अध्याय 114: द्वादशी के उपवास और युधिष्ठिर की स्तुति

एवं संवत्सरं पूर्णमेकभुक्तेन यः क्षिपेत् ।
तस्य पुण्यफलं यद्वै तन्ममाचक्ष्व केशव

evaṃ saṃvatsaraṃ pūrṇamekabhuktena yaḥ kṣipet |
tasya puṇyaphalaṃ yadvai tanmamācakṣva keśava

शृणु पाण्डव तत्त्वं मे वचनं पुण्यमुत्तमम् ।
यदकृत्वाऽथवा कृत्वा नरः पापैः प्रमुच्यते

śṛṇu pāṇḍava tattvaṃ me vacanaṃ puṇyamuttamam |
yadakṛtvā'thavā kṛtvā naraḥ pāpaiḥ pramucyate

एकभुक्तेन वर्तेत नरः संवत्सरं तु यः ।
ब्रह्मचारी जितक्रोधो ह्यधश्शायी जितेन्द्रियः

ekabhuktena varteta naraḥ saṃvatsaraṃ tu yaḥ |
brahmacārī jitakrodho hyadhaśśāyī jitendriyaḥ

शुचिश्चि स्नानतो व्यग्रः सत्यवागनसूयकः ।
अर्चन्नेव तु मां नित्यं मद्गतेनान्तरात्मना ।
सन्ध्ययोस्तु जपेन्नित्यं मद्गायत्रीं समाहितः

śuciści snānato vyagraḥ satyavāganasūyakaḥ |
arcanneva tu māṃ nityaṃ madgatenāntarātmanā |
sandhyayostu japennityaṃ madgāyatrīṃ samāhitaḥ

नमो ब्रह्मण्यदेवायेत्यसकृन्मां प्रणम्य च ।
विप्रमग्रासने कृत्वा यावकं भैत्रमेव वा

namo brahmaṇyadevāyetyasakṛnmāṃ praṇamya ca |
vipramagrāsane kṛtvā yāvakaṃ bhaitrameva vā

भुक्त्वा तु वाग्यतो भूमावाचान्तस्य द्विजन्मनः ।
नमोऽस्तु वासुदेवायेत्युक्त्वा तु चरणौ स्पृशेत्

bhuktvā tu vāgyato bhūmāvācāntasya dvijanmanaḥ |
namo'stu vāsudevāyetyuktvā tu caraṇau spṛśet

मासेमासे समाप्ते तु भोजयित्वा द्विजाञ्शुचीन् ।
संवत्सरे ततः पूर्णे दद्यात्तु व्रतदक्षिणाम्

māsemāse samāpte tu bhojayitvā dvijāñśucīn |
saṃvatsare tataḥ pūrṇe dadyāttu vratadakṣiṇām

नवनीतमयीं गां वा तिलधेनुमथापि वा ।
विप्रहस्तच्युतैस्तोयैः सहिरण्यैः समुक्षितः ।
तस्य पुण्यफलं राजन्कथ्यमानं मया शृणु

navanītamayīṃ gāṃ vā tiladhenumathāpi vā |
viprahastacyutaistoyaiḥ sahiraṇyaiḥ samukṣitaḥ |
tasya puṇyaphalaṃ rājankathyamānaṃ mayā śṛṇu

दशजन्मकृतं पापं ज्ञानतोऽज्ञानतोपि वा ।
तद्विनश्यति तस्याशु नात्र कार्या विचारणा

daśajanmakṛtaṃ pāpaṃ jñānato'jñānatopi vā |
tadvinaśyati tasyāśu nātra kāryā vicāraṇā

सर्वेषामुपवासानां यच्छ्रेयः सुमहत्फलम् ।
यच्च निःश्रेयसं लोके तद्भवान्वक्तुमर्हति

sarveṣāmupavāsānāṃ yacchreyaḥ sumahatphalam |
yacca niḥśreyasaṃ loke tadbhavānvaktumarhati

शृणु राजन्यथापूर्वं मयाऽभीष्टं तु मोदते ।
तथा ते कथयिष्यामि मद्भक्ताय युधिषठिर

śṛṇu rājanyathāpūrvaṃ mayā'bhīṣṭaṃ tu modate |
tathā te kathayiṣyāmi madbhaktāya yudhiṣaṭhira

यस्तु भक्त्या शुचिर्भूत्वा पञ्चम्यां मे नराधिप ।
उपवासव्रतं कुर्यात्त्रिकालं चार्चयंस्तु माम् ।
सर्वक्रतुफलं लब्ध्वा मम लोके महीयते

yastu bhaktyā śucirbhūtvā pañcamyāṃ me narādhipa |
upavāsavrataṃ kuryāttrikālaṃ cārcayaṃstu mām |
sarvakratuphalaṃ labdhvā mama loke mahīyate

भगवन्देवदेवेश पञ्चमी नाम का तव ।
तामहं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व ममानघ

bhagavandevadeveśa pañcamī nāma kā tava |
tāmahaṃ śrotumicchāmi kathayasva mamānagha

पर्वद्वयं च द्वादश्यां श्रवणं च नराधिप ।
मत्पञ्चमीति विख्यातां मत्प्रिया च विशेषतः

parvadvayaṃ ca dvādaśyāṃ śravaṇaṃ ca narādhipa |
matpañcamīti vikhyātāṃ matpriyā ca viśeṣataḥ

तस्मात्तु ब्राह्मणश्रेष्ठैर्मन्निवेशितबुद्धिभिः ।
उपवासस्तु कर्तव्यो मत्प्रियार्तं विशेषतः

tasmāttu brāhmaṇaśreṣṭhairmanniveśitabuddhibhiḥ |
upavāsastu kartavyo matpriyārtaṃ viśeṣataḥ

द्वादश्यामेव वा कुर्यादुपवासमशक्नुवन् ।
तेनाहं परमां प्रीति यास्यामि नरपुङ्गव

dvādaśyāmeva vā kuryādupavāsamaśaknuvan |
tenāhaṃ paramāṃ prīti yāsyāmi narapuṅgava

अहोरात्रेण द्वादश्यां मार्गशीर्षेण केशवम् ।
उपोष्य पूजयेद्यो मां सोऽस्वमेधफलं लभेत्

ahorātreṇa dvādaśyāṃ mārgaśīrṣeṇa keśavam |
upoṣya pūjayedyo māṃ so'svamedhaphalaṃ labhet

द्वादश्यां पुष्यमासे तु नाम्ना नारायणं तु माम् ।
उपोष्य पूजयेद्यो मां वाजिमेधफलं लभेत्

dvādaśyāṃ puṣyamāse tu nāmnā nārāyaṇaṃ tu mām |
upoṣya pūjayedyo māṃ vājimedhaphalaṃ labhet

द्वादश्यां माघमासे तु मामुपोष्य तु माधवम् ।
पूजयेद्यः समाप्नोति राजसूयफलं नृप

dvādaśyāṃ māghamāse tu māmupoṣya tu mādhavam |
pūjayedyaḥ samāpnoti rājasūyaphalaṃ nṛpa

द्वादश्यां फाल्गुने मासि गोविन्दाख्यमुपोष्य माम् ॥
पूजयेद्यः समाप्नोति ह्यतिरात्रफलं नृप

dvādaśyāṃ phālgune māsi govindākhyamupoṣya mām ||
pūjayedyaḥ samāpnoti hyatirātraphalaṃ nṛpa

द्वादश्यां मासि चैत्रे तु मां विष्णुं समुपोष्य यः ।
पूजयंस्तदवाप्नोति पौण्डरीकस्य यत्फलम्

dvādaśyāṃ māsi caitre tu māṃ viṣṇuṃ samupoṣya yaḥ |
pūjayaṃstadavāpnoti pauṇḍarīkasya yatphalam

द्वादश्यां मासि वैशाखे मधुसूदनसंज्ञितम् ।
उपोष्य पूजयेद्यो मां सोग्निष्टोमस्य पाण्डव

dvādaśyāṃ māsi vaiśākhe madhusūdanasaṃjñitam |
upoṣya pūjayedyo māṃ sogniṣṭomasya pāṇḍava

द्वादश्यां ज्येष्ठमासे तु मामुपोष्य त्रिविक्रमम् ।
अर्ययेद्यः समाप्नोति गवां मेधफलं नृप

dvādaśyāṃ jyeṣṭhamāse tu māmupoṣya trivikramam |
aryayedyaḥ samāpnoti gavāṃ medhaphalaṃ nṛpa

आषाढे वामनाख्यं मां द्वादश्यां समुपोष्य यः ।
नरमेधस्य स फलं प्राप्नोति भरतर्षभ

āṣāḍhe vāmanākhyaṃ māṃ dvādaśyāṃ samupoṣya yaḥ |
naramedhasya sa phalaṃ prāpnoti bharatarṣabha

द्वादश्यां श्रावणे मासि श्रीधराख्यमुपोष्य माम् ।
पूजयेद्य समाप्नोति पञ्चयज्ञफलं नृप

dvādaśyāṃ śrāvaṇe māsi śrīdharākhyamupoṣya mām |
pūjayedya samāpnoti pañcayajñaphalaṃ nṛpa

मासे भाद्रपदे यो मां हृषीकेशाख्यमर्चयेत् ।
उपोष्य स समाप्नोति सौत्रामणिफलं नृप

māse bhādrapade yo māṃ hṛṣīkeśākhyamarcayet |
upoṣya sa samāpnoti sautrāmaṇiphalaṃ nṛpa

द्वादश्यामाश्वयुङ्मासे पद्मनाभमुपोष्य माम् ।
अर्चयेद्यः समाप्नोति गोसहस्रफलं नृप

dvādaśyāmāśvayuṅmāse padmanābhamupoṣya mām |
arcayedyaḥ samāpnoti gosahasraphalaṃ nṛpa

द्वादश्यां कार्तिके मासि मां दामोदरसंज्ञितम् ।
उपोष्य पूजयेद्यस्तु सर्वक्रतुफलं नृप

dvādaśyāṃ kārtike māsi māṃ dāmodarasaṃjñitam |
upoṣya pūjayedyastu sarvakratuphalaṃ nṛpa

केवलेनोपवासेन द्वादश्यां पाण्डुनन्दन ।
यत्फलं पूर्वमुद्दिष्टं तस्यार्धं लभते नृप

kevalenopavāsena dvādaśyāṃ pāṇḍunandana |
yatphalaṃ pūrvamuddiṣṭaṃ tasyārdhaṃ labhate nṛpa

श्रावणेऽप्येवमेवं मामर्चयेद्भक्तिमान्नरः ।
मम सालोक्यमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

śrāvaṇe'pyevamevaṃ māmarcayedbhaktimānnaraḥ |
mama sālokyamāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

मासेमासे समभ्यर्च्य क्रमशो मामतन्द्रितः ।
पूर्मे संवत्सरे कुर्यात्पुनः संवत्सरं तु माम्

māsemāse samabhyarcya kramaśo māmatandritaḥ |
pūrme saṃvatsare kuryātpunaḥ saṃvatsaraṃ tu mām

अविघ्नमर्चयानस्तु यो मद्भक्तो मत्परायणः ।
अविघ्नमर्चयानस्तु मम सायुज्यमाप्नुयात्

avighnamarcayānastu yo madbhakto matparāyaṇaḥ |
avighnamarcayānastu mama sāyujyamāpnuyāt

अर्चयेत्प्रीतिमान्यो मां द्वादस्यां वेदसंहिताम् ।
स पूर्वोक्तफलं राजँल्लभते नात्र संशयः

arcayetprītimānyo māṃ dvādasyāṃ vedasaṃhitām |
sa pūrvoktaphalaṃ rājam̐llabhate nātra saṃśayaḥ

गन्धं पुष्पं फलं तोयं पत्रं वा मूलमेव वा ।
द्वादश्यां मम यो दद्यात्तत्समो नास्ति मत्प्रियः

gandhaṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ patraṃ vā mūlameva vā |
dvādaśyāṃ mama yo dadyāttatsamo nāsti matpriyaḥ

एतेन विधिना सर्वे देवाः शक्रपुरोगमाः ।
मद्भक्ता नरशार्दूल स्वर्गलोकं तु भुञ्जते

etena vidhinā sarve devāḥ śakrapurogamāḥ |
madbhaktā naraśārdūla svargalokaṃ tu bhuñjate

एवं वदति देवेशे केशवे पाडुनन्दनः ।
कृताञ्जलिः स्तोत्रमिदं भक्त्तया धर्मात्मजोऽब्रवीत्

evaṃ vadati deveśe keśave pāḍunandanaḥ |
kṛtāñjaliḥ stotramidaṃ bhakttayā dharmātmajo'bravīt

सर्वलोकेश देवेश हृषीकेशक नमोस्तु ते ।
सहस्रशिरसे नित्यं सहस्राक्ष नमोस्तु ते

sarvalokeśa deveśa hṛṣīkeśaka namostu te |
sahasraśirase nityaṃ sahasrākṣa namostu te

त्रयीमय त्रयीनाथ त्रयीस्तुत नमोनमः ।
यज्ञात्मन्यज्ञसंभूत यज्ञनाथ नमोनमः

trayīmaya trayīnātha trayīstuta namonamaḥ |
yajñātmanyajñasaṃbhūta yajñanātha namonamaḥ

चतुर्मूर्ते चतुर्बाहो चतुर्व्यूह नमोनमः ।
लोकात्मँल्लोककृन्नाथ लोकावास नमोनमः

caturmūrte caturbāho caturvyūha namonamaḥ |
lokātmam̐llokakṛnnātha lokāvāsa namonamaḥ

सृष्टिसंहारकर्त्रे तु नरसिंह नमोनमः ।
भक्तप्रिय नमस्तेऽस्तु कृष्ण नाथ नमोनमः

sṛṣṭisaṃhārakartre tu narasiṃha namonamaḥ |
bhaktapriya namaste'stu kṛṣṇa nātha namonamaḥ

लोकप्रिय नमस्तेऽस्तु भक्तवत्सल ते नमः ।
ब्रह्मवास नमस्तेऽस्तु ब्रह्मनाथ नमोनमः

lokapriya namaste'stu bhaktavatsala te namaḥ |
brahmavāsa namaste'stu brahmanātha namonamaḥ

रुद्ररूप नमस्तेऽस्तु रुद्रकर्मिरताय ते ।
पञ्चयज्ञ नमस्तेऽस्तु सर्वयज्ञ नमोनमः

rudrarūpa namaste'stu rudrakarmiratāya te |
pañcayajña namaste'stu sarvayajña namonamaḥ

कृष्णप्रिय नमस्तेऽस्तु कृष्णनाथ नमोनमः ।
योगिप्रिय नमस्तेऽस्तु योगिनाथ नमोनमः

kṛṣṇapriya namaste'stu kṛṣṇanātha namonamaḥ |
yogipriya namaste'stu yoginātha namonamaḥ

हयवक्त्र नमस्तेऽस्तु चक्रपाणे नमोनमः ।
पञ्चभूत नमस्तेऽस्तु पञ्चायुध नमोनमः

hayavaktra namaste'stu cakrapāṇe namonamaḥ |
pañcabhūta namaste'stu pañcāyudha namonamaḥ

भक्तिगद्गदया वाचा स्तुवत्येवं युधिष्ठिरे ।
गृहीत्वा केशवो हस्ते प्रीतात्मा तं न्यवारयत्

bhaktigadgadayā vācā stuvatyevaṃ yudhiṣṭhire |
gṛhītvā keśavo haste prītātmā taṃ nyavārayat

निवार्य च पुनर्वाचा भक्तिनम्रं युधिष्ठिरम् ।
वक्तुमेव नरश्रेषठ धर्मपूत्रं प्रचक्रमे

nivārya ca punarvācā bhaktinamraṃ yudhiṣṭhiram |
vaktumeva naraśreṣaṭha dharmapūtraṃ pracakrame

अन्यवत्किमिदं राजन्मां स्तौषि नरपुङ्गव ।
तिष्ठ पृच्छ यथापूर्वं धर्मपूत्र युधिष्ठिर

anyavatkimidaṃ rājanmāṃ stauṣi narapuṅgava |
tiṣṭha pṛccha yathāpūrvaṃ dharmapūtra yudhiṣṭhira

भगवंस्त्वत्प्रसादात्तु धर्मं स्मृत्वा पुनःपुनः ।
न शान्तिरस्ति मे देव नृत्यतीव च मे मनः

bhagavaṃstvatprasādāttu dharmaṃ smṛtvā punaḥpunaḥ |
na śāntirasti me deva nṛtyatīva ca me manaḥ

इदं च धर्मसंपन्नं वक्तुमर्हसि माधव ।
कृष्णपक्षेषु द्वादश्यामर्चनीयः कथं भवेत्

idaṃ ca dharmasaṃpannaṃ vaktumarhasi mādhava |
kṛṣṇapakṣeṣu dvādaśyāmarcanīyaḥ kathaṃ bhavet

शृणु राजन्यथापूर्वं तत्सर्वं कथयामि ते ।
परमं कृष्णद्वादश्यामर्चनायां फलं मम

śṛṇu rājanyathāpūrvaṃ tatsarvaṃ kathayāmi te |
paramaṃ kṛṣṇadvādaśyāmarcanāyāṃ phalaṃ mama

एकादश्यामुपोष्याथ द्वादश्यामर्चयेत्तु माम् ।
विप्रानपि यथालाभं पूजयेद्भक्तिमान्नरः

ekādaśyāmupoṣyātha dvādaśyāmarcayettu mām |
viprānapi yathālābhaṃ pūjayedbhaktimānnaraḥ

स गच्छेद्दक्षिणामूर्तिं मां वा नात्र विचारणा ।
चन्द्रसालोक्यमथवा ग्रहनक्षत्रपूजितः

sa gaccheddakṣiṇāmūrtiṃ māṃ vā nātra vicāraṇā |
candrasālokyamathavā grahanakṣatrapūjitaḥ