अध्याय 113: प्रत्येक मास एकभुक्त व्रत के फल

केशवेनैवमुक्ते तु चान्द्रायणविधिक्रमे ।
अपृच्छत्पुनरन्यांश्च धर्मान्धर्मात्मजो नृप

keśavenaivamukte tu cāndrāyaṇavidhikrame |
apṛcchatpunaranyāṃśca dharmāndharmātmajo nṛpa

सर्वभूतपते श्रीमन्सर्वभूतनमस्कृत ।
सर्वभूतहितं धर्मं सर्वज्ञ कथयस्व नः

sarvabhūtapate śrīmansarvabhūtanamaskṛta |
sarvabhūtahitaṃ dharmaṃ sarvajña kathayasva naḥ

यद्दरिद्रजनस्यापि स्वर्ग्यं सुखकरं भवेत् ।
सर्वपापप्रशमनं तच्छृणुष्व युधिष्टिर

yaddaridrajanasyāpi svargyaṃ sukhakaraṃ bhavet |
sarvapāpapraśamanaṃ tacchṛṇuṣva yudhiṣṭira

कार्तिकाद्यास्तु ये मासा द्वादशैव प्रकीर्तिताः ।
तेष्वेकबुक्तनिमः सर्वेषामुच्यते मया

kārtikādyāstu ye māsā dvādaśaiva prakīrtitāḥ |
teṣvekabuktanimaḥ sarveṣāmucyate mayā

कार्तिके यस्तु वै मासे नन्दायां संयतेन्द्रियः ।
एकभुक्तेन मद्भक्तो मासमेकं तु वर्तते

kārtike yastu vai māse nandāyāṃ saṃyatendriyaḥ |
ekabhuktena madbhakto māsamekaṃ tu vartate

जलं वा न पिबेन्मासे नान्तरं भोजनात्परम् ।
आदित्यरूपं मां नित्यमर्चयन्सुसमाहितः

jalaṃ vā na pibenmāse nāntaraṃ bhojanātparam |
ādityarūpaṃ māṃ nityamarcayansusamāhitaḥ

व्रतान्ते भोजयेद्विप्रान्दक्षिणां सम्प्रदाय च ।
क्रोधलोभविनिर्मुक्तस्तस्य पुण्यफलं शृणु

vratānte bhojayedviprāndakṣiṇāṃ sampradāya ca |
krodhalobhavinirmuktastasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

विधिवत्कपिलादाने यत्पुण्यं समुदाहृतम् ।
तत्पुण्यं समनुप्राप्य सूर्यकलोके महीयते ।
ततश्चापि च्युतः कालात्पुरुषेषूपजायते

vidhivatkapilādāne yatpuṇyaṃ samudāhṛtam |
tatpuṇyaṃ samanuprāpya sūryakaloke mahīyate |
tataścāpi cyutaḥ kālātpuruṣeṣūpajāyate

मार्गशीर्षं तु यो मासमेकभुक्तेन वर्तते ।
कामं क्रोधं च लोभं च परित्यज्य यथाविधि

mārgaśīrṣaṃ tu yo māsamekabhuktena vartate |
kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca parityajya yathāvidhi

स्नात्वा चादित्यरूपं मामर्ययेन्नियतेन्द्रियः ।
जपेच्चैव च गायत्रीं मामिकां वाग्यतेन्द्रियः

snātvā cādityarūpaṃ māmaryayenniyatendriyaḥ |
japeccaiva ca gāyatrīṃ māmikāṃ vāgyatendriyaḥ

मासे परिसमाप्ते तु भोजयित्वा द्विजाञ्शुचिः ।
तानर्चयति मद्भक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु

māse parisamāpte tu bhojayitvā dvijāñśuciḥ |
tānarcayati madbhaktyā tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

अग्निहोत्रे कृते पुण्यमाहिताग्नेस्तु यद्भवेत् ।
तत्पुण्यं फलमासाद्य योनेनांऽबरशोभिना ।
सह सप्तर्षिलोकेषु यथाकामं यथासुखम्

agnihotre kṛte puṇyamāhitāgnestu yadbhavet |
tatpuṇyaṃ phalamāsādya yonenāṃ'baraśobhinā |
saha saptarṣilokeṣu yathākāmaṃ yathāsukham

ततश्चापि च्युतः कालाद्धरिवर्षेषु जायते ।
तत्र प्रकामं क्रीडित्वा राजा पश्चाद्भविष्यति

tataścāpi cyutaḥ kālāddharivarṣeṣu jāyate |
tatra prakāmaṃ krīḍitvā rājā paścādbhaviṣyati

******** क्षिपेदेवमेकभुक्तेन यो नरः ।
अर्चयन्नेव मां नित्यं मद्गतेनान्तरात्मना

******** kṣipedevamekabhuktena yo naraḥ |
arcayanneva māṃ nityaṃ madgatenāntarātmanā

अहिंसासत्यसहितः क्रोधहर्षविवर्जितः ।
एवं युक्तस्य राजेन्द्र शृणु यत्फलमुत्तमम्

ahiṃsāsatyasahitaḥ krodhaharṣavivarjitaḥ |
evaṃ yuktasya rājendra śṛṇu yatphalamuttamam

विप्रातिथ्यसहस्रेषु यत्पुण्यं समुदाहृतम् ।
तत्पुण्यं समनुप्राप्य शक्रलोके महीयते

viprātithyasahasreṣu yatpuṇyaṃ samudāhṛtam |
tatpuṇyaṃ samanuprāpya śakraloke mahīyate

अवतीर्णस्ततः कालादिलावर्षेषु जायते ।
तत्र स्थित्वा चिरं कालमस्मिन्विप्रो भविष्यति

avatīrṇastataḥ kālādilāvarṣeṣu jāyate |
tatra sthitvā ciraṃ kālamasminvipro bhaviṣyati

माघमासं सदा यस्तु वर्तते चैकभुक्ततः ।
मदर्चनपरो भूत्वा डंभक्तोधविवर्जितः ।
मामिकामपि सावित्रीं सन्ध्यायां तु जपेद्बुधः

māghamāsaṃ sadā yastu vartate caikabhuktataḥ |
madarcanaparo bhūtvā ḍaṃbhaktodhavivarjitaḥ |
māmikāmapi sāvitrīṃ sandhyāyāṃ tu japedbudhaḥ

दत्त्वा दु दक्षिणामन्ते भोजयित्वा द्विजानपि ।
नमिस्करोति तान्भक्त्या मद्गतेनान्तरात्मना ।
त्रिकालस्नानयुक्तस्य तस्य पुण्यफलं शृणु

dattvā du dakṣiṇāmante bhojayitvā dvijānapi |
namiskaroti tānbhaktyā madgatenāntarātmanā |
trikālasnānayuktasya tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

नीलकण्ठप्रयुक्तेन योनेनांऽबरशोभिना ।
पितृलोकं व्रजेच्छ्रीमान्सेव्यमानोप्सरोणैः

nīlakaṇṭhaprayuktena yonenāṃ'baraśobhinā |
pitṛlokaṃ vrajecchrīmānsevyamānopsaroṇaiḥ

तत्र प्रकामं क्रीडित्वा भद्राश्वेषूपजायते ।
ततश्च्युतश्चतुर्वेदी विप्रो भवति भूतले

tatra prakāmaṃ krīḍitvā bhadrāśveṣūpajāyate |
tataścyutaścaturvedī vipro bhavati bhūtale

यश्चरेत्फाल्गुनं मासमेकभुक्तो जितेन्द्रियः ।
नमो ब्रह्मण्यदेवायेत्येतन्मन्त्रं जपेत्सदा

yaścaretphālgunaṃ māsamekabhukto jitendriyaḥ |
namo brahmaṇyadevāyetyetanmantraṃ japetsadā

पायसं भोजयेद्विप्रान्व्रतान्ते संयतेन्द्रियः ।
मदर्चनपरोऽक्रोधस्तस्य पुण्यफलं शृणु

pāyasaṃ bhojayedviprānvratānte saṃyatendriyaḥ |
madarcanaparo'krodhastasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

विमानं सारसैर्युक्तमारूढः कामगामि च ।
नक्षत्रलोके रमते नक्षत्रसदृशाकृतिः

vimānaṃ sārasairyuktamārūḍhaḥ kāmagāmi ca |
nakṣatraloke ramate nakṣatrasadṛśākṛtiḥ

ततश्चापि च्युतः कालात्केतुमालेषु जायते ।
तत्र प्रकामं क्रीडित्वा मानुषेषु मुनिर्भवेत्

tataścāpi cyutaḥ kālātketumāleṣu jāyate |
tatra prakāmaṃ krīḍitvā mānuṣeṣu munirbhavet

चैत्रमासं तु यो राजन्नेकभुक्तेन वर्तते ।
ब्रह्मचारी च मद्भक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु

caitramāsaṃ tu yo rājannekabhuktena vartate |
brahmacārī ca madbhaktyā tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

यदग्निहोत्रिणः पुण्यं यथोक्तं व्रतचारिणः ।
तत्पुण्यफकलमासाद्य चन्द्रलोके महीयते

yadagnihotriṇaḥ puṇyaṃ yathoktaṃ vratacāriṇaḥ |
tatpuṇyaphakalamāsādya candraloke mahīyate

ततोऽवतीर्णो जायेत वर्षे रमणके पुनः ।
भुक्त्वा कामांस्ततस्तस्मिन्निह राजा भविष्यति

tato'vatīrṇo jāyeta varṣe ramaṇake punaḥ |
bhuktvā kāmāṃstatastasminniha rājā bhaviṣyati

वैशाखे यस्तु मासे वै ह्येकभुक्तेन वर्तते ।
द्विजमग्रासने कृत्वा भुञ्जन्भूमौ च वाग्यतः

vaiśākhe yastu māse vai hyekabhuktena vartate |
dvijamagrāsane kṛtvā bhuñjanbhūmau ca vāgyataḥ

नमो ब्रह्मण्यदेवायेत्यर्चयित्वा दिवाकरम् ।
व्रतान्ते भोजयेद्विप्रांस्तस्य पुण्यफलं शृणु

namo brahmaṇyadevāyetyarcayitvā divākaram |
vratānte bhojayedviprāṃstasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

फलं यद्विधिवत्प्रोक्तमग्निष्टोमातिरात्रयोः ।
तत्पुण्यफलमासाद्य देवलोके महीयते

phalaṃ yadvidhivatproktamagniṣṭomātirātrayoḥ |
tatpuṇyaphalamāsādya devaloke mahīyate

ततो हैमवते वर्षे जायते कालपर्ययात् ।
तत्र प्रकामं क्रीडित्वा विप्रः पश्चाद्भविष्यति

tato haimavate varṣe jāyate kālaparyayāt |
tatra prakāmaṃ krīḍitvā vipraḥ paścādbhaviṣyati

ज्येष्ठमासं तु यो विप्रो ह्येकभुक्तेन वर्तते ।
विप्रमग्रासने कृत्वा भूमौ भुञ्जन्यथाविधि

jyeṣṭhamāsaṃ tu yo vipro hyekabhuktena vartate |
vipramagrāsane kṛtvā bhūmau bhuñjanyathāvidhi

नमो ब्रह्मण्यदेवायेत्युच्चरन्मां समाहितः ।
डंभानृतविनिर्मुक्तस्तस्य पुण्यफलं शृणु

namo brahmaṇyadevāyetyuccaranmāṃ samāhitaḥ |
ḍaṃbhānṛtavinirmuktastasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

चीर्णे चान्द्रायणे सम्यग्यत्पुण्यं समुदाहृतम् ।
तत्पुण्यफलमासाद्य देवलोके महीयते

cīrṇe cāndrāyaṇe samyagyatpuṇyaṃ samudāhṛtam |
tatpuṇyaphalamāsādya devaloke mahīyate

अथोत्तरकुरौ वर्षे जायते निर्गतस्ततः ।
ततश्चापि च्युतः कालादिह लोके द्विजो भवेत्

athottarakurau varṣe jāyate nirgatastataḥ |
tataścāpi cyutaḥ kālādiha loke dvijo bhavet

आषाढमासं यो राजन्नेकभुक्तेन वर्तते ।
ब्रह्मचारी जितक्रोधो मदर्चनपरायणः

āṣāḍhamāsaṃ yo rājannekabhuktena vartate |
brahmacārī jitakrodho madarcanaparāyaṇaḥ

विप्रमग्रासने कृत्वा भूमौ भुञ्जञ्जितेन्द्रियः ।
कृत्वा त्रिषवणं स्नानमष्टाक्षरविधानतः

vipramagrāsane kṛtvā bhūmau bhuñjañjitendriyaḥ |
kṛtvā triṣavaṇaṃ snānamaṣṭākṣaravidhānataḥ

व्रतान्ते भोजयेद्विद्वान्पायसेन युधिष्ठिर ।
गुडोदनेन राजेन्द्र तस्य पुण्यफलं शृणु

vratānte bhojayedvidvānpāyasena yudhiṣṭhira |
guḍodanena rājendra tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

कपिलाशतदानस्य यत्पुण्यं पाण्डुनन्दन ।
तत्पुण्यफलमासाद्य देवलोके महीयते

kapilāśatadānasya yatpuṇyaṃ pāṇḍunandana |
tatpuṇyaphalamāsādya devaloke mahīyate

ततोऽवतीर्णः काले तु शाकद्वीपे तु जायते ।
ततश्चापि च्युतः कालादिह विप्रो भविष्यति

tato'vatīrṇaḥ kāle tu śākadvīpe tu jāyate |
tataścāpi cyutaḥ kālādiha vipro bhaviṣyati

श्रावणं यः क्षिपेन्मासमेकभुक्तेन वर्तते ।
नमो ब्रह्मण्यदेवायेत्युक्त्वा मामर्चयेत्सदा ।
विप्रमाग्रासने कृत्वा भूमौ भुञ्जन्यथाविधि

śrāvaṇaṃ yaḥ kṣipenmāsamekabhuktena vartate |
namo brahmaṇyadevāyetyuktvā māmarcayetsadā |
vipramāgrāsane kṛtvā bhūmau bhuñjanyathāvidhi

पायसेनार्चयन्विप्राञ्जितक्रोधो जितेन्द्रियः ।
लोभमोहविनिर्मुक्तस्तस्य पुण्यफलं शृणु

pāyasenārcayanviprāñjitakrodho jitendriyaḥ |
lobhamohavinirmuktastasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

कपिलादानस्य यत्पुण्यं विधिदत्तस्य पाण्डव ।
तत्पुण्यं सम***प्राप्य शक्रलोके महीयते

kapilādānasya yatpuṇyaṃ vidhidattasya pāṇḍava |
tatpuṇyaṃ sama***prāpya śakraloke mahīyate

ततश्चापि च्युत कालात्कुशद्वीपे प्रजायते ।
तत्रि प्रकामं क्रीडित्वा विप्रो भवति मानुषे

tataścāpi cyuta kālātkuśadvīpe prajāyate |
tatri prakāmaṃ krīḍitvā vipro bhavati mānuṣe

यस्तु भाद्रपदं मासमेकभुक्तेन वर्तते ।
ब्रह्मचारी जितक्रोधः सत्यसन्धो जितेन्द्रियः

yastu bhādrapadaṃ māsamekabhuktena vartate |
brahmacārī jitakrodhaḥ satyasandho jitendriyaḥ

विप्रमग्रासने कृत्वा पाकभेदविवर्जितः ।
नमो ब्रह्मण्यदेवायेत्युक्त्वाऽस्य चरणौ स्पृशेत्

vipramagrāsane kṛtvā pākabhedavivarjitaḥ |
namo brahmaṇyadevāyetyuktvā'sya caraṇau spṛśet

तिलानपि घृतं वाऽपि व्रतान्ते दक्षिमां ददत् ।
मद्भक्तस्य नरश्रेष्ठ तस्य पुण्यफलं शृणु

tilānapi ghṛtaṃ vā'pi vratānte dakṣimāṃ dadat |
madbhaktasya naraśreṣṭha tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

यत्फलं विधिवत्प्रोक्तं राजसूयाश्वमेधयोः ।
तत्पुण्यफलमासाद्य शक्रलोके महीयते

yatphalaṃ vidhivatproktaṃ rājasūyāśvamedhayoḥ |
tatpuṇyaphalamāsādya śakraloke mahīyate

ततश्चापि च्युतः कालाज्जायते धनदालये ।
तत्र प्रकामं क्रीकडित्वा राजा भवति मानुषे

tataścāpi cyutaḥ kālājjāyate dhanadālaye |
tatra prakāmaṃ krīkaḍitvā rājā bhavati mānuṣe

यश्चाप्याश्वयुजं मासमेकभुक्तेन वर्तते ।
मद्गायत्रीं जपेद्भक्त्या मद्गतेनान्तरात्मना ।
द्विसन्ध्यं वा त्रिसन्ध्यं वा शतमष्टोत्तरं तु वा

yaścāpyāśvayujaṃ māsamekabhuktena vartate |
madgāyatrīṃ japedbhaktyā madgatenāntarātmanā |
dvisandhyaṃ vā trisandhyaṃ vā śatamaṣṭottaraṃ tu vā

विप्रमग्रासने कृत्वा संयतेन्द्रियमानसः ।
व्रतान्ते भोजयेद्विप्रांस्तस्य पुण्यफलं शृणु

vipramagrāsane kṛtvā saṃyatendriyamānasaḥ |
vratānte bhojayedviprāṃstasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

अश्वमेधस्य यत्पुण्यं विधिवत्पाण्डुनन्दन ।
तत्पुण्यफलमासाद्य मम लोके महीयते

aśvamedhasya yatpuṇyaṃ vidhivatpāṇḍunandana |
tatpuṇyaphalamāsādya mama loke mahīyate

ततश्चापि च्युतः कालाच्छ्वेतद्वीपे प्रजायते ।
तत्र भुक्त्वा च भोगांश्च ततो विप्रवरो भवेत्

tataścāpi cyutaḥ kālācchvetadvīpe prajāyate |
tatra bhuktvā ca bhogāṃśca tato vipravaro bhavet