṇi vāsāṃsyābharaṇāni ca |
rājārhāṇi ca sarvāṇi bhakṣyabhojyānyanekaśaḥ

युधिष्ठिरो महाराज धृतराष्ट्रेऽभ्युपाहरत् ।
तथैव कुन्ती गान्धार्यां गुरुवृत्तिमवर्तत

yudhiṣṭhiro mahārāja dhṛtarāṣṭre'bhyupāharat |
tathaiva kuntī gāndhāryāṃ guruvṛttimavartata

विदुरः संजयश्चैव युयुत्सुश्चैव कौरव ।
उपासते स्म तं वृद्धं हतपुत्रं जनाधिपम्

viduraḥ saṃjayaścaiva yuyutsuścaiva kaurava |
upāsate sma taṃ vṛddhaṃ hataputraṃ janādhipam

श्यालो द्रोणस्य यश्चासीद्दयितो ब्राह्ममो महान् ।
स च तस्मिन्महेष्वासः कृपः समभवत्तदा

śyālo droṇasya yaścāsīddayito brāhmamo mahān |
sa ca tasminmaheṣvāsaḥ kṛpaḥ samabhavattadā

व्यासश्च भगवान्नित्यमासांचक्रे नृपेण ह ।
कथाः कुर्वन्पुराणर्षिर्देवर्षिपितृरक्षसाम्

vyāsaśca bhagavānnityamāsāṃcakre nṛpeṇa ha |
kathāḥ kurvanpurāṇarṣirdevarṣipitṛrakṣasām

धर्मयुक्तानि कार्याणि व्यवहारान्वितानि च ।
धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातो विदुरस्तान्यकारयत्

dharmayuktāni kāryāṇi vyavahārānvitāni ca |
dhṛtarāṣṭrābhyanujñāto vidurastānyakārayat

सामन्तेभ्यः प्रियाण्यस्य कार्याणि सुबहून्यपि ।
प्राप्यन्तेऽर्थेः सुलघुभिः सुनयाद्विदुरस्य वै

sāmantebhyaḥ priyāṇyasya kāryāṇi subahūnyapi |
prāpyante'rtheḥ sulaghubhiḥ sunayādvidurasya vai

अकरोद्बन्धमोक्षं च वध्यानां मोक्षणं तथा ।
न च धर्मसुतो राजा कदाचित्किञ्चिदब्रवीत्

akarodbandhamokṣaṃ ca vadhyānāṃ mokṣaṇaṃ tathā |
na ca dharmasuto rājā kadācitkiñcidabravīt

विहारयात्रासु पुनः कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
सर्वान्कामानुपस्थाप्य धृतराष्ट्रे न्यवेदयत्

vihārayātrāsu punaḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ |
sarvānkāmānupasthāpya dhṛtarāṣṭre nyavedayat

आरालिकाः सूपकारा रागषाडविकास्तथा ।
उपातिष्ठन्त राजानं धृतराष्ट्रं यथापुरम्

ārālikāḥ sūpakārā rāgaṣāḍavikāstathā |
upātiṣṭhanta rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ yathāpuram

वासांसि च महार्हाणि माल्यानि विविधानि च ।
उपाजह्रुर्यथाकालं धृतराष्ट्रस्य पाण्डवाः

vāsāṃsi ca mahārhāṇi mālyāni vividhāni ca |
upājahruryathākālaṃ dhṛtarāṣṭrasya pāṇḍavāḥ

मैरेयमधुमांसानि पानकानि लघूनि च ।
चित्रान्भक्ष्यविकारांश्च चक्रुस्तस्य यथा पुरा

maireyamadhumāṃsāni pānakāni laghūni ca |
citrānbhakṣyavikārāṃśca cakrustasya yathā purā

ये चापि पृथिवीपालाः समाजग्मुस्ततस्ततः ।
उपातिष्ठन्त ते सर्वे कौरवेन्द्रं यथापुरा

ye cāpi pṛthivīpālāḥ samājagmustatastataḥ |
upātiṣṭhanta te sarve kauravendraṃ yathāpurā

कुन्ती च द्रौपदी चैव सात्वती च यशस्विनी ।
उलूपी नागकन्या च देवी चित्राङ्गदा तथा

kuntī ca draupadī caiva sātvatī ca yaśasvinī |
ulūpī nāgakanyā ca devī citrāṅgadā tathā

धृष्टकेतोश्च भगिनी जरासन्धसुता तथा ।
एताश्चान्याश्च बह्व्यो वै योषितः पुरुषर्षभ ।
किंकराः पर्युपातिष्ठन्सर्वाः सुबलजां तथा

dhṛṣṭaketośca bhaginī jarāsandhasutā tathā |
etāścānyāśca bahvyo vai yoṣitaḥ puruṣarṣabha |
kiṃkarāḥ paryupātiṣṭhansarvāḥ subalajāṃ tathā

यथा पुत्रवियुक्तोऽयं न किञ्चिद्दुःखमाप्नुयात् ।
इति तानन्वशाद्भातॄन्नित्यमेव युधिष्ठिरः

yathā putraviyukto'yaṃ na kiñcidduḥkhamāpnuyāt |
iti tānanvaśādbhātṝnnityameva yudhiṣṭhiraḥ

एवं ते धर्मराजस्य श्रुत्वा वचनमर्थवत् ।
सविशेषमवर्तन्ति भीममेकं तदा विना

evaṃ te dharmarājasya śrutvā vacanamarthavat |
saviśeṣamavartanti bhīmamekaṃ tadā vinā

न हि तत्तस्य वीरस्य हृदयादपसर्पति ।
धृतराष्ट्रस्य दुर्बुद्ध्या यद्वृत्तं द्यूतमण्डले

na hi tattasya vīrasya hṛdayādapasarpati |
dhṛtarāṣṭrasya durbuddhyā yadvṛttaṃ dyūtamaṇḍale