अध्याय 115: विषुव का दान, अश्वत्थ और सच्चे तीर्थ

केशवेनैवमाख्याते धर्मपुत्रः पुनःपुनः ।
पप्रच्छ दानकालस्य विशेषं च विधिं नृप

keśavenaivamākhyāte dharmaputraḥ punaḥpunaḥ |
papraccha dānakālasya viśeṣaṃ ca vidhiṃ nṛpa

देव किं फलमाख्यातं विषुवेष्मवरेश्वर ।
सूर्येन्दूपप्लवे चैव वस्तुमर्हति तत्फलम्

deva kiṃ phalamākhyātaṃ viṣuveṣmavareśvara |
sūryendūpaplave caiva vastumarhati tatphalam

शृणुष्व राजन्विषुवे सोमार्कग्रहणेषु च ।
व्यतीपातेऽयने चैव दानं स्यादक्षयं फलम्

śṛṇuṣva rājanviṣuve somārkagrahaṇeṣu ca |
vyatīpāte'yane caiva dānaṃ syādakṣayaṃ phalam

राजन्नयनयोर्मध्ये विषुवं सम्प्रचक्षते ।
समे रात्रिदिने तत्र सन्ध्यायां विषुवे नृप

rājannayanayormadhye viṣuvaṃ sampracakṣate |
same rātridine tatra sandhyāyāṃ viṣuve nṛpa

ब्रह्माऽहं शङ्करश्चापि तिष्ठामः सहिताः सकृत् ।
क्रियाकरणकार्याणामेकीभावत्वकारणात्

brahmā'haṃ śaṅkaraścāpi tiṣṭhāmaḥ sahitāḥ sakṛt |
kriyākaraṇakāryāṇāmekībhāvatvakāraṇāt

अस्माकमेकीभूतानां निष्कलं परमं पदम् ।
तन्मुहूर्तं परं पुण्यं राजन्विषुवसंज्ञितम्

asmākamekībhūtānāṃ niṣkalaṃ paramaṃ padam |
tanmuhūrtaṃ paraṃ puṇyaṃ rājanviṣuvasaṃjñitam

तदेवाद्यक्षरं ब्रह्म परं ब्रह्मेति कीर्तितम् ।
तस्मिन्मुहूर्ते सर्वे तु चिन्तयन्ति परं पदम्

tadevādyakṣaraṃ brahma paraṃ brahmeti kīrtitam |
tasminmuhūrte sarve tu cintayanti paraṃ padam

देवाश्च वसवो रुद्राः पितरश्चाश्विनौ तथा ।
साध्याश्च विश्वे गन्धर्वाः सिद्धा ब्रह्मर्षयस्तथा

devāśca vasavo rudrāḥ pitaraścāśvinau tathā |
sādhyāśca viśve gandharvāḥ siddhā brahmarṣayastathā

सोमादयो ग्रहाश्चैव सरितः सागरास्तथा ।
मरुतोत्सरसो नागा यक्षराक्षसगुह्यकाः

somādayo grahāścaiva saritaḥ sāgarāstathā |
marutotsaraso nāgā yakṣarākṣasaguhyakāḥ

एते चान्ये च राजेन्द्र विषुवे संयतेन्द्रियाः ।
सोपवासाः प्रयत्नेन भवन्ति ध्यानतत्पराः

ete cānye ca rājendra viṣuve saṃyatendriyāḥ |
sopavāsāḥ prayatnena bhavanti dhyānatatparāḥ

अन्नं गावस्तिलान्भूमिं कन्यादानं तथैव च ।
गृहमायतनं धान्यं वाहनं शयनं तथा ।

annaṃ gāvastilānbhūmiṃ kanyādānaṃ tathaiva ca |
gṛhamāyatanaṃ dhānyaṃ vāhanaṃ śayanaṃ tathā |

यच्चान्यच्च मया प्रोक्तं तत्प्रयच्छ युधिष्ठिर ।
दीयते विषुवेष्वेवं श्रोत्रियेभ्यो विशेषतः

yaccānyacca mayā proktaṃ tatprayaccha yudhiṣṭhira |
dīyate viṣuveṣvevaṃ śrotriyebhyo viśeṣataḥ

तस्य दानस्य कौन्तेय क्षयं नैवोपपद्यते ।
वर्धतेऽहरहः पुण्यं तद्दानं कोटिसंमितम्

tasya dānasya kaunteya kṣayaṃ naivopapadyate |
vardhate'harahaḥ puṇyaṃ taddānaṃ koṭisaṃmitam

विषुवे स्नपनं यस्तु मम कुर्याद्धरस्य वा ।
अर्चनां च यतान्यायं तस्य पुण्यफलं शृणु

viṣuve snapanaṃ yastu mama kuryāddharasya vā |
arcanāṃ ca yatānyāyaṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

दशजन्मकृतं पापं तस्य सद्यो विनश्यति ।
दशानामश्वमेधानामिष्टानां लभते फलम्

daśajanmakṛtaṃ pāpaṃ tasya sadyo vinaśyati |
daśānāmaśvamedhānāmiṣṭānāṃ labhate phalam

विमानं दिव्यमारूढः कामरूपी यथासुखम् ।
स याति मामकं लोकं रुद्रलोकमथापि वा

vimānaṃ divyamārūḍhaḥ kāmarūpī yathāsukham |
sa yāti māmakaṃ lokaṃ rudralokamathāpi vā

तत्रस्थैर्देवगन्धर्वेर्गीयमानो यथासुखम् ।
दिव्यवर्षसहस्राणि कोटिमेकं तु मोदते

tatrasthairdevagandharvergīyamāno yathāsukham |
divyavarṣasahasrāṇi koṭimekaṃ tu modate

ततश्चापि च्युतः कालादिह लोके द्विजोत्तमः ।
चतुर्णामपि वेदानां पारगो ब्रह्मिविद्भवेत्

tataścāpi cyutaḥ kālādiha loke dvijottamaḥ |
caturṇāmapi vedānāṃ pārago brahmividbhavet

चन्द्रसूर्यग्रहे व्योम्नि मम वा शङ्करस्य वा ।
गायत्रीं मामिकां वाऽपि जपेद्यः शङ्करस्य वा

candrasūryagrahe vyomni mama vā śaṅkarasya vā |
gāyatrīṃ māmikāṃ vā'pi japedyaḥ śaṅkarasya vā

शङ्खर्तूर्यस्वनैश्चैव कांस्यघण्टास्वनैरपि ।
कारयेत्तु ध्वनिं भक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु

śaṅkhartūryasvanaiścaiva kāṃsyaghaṇṭāsvanairapi |
kārayettu dhvaniṃ bhaktyā tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

गान्धर्वैर्होमजप्यैश्च जप्तैरुत्कृष्टनामभिः ।
दुर्बलोपि भवेद्राहुः सोमश्च बलवान्भवेत्

gāndharvairhomajapyaiśca japtairutkṛṣṭanāmabhiḥ |
durbalopi bhavedrāhuḥ somaśca balavānbhavet

सूर्येन्दूपप्लवे चैव श्रोत्रियेभ्यः प्रदीयते ।
तत्सहस्रगुणं भूत्वा दांतारमुपतिष्ठति

sūryendūpaplave caiva śrotriyebhyaḥ pradīyate |
tatsahasraguṇaṃ bhūtvā dāṃtāramupatiṣṭhati

महापातकयुक्तोपि यद्यपि स्यान्नरोत्तम ।
निष्पापस्तत्क्षणादेव तेन दानेन जायते

mahāpātakayuktopi yadyapi syānnarottama |
niṣpāpastatkṣaṇādeva tena dānena jāyate

चन्द्रसूर्यप्रकाशेन विमानेन विराजता ।
याति सोमपुरं रम्यं सेव्यमानोप्सरोगणैः

candrasūryaprakāśena vimānena virājatā |
yāti somapuraṃ ramyaṃ sevyamānopsarogaṇaiḥ

यावदृक्षाणि तिष्ठन्ति गगने शशिना सह ।
तावत्कालं स रजेन्द्र सोमलोके महीयते

yāvadṛkṣāṇi tiṣṭhanti gagane śaśinā saha |
tāvatkālaṃ sa rajendra somaloke mahīyate

ततश्चापि च्युतः कालादिह लोके युधिष्ठिर ।
वेदवेदाङ्गविद्विप्रः कोटीधनपतिर्भवेत्

tataścāpi cyutaḥ kālādiha loke yudhiṣṭhira |
vedavedāṅgavidvipraḥ koṭīdhanapatirbhavet

भगवंस्तव गायत्री जप्यते च कथं विभो ।
किं वा तस्य फळं देव ममाचक्ष्व सुरेश्वर

bhagavaṃstava gāyatrī japyate ca kathaṃ vibho |
kiṃ vā tasya phaḻaṃ deva mamācakṣva sureśvara

द्वादश्यां विषुवे चैव चन्द्रसूर्यग्रहे तथा ।
अयने श्रवणे चैव व्यतीपाते तथैव च

dvādaśyāṃ viṣuve caiva candrasūryagrahe tathā |
ayane śravaṇe caiva vyatīpāte tathaiva ca

अश्वत्तदर्शने चैव तथा मद्दर्शनेऽपि च ।
जप्या तु मम गायत्री चाथवाऽष्टाक्षरं नृप ।
आर्जितं दुष्कृतं तस्य नाशयेन्नात्र संशयः

aśvattadarśane caiva tathā maddarśane'pi ca |
japyā tu mama gāyatrī cāthavā'ṣṭākṣaraṃ nṛpa |
ārjitaṃ duṣkṛtaṃ tasya nāśayennātra saṃśayaḥ

अश्वत्थदर्शनं चैव किं त्वद्दर्शनसंमितम् ।
एतत्कथय मे देव परं कौतूहलं हि मे

aśvatthadarśanaṃ caiva kiṃ tvaddarśanasaṃmitam |
etatkathaya me deva paraṃ kautūhalaṃ hi me

अहमश्वत्थरूपेण पालयामि जगत्त्रयम् ।
अस्वत्थो न स्थितो यत्र नाहं तत्र प्रतिष्ठितः

ahamaśvattharūpeṇa pālayāmi jagattrayam |
asvattho na sthito yatra nāhaṃ tatra pratiṣṭhitaḥ

यत्राहं संस्थितो राजन्नस्वत्थश्चापि तिष्ठति ।
यस्त्वेनमर्चयेद्भक्त्या स मां साक्षात्समर्चति

yatrāhaṃ saṃsthito rājannasvatthaścāpi tiṣṭhati |
yastvenamarcayedbhaktyā sa māṃ sākṣātsamarcati

यस्त्वेनं प्रहरेत्कोपान्मामेव प्रहरेत्तु सः ।
तस्मात्प्रदक्षिणं कुर्यान्न चिन्द्यादेनमन्वहम्

yastvenaṃ praharetkopānmāmeva praharettu saḥ |
tasmātpradakṣiṇaṃ kuryānna cindyādenamanvaham

व्रतस्य पारणं तीर्थमार्जवं तीर्थमुच्यते ।
देवशुश्रूषणं तीर्तचं गुरुशुश्रूषणं तथा

vratasya pāraṇaṃ tīrthamārjavaṃ tīrthamucyate |
devaśuśrūṣaṇaṃ tīrtacaṃ guruśuśrūṣaṇaṃ tathā

पितृशुश्रूषणं तीर्थं मातृशुश्रूषणं तथा ।
दाराणां तोषणं तीर्तं गार्हस्थ्यं तीर्थमुच्यते

pitṛśuśrūṣaṇaṃ tīrthaṃ mātṛśuśrūṣaṇaṃ tathā |
dārāṇāṃ toṣaṇaṃ tīrtaṃ gārhasthyaṃ tīrthamucyate

आतिथेयः परं तीर्थं ब्रह्मतीर्थं सनातनम् ।
ब्रह्मिचर्यं परं तीर्तं त्रेताग्निस्तीर्थमुच्यते

ātitheyaḥ paraṃ tīrthaṃ brahmatīrthaṃ sanātanam |
brahmicaryaṃ paraṃ tīrtaṃ tretāgnistīrthamucyate

मूलं धर्मं तु विज्ञाय मनस्तत्रावधार्यताम् ॥
गच्छ तीर्थानि कौन्तेय धर्मो धर्मेण वर्धते

mūlaṃ dharmaṃ tu vijñāya manastatrāvadhāryatām ||
gaccha tīrthāni kaunteya dharmo dharmeṇa vardhate

द्विविधं तीर्थमित्याहुः स्थावरं जङ्गमं तथा ।
स्तावराज्जङ्गमं तीर्थं ततो ज्ञानपरिग्रहः

dvividhaṃ tīrthamityāhuḥ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ tathā |
stāvarājjaṅgamaṃ tīrthaṃ tato jñānaparigrahaḥ

कर्म्णाऽपि विशुद्धस्य पुरुषस्येह भारत ।
हृदये सर्वतीर्थानि तीर्थभूतः स उच्यते

karmṇā'pi viśuddhasya puruṣasyeha bhārata |
hṛdaye sarvatīrthāni tīrthabhūtaḥ sa ucyate

गुरुतीर्थं परं ज्ञानमतस्तीर्तं न विद्यते ।
ज्ञानतीर्तं परं तीर्तं ब्रह्मतीर्तं सनातनम्

gurutīrthaṃ paraṃ jñānamatastīrtaṃ na vidyate |
jñānatīrtaṃ paraṃ tīrtaṃ brahmatīrtaṃ sanātanam

क्षमा तु परमं तीर्तं सर्वतीर्थेषु पाण्डव ।
क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम्

kṣamā tu paramaṃ tīrtaṃ sarvatīrtheṣu pāṇḍava |
kṣamāvatāmayaṃ lokaḥ paraścaiva kṣamāvatām

मानितोऽमानितो वाऽपि पूजितोऽपूजितोपि वा ।
आक्रुष्टस्तर्जितो वाऽपि क्षमावांस्तीर्थमुच्यते

mānito'mānito vā'pi pūjito'pūjitopi vā |
ākruṣṭastarjito vā'pi kṣamāvāṃstīrthamucyate

क्षमा यशः क्षमा दानं क्षमा यज्ञः क्षमा दमः ।
क्षमाऽहिंसा क्षमा धर्मः क्षमा चेन्द्रियनिग्रहः

kṣamā yaśaḥ kṣamā dānaṃ kṣamā yajñaḥ kṣamā damaḥ |
kṣamā'hiṃsā kṣamā dharmaḥ kṣamā cendriyanigrahaḥ

क्षमा दया क्षमा यज्ञः क्षमयैव धृतं जगत् ।
क्षमावान्ब्राह्मणो देवः क्षमावान्ब्राह्मणो वरः

kṣamā dayā kṣamā yajñaḥ kṣamayaiva dhṛtaṃ jagat |
kṣamāvānbrāhmaṇo devaḥ kṣamāvānbrāhmaṇo varaḥ

क्षमावानाप्नुयात्स्वर्गं क्षमावानाप्नुयाद्यशः ।
क्षमावान्प्राप्नुयान्मोक्षं तस्मात्साद्युः स उच्यते

kṣamāvānāpnuyātsvargaṃ kṣamāvānāpnuyādyaśaḥ |
kṣamāvānprāpnuyānmokṣaṃ tasmātsādyuḥ sa ucyate

आत्मा नदी भारतपुण्यतीर्थ-
मात्मा तीर्थं सर्वतीर्थप्रधानम् ।
आत्मा यज्ञः सततं मन्यते वै
स्वर्गो मोक्षः सर्वमात्मन्यधीनम्

ātmā nadī bhāratapuṇyatīrtha-
mātmā tīrthaṃ sarvatīrthapradhānam |
ātmā yajñaḥ satataṃ manyate vai
svargo mokṣaḥ sarvamātmanyadhīnam

आचारनैर्मल्यमुपागतेन
सत्यक्षमानिस्तुलशीतलेन ।
ज्ञानांबुना स्नाति हि नित्यमेवं
किं तस्य भूयः सलिलेन तीर्थम्

ācāranairmalyamupāgatena
satyakṣamānistulaśītalena |
jñānāṃbunā snāti hi nityamevaṃ
kiṃ tasya bhūyaḥ salilena tīrtham

भगवन्सर्वपापघ्नं प्रायश्चित्तमदुष्करम् ।
त्वद्भक्तस्य सुरश्रेष्ठ मम त्वं वक्तुमर्हसि

bhagavansarvapāpaghnaṃ prāyaścittamaduṣkaram |
tvadbhaktasya suraśreṣṭha mama tvaṃ vaktumarhasi

रहलस्यमिदमत्यर्थमश्राव्यं पापकर्मणाम् ।
अधार्मिकाणामश्राव्यं प्रायश्चित्तं ब्रवीमि ते

rahalasyamidamatyarthamaśrāvyaṃ pāpakarmaṇām |
adhārmikāṇāmaśrāvyaṃ prāyaścittaṃ bravīmi te

पावनं ब्राह्ममं दृष्ट्वा मद्गतेनान्तरात्मना ।
नमो ब्रह्मण्यदेवायेत्यभिवादनमाचरेत्

pāvanaṃ brāhmamaṃ dṛṣṭvā madgatenāntarātmanā |
namo brahmaṇyadevāyetyabhivādanamācaret

प्रदक्षिणं च यः कुर्यात्पुनरष्टाक्षरेण तु ।
तेन तुष्टेन विप्रेणि तत्पापं क्षपयाम्यहम्

pradakṣiṇaṃ ca yaḥ kuryātpunaraṣṭākṣareṇa tu |
tena tuṣṭena vipreṇi tatpāpaṃ kṣapayāmyaham

पोत्रकृष्टां वराहस्य मृत्तिकां शिरसा वहन् ।
प्राणायामशतं कृत्वा नरः पापैः प्रमुच्यते

potrakṛṣṭāṃ varāhasya mṛttikāṃ śirasā vahan |
prāṇāyāmaśataṃ kṛtvā naraḥ pāpaiḥ pramucyate

दक्षिणावर्तशङ्खाद्वा कपिलाशृङ्गतोपि वा ।
प्राक्स्रोतसं नदीं गत्वा ममायतनसंनिधौ

dakṣiṇāvartaśaṅkhādvā kapilāśṛṅgatopi vā |
prāksrotasaṃ nadīṃ gatvā mamāyatanasaṃnidhau

सलिलेन तु यः स्नायात्सकृदेव रविग्रहे ।
तस्य यत्संचितं पापं तत्क्षणादेव नश्यति

salilena tu yaḥ snāyātsakṛdeva ravigrahe |
tasya yatsaṃcitaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati

मस्तकान्निस्सृतैस्तोयैः कपिलाया युधिष्ठिर ।
गोमूत्रेणापि यः स्नायाद्रोहिण्यां मम वा दिने ।
विप्रपादच्युतैर्वाऽपि तोयैः पापं प्रणश्यति

mastakānnissṛtaistoyaiḥ kapilāyā yudhiṣṭhira |
gomūtreṇāpi yaḥ snāyādrohiṇyāṃ mama vā dine |
viprapādacyutairvā'pi toyaiḥ pāpaṃ praṇaśyati

नमस्येद्यस्तु मद्भक्त्या शिंशुमारं प्रजापतिम् ।
चतुर्दशाङ्गसंयुक्तं तस्य पापं प्रणस्यति

namasyedyastu madbhaktyā śiṃśumāraṃ prajāpatim |
caturdaśāṅgasaṃyuktaṃ tasya pāpaṃ praṇasyati

ततश्चतुर्दशाङ्गानि शृणु तस्य युधिष्ठिर ।
शिरो धर्मो हनुर्ब्रह्मा वृषावुत्तरदक्षिणौ

tataścaturdaśāṅgāni śṛṇu tasya yudhiṣṭhira |
śiro dharmo hanurbrahmā vṛṣāvuttaradakṣiṇau

हृदयं तु भवेद्विष्णुरंसौ स्यातां तथाऽश्विनौ ।
अत्रिर्मध्यं भवेद्राजँल्लिङ्गं संवत्सरं भवेत्

hṛdayaṃ tu bhavedviṣṇuraṃsau syātāṃ tathā'śvinau |
atrirmadhyaṃ bhavedrājam̐lliṅgaṃ saṃvatsaraṃ bhavet

मित्रावरुणकौ पादावूरुद्वन्द्वं हुताशनः ।
ततः पश्चाद्भवेदिन्द्रस्ततः पश्चात्प्रजापतिः

mitrāvaruṇakau pādāvūrudvandvaṃ hutāśanaḥ |
tataḥ paścādbhavedindrastataḥ paścātprajāpatiḥ

अभयं च ततः पश्चात्स एव ध्रुवसंज्ञिकः ।
एतान्यङ्गानि सर्वाणि शिंशुमारप्रजापतेः

abhayaṃ ca tataḥ paścātsa eva dhruvasaṃjñikaḥ |
etānyaṅgāni sarvāṇi śiṃśumāraprajāpateḥ

विबेत्तु पञ्चगव्यं यः पौर्णमास्यामुपोष्य तु ।
तस्य नश्यति यत्पापं तत्पापं पूर्वसंचितम् ॥
तथैव ब्रह्मकूर्च तु समन्त्रं तु पृथक्पृथक् ।

vibettu pañcagavyaṃ yaḥ paurṇamāsyāmupoṣya tu |
tasya naśyati yatpāpaṃ tatpāpaṃ pūrvasaṃcitam ||
tathaiva brahmakūrca tu samantraṃ tu pṛthakpṛthak |

मासिमासि विबेद्यस्तु तस्य पापं प्रणश्यति ॥
पात्रं च ब्रह्मकूर्चं च शृणु तत्र च भारत ।

māsimāsi vibedyastu tasya pāpaṃ praṇaśyati ||
pātraṃ ca brahmakūrcaṃ ca śṛṇu tatra ca bhārata |

पालाशं पद्मपत्रं च ताम्रं वाऽथ हिरण्ययम् ।
सादयित्वा तु गृह्णीयात्तत्तु पात्रमुदाहृतम्

pālāśaṃ padmapatraṃ ca tāmraṃ vā'tha hiraṇyayam |
sādayitvā tu gṛhṇīyāttattu pātramudāhṛtam

गायत्र्या गृह्णते मूत्रं गन्धद्वारेति गोमयम् ।
आप्यायस्वेति च क्षीरं दधिक्राण्वेति वै दधि

gāyatryā gṛhṇate mūtraṃ gandhadvāreti gomayam |
āpyāyasveti ca kṣīraṃ dadhikrāṇveti vai dadhi

तेजोसिशुक्लमित्याज्यं देवस्यत्वेति कुशोदकम् ।
आपोहिष्ठेत्यृचा गृह्यि यवचूर्णं यथाविधि

tejosiśuklamityājyaṃ devasyatveti kuśodakam |
āpohiṣṭhetyṛcā gṛhyi yavacūrṇaṃ yathāvidhi

ब्रह्मणे च यथा हुत्वा समिद्धे च हुताशने ।
आलोड्य प्रणवेनैव निर्मथ्य प्रणवेन तु

brahmaṇe ca yathā hutvā samiddhe ca hutāśane |
āloḍya praṇavenaiva nirmathya praṇavena tu

उद्धृत्य प्रणवेनैव पिबेतु प्रणवेन तु ।
महताऽपि स पापेन त्वचेवाहिर्विमुच्यते

uddhṛtya praṇavenaiva pibetu praṇavena tu |
mahatā'pi sa pāpena tvacevāhirvimucyate

भद्रं न हति यः पादं पठन्नृक्सहितां तदा ।
अन्तर्जले वाऽभ्यादित्ये तस्य पापं प्रणश्यति

bhadraṃ na hati yaḥ pādaṃ paṭhannṛksahitāṃ tadā |
antarjale vā'bhyāditye tasya pāpaṃ praṇaśyati

मम सूक्तं जपेद्यस्तु नित्यं मद्गतमानसः ।
न पापेन स लिप्येत पद्मपत्रमिवांभसा

mama sūktaṃ japedyastu nityaṃ madgatamānasaḥ |
na pāpena sa lipyeta padmapatramivāṃbhasā