अध्याय 109: भोजन की विधि; गौ, तिल और ईख

अन्नदानफलं श्रुत्वा प्रीतोस्मि मधुसूदन ।
भोजनस्य विधिं वक्तुं देवदेव त्वमर्हसि

annadānaphalaṃ śrutvā prītosmi madhusūdana |
bhojanasya vidhiṃ vaktuṃ devadeva tvamarhasi

बोजनस्य द्विजातीनां विधानं शृणु पाण्डव ।
स्नातः शुचिः शुचौ देशे निर्जने हुतपावकः

bojanasya dvijātīnāṃ vidhānaṃ śṛṇu pāṇḍava |
snātaḥ śuciḥ śucau deśe nirjane hutapāvakaḥ

मण्डलं कारयित्वा च चतुरश्रं द्विजोत्तमः ।
क्षत्रियश्चेत्ततो वृत्तं वैश्योऽर्धेन्दुसमाकृतिम्

maṇḍalaṃ kārayitvā ca caturaśraṃ dvijottamaḥ |
kṣatriyaścettato vṛttaṃ vaiśyo'rdhendusamākṛtim

आर्द्रपादस्तु भुञ्जीयात्प्राङ्मुखश्चासने शुचौ ।
पादाभ्यां धरणीं स्पृष्ट्वा पादेनैकेन वा पुनः

ārdrapādastu bhuñjīyātprāṅmukhaścāsane śucau |
pādābhyāṃ dharaṇīṃ spṛṣṭvā pādenaikena vā punaḥ

नैकवासास्तु भुञ्जीयान्न चान्तर्धाय वा द्विजः ।
न भिन्नपात्रे भुञ्जीत पर्णपृष्ठे तथैव च

naikavāsāstu bhuñjīyānna cāntardhāya vā dvijaḥ |
na bhinnapātre bhuñjīta parṇapṛṣṭhe tathaiva ca

अन्नं पूर्वं नमस्कुर्यात्प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
नान्यदालोकयेदन्नान्न जुगुप्सेन तत्परः

annaṃ pūrvaṃ namaskuryātprahṛṣṭenāntarātmanā |
nānyadālokayedannānna jugupsena tatparaḥ

जुगुप्सितं च यच्चान्नं राक्षसा एव भुञ्जते ।
पाणिना जलमुद्धृत्य कुर्यादन्नं प्रदक्षिणम्

jugupsitaṃ ca yaccānnaṃ rākṣasā eva bhuñjate |
pāṇinā jalamuddhṛtya kuryādannaṃ pradakṣiṇam

अपेयं तद्विजानीयात्पीत्वा चान्द्रायणं चरेत् ।
परिवेषजलादन्यत्पेयमेव तु मन्त्रवत्

apeyaṃ tadvijānīyātpītvā cāndrāyaṇaṃ caret |
pariveṣajalādanyatpeyameva tu mantravat

पञ्च प्राणाहुतीः कुर्यात्समन्त्रं तु पृथक्पृथक्

pañca prāṇāhutīḥ kuryātsamantraṃ tu pṛthakpṛthak

यथा रसं न जानाति जिह्वा प्रामाहुतौ नृप ।
तथा समाहितः कुर्यात्प्राणाहुतिमतन्द्रिकतः

yathā rasaṃ na jānāti jihvā prāmāhutau nṛpa |
tathā samāhitaḥ kuryātprāṇāhutimatandrikataḥ

विदित्वाऽन्नमथान्नादं पञ्च प्राणांश्च पाण्डव ।
यः कुर्यादाहुतीः पञ्च तेनेष्टाः पञ्चवायवः

viditvā'nnamathānnādaṃ pañca prāṇāṃśca pāṇḍava |
yaḥ kuryādāhutīḥ pañca teneṣṭāḥ pañcavāyavaḥ

अतोऽन्यथा तु भुञ्जानो ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः ।
तेनान्नेनासुरान्प्रेतान्राक्षसांस्तर्पयिष्यति

ato'nyathā tu bhuñjāno brāhmaṇo jñānadurbalaḥ |
tenānnenāsurānpretānrākṣasāṃstarpayiṣyati

वक्त्रप्रमाणान्पिण्डांश्च ग्रसेदेकैकशः पुनः ।
वक्त्राधिकं तु यत्पिण्डमात्मोच्छिष्टं तदुच्यते

vaktrapramāṇānpiṇḍāṃśca grasedekaikaśaḥ punaḥ |
vaktrādhikaṃ tu yatpiṇḍamātmocchiṣṭaṃ taducyate

पिण्डावशिष्टमन्यच्च वक्त्रान्निस्सृतमेव च ।
अभोज्यं तद्विजानीयाद्भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्

piṇḍāvaśiṣṭamanyacca vaktrānnissṛtameva ca |
abhojyaṃ tadvijānīyādbhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret

स्वमुच्छिष्टं तु यो भुङ्क्ते यो भुङ्क्ते मुक्तभोजनम् ।
चान्द्रायणं चरेन्कृच्छ्रं प्राजापत्यमथापि वा

svamucchiṣṭaṃ tu yo bhuṅkte yo bhuṅkte muktabhojanam |
cāndrāyaṇaṃ carenkṛcchraṃ prājāpatyamathāpi vā

स्त्रीपात्रभुङ्नरः पापः स्त्रीणामुच्छिष्टभुक्तथा ।
तया सह च यो भुङ्क्ते स भुङ्क्ते मद्यमेव हि ।
न तस्य निष्कृतिर्दृष्टा मुनिभिस्तत्वदर्शिभिः

strīpātrabhuṅnaraḥ pāpaḥ strīṇāmucchiṣṭabhuktathā |
tayā saha ca yo bhuṅkte sa bhuṅkte madyameva hi |
na tasya niṣkṛtirdṛṣṭā munibhistatvadarśibhiḥ

पिबतः पतिते तोये भोजने मुखनिस्सृते ।
अभोज्यं तद्विजानीयाद्भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्

pibataḥ patite toye bhojane mukhanissṛte |
abhojyaṃ tadvijānīyādbhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret

पीतशेषं तु तन्नाम न पेयं पाण्डुनन्दन ।
पिबेद्यदि हि तन्मोहाद्द्विजश्चान्द्रायणं चरेत्

pītaśeṣaṃ tu tannāma na peyaṃ pāṇḍunandana |
pibedyadi hi tanmohāddvijaścāndrāyaṇaṃ caret

पानीयानि पिबेद्यते तत्पात्रं द्विजसत्तमः ।
अनुच्छिष्टं भवेत्तावद्यावद्भूमौ न निक्षिपेत्

pānīyāni pibedyate tatpātraṃ dvijasattamaḥ |
anucchiṣṭaṃ bhavettāvadyāvadbhūmau na nikṣipet

मौनी वाऽप्यथवा भूमौ नावलोक्य दिशस्तथा ।
भुञ्जीत विधिवद्विप्रो न चोच्छिष्टं प्रदापयेत्

maunī vā'pyathavā bhūmau nāvalokya diśastathā |
bhuñjīta vidhivadvipro na cocchiṣṭaṃ pradāpayet

सदा चात्यशनं नाद्यान्नातिहीनं च कर्हिचित् ।
यथाऽन्नेन व्यथा न स्यात्तथा भुञ्जीत नित्यशः

sadā cātyaśanaṃ nādyānnātihīnaṃ ca karhicit |
yathā'nnena vyathā na syāttathā bhuñjīta nityaśaḥ

उदक्यामपि चण्डालं श्वानं सूकरमेव वा ।
भुञ्जानो यदि वा पश्येत्तदन्नं च परित्यजेत् ।
भुञ्जानो ह्यत्यजन्मोहाद्द्विजश्चान्द्रायणं चरेत्

udakyāmapi caṇḍālaṃ śvānaṃ sūkarameva vā |
bhuñjāno yadi vā paśyettadannaṃ ca parityajet |
bhuñjāno hyatyajanmohāddvijaścāndrāyaṇaṃ caret

केशकीटोपपन्नं च मुखमारुतवीजितम् ।
अभोज्यं तद्विजानीयाद्भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्

keśakīṭopapannaṃ ca mukhamārutavījitam |
abhojyaṃ tadvijānīyādbhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret

उत्थाय च पुनः स्पृष्टं पादस्पृष्टं च लङ्घितम् ।
अन्नं तद्राक्षसं विद्यात्तस्मात्तत्परिवर्जयेत्

utthāya ca punaḥ spṛṣṭaṃ pādaspṛṣṭaṃ ca laṅghitam |
annaṃ tadrākṣasaṃ vidyāttasmāttatparivarjayet

राक्षसोच्छिष्टभुग्विप्रः सप्त पूर्वान्परानपि ।
नरके रौरवे घोर स पितॄन्पातयिष्यति

rākṣasocchiṣṭabhugvipraḥ sapta pūrvānparānapi |
narake raurave ghora sa pitṝnpātayiṣyati

तस्मिन्नाचमनं कुर्याद्यस्मिन्पात्रे स भुक्तवान् ।
यद्युत्तिष्ठत्यनाचान्तो भुक्तवानासनात्ततः ।
स्नानं सद्यः प्रकुर्वीत सोन्यथाऽप्रयतो भवेत्

tasminnācamanaṃ kuryādyasminpātre sa bhuktavān |
yadyuttiṣṭhatyanācānto bhuktavānāsanāttataḥ |
snānaṃ sadyaḥ prakurvīta sonyathā'prayato bhavet

तृणमुष्टिविधानं च तृणमाहात्म्यमेव च ।
इक्षोः सोमसमुद्भूतिं वक्तुमर्हसि मानदः

tṛṇamuṣṭividhānaṃ ca tṛṇamāhātmyameva ca |
ikṣoḥ somasamudbhūtiṃ vaktumarhasi mānadaḥ

पितरो वृषभा ज्ञेयो गावो लोकस्य मातरः ।
तासां तु पूजया राजन्पूजिताः पितृदेवताः

pitaro vṛṣabhā jñeyo gāvo lokasya mātaraḥ |
tāsāṃ tu pūjayā rājanpūjitāḥ pitṛdevatāḥ

सभा प्रपा गृहाश्चापि देवतायतनानि च ।
शुद्ध्यन्ति शकृता यासांकिं भूतमधिकं ततः

sabhā prapā gṛhāścāpi devatāyatanāni ca |
śuddhyanti śakṛtā yāsāṃkiṃ bhūtamadhikaṃ tataḥ

ग्रासमुष्टिं परगवे दद्यात्संवत्सरं तु यः ।
अकृत्वा स्वयमाहारं प्राप्तस्तत्सार्वकालिकम्

grāsamuṣṭiṃ paragave dadyātsaṃvatsaraṃ tu yaḥ |
akṛtvā svayamāhāraṃ prāptastatsārvakālikam

गावो मे मातरः सर्वाः पितरश्चैव गोवृषाः ।
ग्रासमुष्टिं मया दत्तं प्रतिगृह्णीत मातरः

gāvo me mātaraḥ sarvāḥ pitaraścaiva govṛṣāḥ |
grāsamuṣṭiṃ mayā dattaṃ pratigṛhṇīta mātaraḥ

इत्युक्त्वाऽनेन मन्त्रेण गायत्र्या वा समाहितः ।
अभिमन्त्र्य ग्रासमुष्टिं तस्य पुण्यफलं शृणु

ityuktvā'nena mantreṇa gāyatryā vā samāhitaḥ |
abhimantrya grāsamuṣṭiṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

यत्कृतं दुष्कृतं तेन ज्ञानतोऽज्ञानतोपि वा ।
तस्य नश्यति तत्सर्वं दुःखप्नं च विनश्यति

yatkṛtaṃ duṣkṛtaṃ tena jñānato'jñānatopi vā |
tasya naśyati tatsarvaṃ duḥkhapnaṃ ca vinaśyati

तिलाः पिवित्राः पापघ्ना नारायणसमुद्भवाः ।
तिलाञ्श्राद्धे प्रशंसनति दानमेतदनुत्तमम्

tilāḥ pivitrāḥ pāpaghnā nārāyaṇasamudbhavāḥ |
tilāñśrāddhe praśaṃsanati dānametadanuttamam

तिलान्दद्यात्तिलान्भक्ष्यात्तिलानप्रातरुपस्पृशेत् ।
तिलंतिलमिति ब्रूयात्तिलाः पापहरा हि ते

tilāndadyāttilānbhakṣyāttilānaprātarupaspṛśet |
tilaṃtilamiti brūyāttilāḥ pāpaharā hi te

क्रीत्वा प्रतिगृहीत्वा वा न विक्रेया द्विजातिभिः ।
भोजनाभ्यञ्जनाद्दानाद्योन्यत्तु कुरुते तिलैः ।
कृमिर्भूत्वा श्वविष्ठायां पितृभिः सह मज्जति

krītvā pratigṛhītvā vā na vikreyā dvijātibhiḥ |
bhojanābhyañjanāddānādyonyattu kurute tilaiḥ |
kṛmirbhūtvā śvaviṣṭhāyāṃ pitṛbhiḥ saha majjati

तिलान्नपीडयेद्विप्रो यन्त्रचक्रे स्वयं नृप ।
पीडयन्हि द्विजो मोहान्नरकं याति रौरवम्

tilānnapīḍayedvipro yantracakre svayaṃ nṛpa |
pīḍayanhi dvijo mohānnarakaṃ yāti rauravam

इक्षुवंशोद्भवः सोमः सोमवंशोद्भवा द्विजाः ।
इक्षुं न पीडयेत्तस्मादिक्षुघात्यात्मघातकः

ikṣuvaṃśodbhavaḥ somaḥ somavaṃśodbhavā dvijāḥ |
ikṣuṃ na pīḍayettasmādikṣughātyātmaghātakaḥ

इक्षुदण्डसहस्राणामेकैकेन युधिष्ठिर ।
ब्रह्महत्यामवाप्नोति द्विजश्चेद्यन्त्रपीडकः ।
तस्मान्न पीडयेदिक्षुं यन्त्रचक्रे द्विजोत्तमः

ikṣudaṇḍasahasrāṇāmekaikena yudhiṣṭhira |
brahmahatyāmavāpnoti dvijaścedyantrapīḍakaḥ |
tasmānna pīḍayedikṣuṃ yantracakre dvijottamaḥ