अध्याय 112: चान्द्रायण व्रत की विधि और नियम

चक्रायुध नमस्तेऽस्तु देवेश गरुडध्वज ।
चान्द्रायणविधिं पुण्यमाख्याहि भगवन्मम

cakrāyudha namaste'stu deveśa garuḍadhvaja |
cāndrāyaṇavidhiṃ puṇyamākhyāhi bhagavanmama

शृणु पाण्डव तत्वेन सर्वपापप्रणाशनम् ।
पापिनो येन शुद्ध्यन्ति तत्ते वक्ष्यामि सर्वशः

śṛṇu pāṇḍava tatvena sarvapāpapraṇāśanam |
pāpino yena śuddhyanti tatte vakṣyāmi sarvaśaḥ

ब्राह्मणः क्षत्रियो वाऽपि वैश्यो वा चरितव्रतः ।
यथावत्कर्तुकामो वै तस्यैवं प्रथमा क्रिया

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vā'pi vaiśyo vā caritavrataḥ |
yathāvatkartukāmo vai tasyaivaṃ prathamā kriyā

शोधयेत्तु शरीरं स्वं पञ्चगव्येन यन्त्रितः ।
सशिरः कृष्णपक्षस्य ततः कुर्वीत वापनम्

śodhayettu śarīraṃ svaṃ pañcagavyena yantritaḥ |
saśiraḥ kṛṣṇapakṣasya tataḥ kurvīta vāpanam

शुक्लवासाः शुचिर्भूत्वा मौञ्जीं बध्नीत मेखलाम् ।
पालाशद्ण्डमादाय ब्रह्मचारिव्रते स्थितः

śuklavāsāḥ śucirbhūtvā mauñjīṃ badhnīta mekhalām |
pālāśadṇḍamādāya brahmacārivrate sthitaḥ

कृतोपलासः पूर्वं तु शुक्लप्रतिपदि द्विजः ।
नदीसंगमतीर्थेषु शुचौ देशे गृहेऽपि वा ।
गोमयेनोपलिप्रेऽथ स्थण्डिलेऽग्निं निधापयन्

kṛtopalāsaḥ pūrvaṃ tu śuklapratipadi dvijaḥ |
nadīsaṃgamatīrtheṣu śucau deśe gṛhe'pi vā |
gomayenopalipre'tha sthaṇḍile'gniṃ nidhāpayan

आघारावाज्यभागौ च प्रणवं व्याहृतीस्तथा ।
वारुणं चैव पञ्चैव हुत्वा सर्वान्यथाक्रमम्

āghārāvājyabhāgau ca praṇavaṃ vyāhṛtīstathā |
vāruṇaṃ caiva pañcaiva hutvā sarvānyathākramam

सत्याय विष्णवे चेति ब्रह्मर्षिभ्योऽथ ब्रह्मणे ।
विश्वेभ्यो हि च देवेभ्यः सप्रजापतये तथा

satyāya viṣṇave ceti brahmarṣibhyo'tha brahmaṇe |
viśvebhyo hi ca devebhyaḥ saprajāpataye tathā

षडुक्त्वा जुहुयात्पश्चात्प्रायश्चित्ताहुतिं द्विजः ।
अतः समापयेदग्निं शान्तिं कृत्वाऽथ पौष्टिकिम्

ṣaḍuktvā juhuyātpaścātprāyaścittāhutiṃ dvijaḥ |
ataḥ samāpayedagniṃ śāntiṃ kṛtvā'tha pauṣṭikim

प्रणम्य् चाग्निं सोमं च भस्म दिग्ध्वा यथाविधि ।
नदीं गत्वा विशुद्धात्मा सोमाय वरुणाय च ।
आदित्याय नमस्कृत्वा ततः स्नायात्समाहितः

praṇamy cāgniṃ somaṃ ca bhasma digdhvā yathāvidhi |
nadīṃ gatvā viśuddhātmā somāya varuṇāya ca |
ādityāya namaskṛtvā tataḥ snāyātsamāhitaḥ

उत्तीर्योदकमाचम्य चासीनः पूर्वतोमुखः ।
प्राणायामं ततः कृत्वा पवित्रैरभिषेचनम्

uttīryodakamācamya cāsīnaḥ pūrvatomukhaḥ |
prāṇāyāmaṃ tataḥ kṛtvā pavitrairabhiṣecanam

आचान्तस्त्वमिवीक्षेत ऊर्ध्वबाहुर्दिवाकरम् ।
कृताञ्जलिपुटः स्थित्वा कुर्याच्चैव प्रदक्षिणम्

ācāntastvamivīkṣeta ūrdhvabāhurdivākaram |
kṛtāñjalipuṭaḥ sthitvā kuryāccaiva pradakṣiṇam

नारायणं वा रुद्रं वा ब्रह्मणमथवाऽपि च ।
वारुणं मन्त्रमूक्तं वा प्राग्भोजनमथापि वा

nārāyaṇaṃ vā rudraṃ vā brahmaṇamathavā'pi ca |
vāruṇaṃ mantramūktaṃ vā prāgbhojanamathāpi vā

वीरघ्नमृषभफं वाऽपि तथा चाप्यघमर्षणम् ।
गायत्रीं मम देवीं वा सावित्रीं वा जपेत्ततः ।
शतं वाऽष्टशतं वाऽपि सहस्रमथवा परम्

vīraghnamṛṣabhaphaṃ vā'pi tathā cāpyaghamarṣaṇam |
gāyatrīṃ mama devīṃ vā sāvitrīṃ vā japettataḥ |
śataṃ vā'ṣṭaśataṃ vā'pi sahasramathavā param

ततो मध्याह्नकाले वै पायसं यावकं हि वा ।
पाचयित्वा प्रयत्नेन प्रयतः सुसमाहितः

tato madhyāhnakāle vai pāyasaṃ yāvakaṃ hi vā |
pācayitvā prayatnena prayataḥ susamāhitaḥ

पात्रं तु सुसमादाय सौवर्णं राजतं तु वा ।
ताम्रं वा मृन्मयं वापि औदुंबरमथापि वा ।

pātraṃ tu susamādāya sauvarṇaṃ rājataṃ tu vā |
tāmraṃ vā mṛnmayaṃ vāpi auduṃbaramathāpi vā |

वृक्षाणां याज्ञियानं तु पर्णैरार्द्रैरकुत्सितैः ।
पुटकेन तु गुप्तेनि चरेद्भैक्षं समाहितः

vṛkṣāṇāṃ yājñiyānaṃ tu parṇairārdrairakutsitaiḥ |
puṭakena tu gupteni caredbhaikṣaṃ samāhitaḥ

ब्राह्मणानां गृहाणां तु सप्तानां नापरं व्रजेत् ।
गोदोहमात्रं तिष्ठित्तु वाग्यतः संयतेन्द्रियः

brāhmaṇānāṃ gṛhāṇāṃ tu saptānāṃ nāparaṃ vrajet |
godohamātraṃ tiṣṭhittu vāgyataḥ saṃyatendriyaḥ

न हसेन्न च वीक्षेत नाभिभाषेत वा स्त्रियम्

na hasenna ca vīkṣeta nābhibhāṣeta vā striyam

दृष्ट्वा मूत्रं पुरीषं वा चण्डालं वा रजस्वलाम् ।
पतितं च तथा श्वानमादित्यमवलोकयेत्

dṛṣṭvā mūtraṃ purīṣaṃ vā caṇḍālaṃ vā rajasvalām |
patitaṃ ca tathā śvānamādityamavalokayet

यो हि पादुकमारुह्य सर्वदा प्रचरेद्द्विजः ।
तं दृष्ट्वा पापकर्माणमादित्यमवलोकयेत्

yo hi pādukamāruhya sarvadā pracareddvijaḥ |
taṃ dṛṣṭvā pāpakarmāṇamādityamavalokayet

ततस्त्वावसथं प्राप्तो भिक्षां निक्षिप्य भूतले ।
प्रक्षाल्य पादावाजान्वोर्हस्तावाकूर्परं पुनः ।
आचम्य वारिणा तेन वह्निं विप्रांश्च पूययेत्

tatastvāvasathaṃ prāpto bhikṣāṃ nikṣipya bhūtale |
prakṣālya pādāvājānvorhastāvākūrparaṃ punaḥ |
ācamya vāriṇā tena vahniṃ viprāṃśca pūyayet

पञ्च सप्ताथवा कुर्याद्भागान्भैक्षस्य तस्य वै ।
तेषामन्यतमं पिण्डमादित्याय निवेदयेत्

pañca saptāthavā kuryādbhāgānbhaikṣasya tasya vai |
teṣāmanyatamaṃ piṇḍamādityāya nivedayet

ब्रह्मणे चाग्नये चैव सोमाय वरुणाय च ।
विश्वेभ्यश्चैव देवेभ्यो दद्यादन्नं यथाक्रमम्

brahmaṇe cāgnaye caiva somāya varuṇāya ca |
viśvebhyaścaiva devebhyo dadyādannaṃ yathākramam

अवशिष्टमथैकं तु वक्त्रमात्रं प्रकल्पयेत्

avaśiṣṭamathaikaṃ tu vaktramātraṃ prakalpayet

अङ्गुल्यग्रे स्थितं पिण्डं गायत्र्या चाभिमन्त्रयेत् ।
अङ्गुलीभिस्त्रिभिः पिण्डं प्राश्नीयात्प्राङ्मुखःक शुचिः ।

aṅgulyagre sthitaṃ piṇḍaṃ gāyatryā cābhimantrayet |
aṅgulībhistribhiḥ piṇḍaṃ prāśnīyātprāṅmukhaḥka śuciḥ |

यथा च वर्धते सोमो ह्रसते च यथा पुनः ।
तथा पिण्डाश्च वर्धन्ते ह्रसन्ते च दिनेदिने

yathā ca vardhate somo hrasate ca yathā punaḥ |
tathā piṇḍāśca vardhante hrasante ca dinedine

त्रिकालं स्नानमस्योक्तं द्विकालमथवा सकृत् ।
ब्रह्मचारी सदा वाऽपि न च वस्त्रं प्रपीडयेत्

trikālaṃ snānamasyoktaṃ dvikālamathavā sakṛt |
brahmacārī sadā vā'pi na ca vastraṃ prapīḍayet

स्थान न दिवसं तिष्ठेद्रात्रौ वीरासनं व्रजेत् ।
भवेत्स्थण्डिलशायी वाऽप्यथा वृक्षमूलिकः

sthāna na divasaṃ tiṣṭhedrātrau vīrāsanaṃ vrajet |
bhavetsthaṇḍilaśāyī vā'pyathā vṛkṣamūlikaḥ

वल्कलं यदि वा क्षौमं शाणं कार्पासकं तथा ।
आच्छादनं भवेत्तस्य वस्त्रार्थं पाण्डुनन्दन

valkalaṃ yadi vā kṣaumaṃ śāṇaṃ kārpāsakaṃ tathā |
ācchādanaṃ bhavettasya vastrārthaṃ pāṇḍunandana

एवं चान्द्रायणे पूर्णे मासस्यान्ते प्रयत्नवान् ।
ब्राह्मणान्भोजयेद्भक्त्या दद्याच्चैव च दक्षिणाम्

evaṃ cāndrāyaṇe pūrṇe māsasyānte prayatnavān |
brāhmaṇānbhojayedbhaktyā dadyāccaiva ca dakṣiṇām

चान्द्रायणेन चीर्णेन यत्कृतं तेन दुष्कृतम् ।
तत्सर्वं तत्क्षणादेव भस्मीभवति काष्ठवत्

cāndrāyaṇena cīrṇena yatkṛtaṃ tena duṣkṛtam |
tatsarvaṃ tatkṣaṇādeva bhasmībhavati kāṣṭhavat

ब्रह्महत्या च गोहत्या सुवर्णस्तैन्यमेव च ।
भ्रूणहत्या सुरापानं गुरोर्दारव्यतिक्रमः

brahmahatyā ca gohatyā suvarṇastainyameva ca |
bhrūṇahatyā surāpānaṃ gurordāravyatikramaḥ

एवमन्यानि पापानि पातकीयानि यानि च ।
चान्द्रायणेन नश्यन्ति वायुना पांसवो यथा

evamanyāni pāpāni pātakīyāni yāni ca |
cāndrāyaṇena naśyanti vāyunā pāṃsavo yathā

अनिर्दशाया गोः क्षीरमौष्ठ्रमाविकमेव च ।
मृतसूतकयोश्चान्नं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्

anirdaśāyā goḥ kṣīramauṣṭhramāvikameva ca |
mṛtasūtakayoścānnaṃ bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret

उपपातकिनश्चान्नं पतितान्नं तथैव च ।
शूद्रस्योच्छेषणं चैव भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्

upapātakinaścānnaṃ patitānnaṃ tathaiva ca |
śūdrasyoccheṣaṇaṃ caiva bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret

आकाशस्थं तु हस्तस्थमधः स्रस्तं तथैव च ।
परहस्तस्थितं चैव भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्

ākāśasthaṃ tu hastasthamadhaḥ srastaṃ tathaiva ca |
parahastasthitaṃ caiva bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret

अथाग्रेधिषोरन्नं दिधिषूपपतेस्तता ।
परिवेत्तुस्तथा चान्नं परिवित्तान्नमेव च

athāgredhiṣorannaṃ didhiṣūpapatestatā |
parivettustathā cānnaṃ parivittānnameva ca

कुण्डान्नं गोलकान्नं च देवलान्नं तथैव च ।
तथा पुरोहितस्यान्नं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्

kuṇḍānnaṃ golakānnaṃ ca devalānnaṃ tathaiva ca |
tathā purohitasyānnaṃ bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret

सुराऽऽसवं विषं सर्पिर्लाक्षा लवणमेव च ।
तैलं चापि च विक्रीणन्द्विजश्चान्द्रायणं चरेत्

surā''savaṃ viṣaṃ sarpirlākṣā lavaṇameva ca |
tailaṃ cāpi ca vikrīṇandvijaścāndrāyaṇaṃ caret

एकोद्दिष्टं तु यो भुङ्क्ते जनमध्यगतोऽपि यः ।
भिन्नभाण्डेषु यो भुङ्क्ते द्विजश्चान्द्रायणं चरेत्

ekoddiṣṭaṃ tu yo bhuṅkte janamadhyagato'pi yaḥ |
bhinnabhāṇḍeṣu yo bhuṅkte dvijaścāndrāyaṇaṃ caret

यो भुङ्क्तेऽनुपनीतेन यो भुङ्क्ते च स्त्रिया सह ।
कन्यया सह यो भुङ्क्ते द्विजश्चान्द्रायणं चरेत्

yo bhuṅkte'nupanītena yo bhuṅkte ca striyā saha |
kanyayā saha yo bhuṅkte dvijaścāndrāyaṇaṃ caret

उच्छिष्टं स्थापयेद्विप्रो यो मोहाद्भोजनान्तरे ।
दद्याद्वा यदि वा मोहाद्विजश्चान्द्रायणं चरेत्

ucchiṣṭaṃ sthāpayedvipro yo mohādbhojanāntare |
dadyādvā yadi vā mohādvijaścāndrāyaṇaṃ caret

तुम्बकोशातकं चैव पलाण्डुं गृञ्जनं तथा ।
छत्राकं लशुनं चैव भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्

tumbakośātakaṃ caiva palāṇḍuṃ gṛñjanaṃ tathā |
chatrākaṃ laśunaṃ caiva bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret

द्विजः पर्युषितं चान्नं पक्वं परगृहागतम् ।
विपक्वं च तथा मांसं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्

dvijaḥ paryuṣitaṃ cānnaṃ pakvaṃ paragṛhāgatam |
vipakvaṃ ca tathā māṃsaṃ bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret

उदक्यया शुना वाऽपि चण्डालैर्वा द्विजोत्तमः ।
दृष्टमन्नं तु भुञ्जानो द्विजश्चान्द्रायणं चरेत्

udakyayā śunā vā'pi caṇḍālairvā dvijottamaḥ |
dṛṣṭamannaṃ tu bhuñjāno dvijaścāndrāyaṇaṃ caret

****तत्पुरा विशुद्ध्यर्थमृषिभिश्चरितं व्रतम् ।
पावनं सर्वभूतानां पुण्यं पाण्डवचोदितम्

****tatpurā viśuddhyarthamṛṣibhiścaritaṃ vratam |
pāvanaṃ sarvabhūtānāṃ puṇyaṃ pāṇḍavacoditam

एतेन वसवो रुद्राश्चादित्याश्च दिवं गताः ।
एतदद्य परं गुह्यं पवित्रं पापनाशनम्

etena vasavo rudrāścādityāśca divaṃ gatāḥ |
etadadya paraṃ guhyaṃ pavitraṃ pāpanāśanam

यथोक्तमेतद्यः कुर्याद्द्विजः पापप्रणाशनम् ॥
स दिवं याति पूतात्मा निर्मलादित्यसंनिभः

yathoktametadyaḥ kuryāddvijaḥ pāpapraṇāśanam ||
sa divaṃ yāti pūtātmā nirmalādityasaṃnibhaḥ