अध्याय 108: धर्म के लक्षण, यतिपूजा और अन्नदान

अनेकान्तं बहुद्वारं धर्ममाहुर्मनीपिणः ।
किंलक्षणोसौ भति तन्मे ब्रूहि जनार्दन

anekāntaṃ bahudvāraṃ dharmamāhurmanīpiṇaḥ |
kiṃlakṣaṇosau bhati tanme brūhi janārdana

शृणु राजन्समासेन धर्मशौचविधिक्रमम् ।
अहिंसा शौचमक्रोधमानृशंस्यं दमः शमः ।
आर्जवं चैव राजेन्द्र निश्चितं धर्मलक्षणम्

śṛṇu rājansamāsena dharmaśaucavidhikramam |
ahiṃsā śaucamakrodhamānṛśaṃsyaṃ damaḥ śamaḥ |
ārjavaṃ caiva rājendra niścitaṃ dharmalakṣaṇam

ब्रह्मचर्यं तपः क्षान्तिर्मधुमांसस्य वर्जनम् ।
मर्यादायां स्थितिश्चैव शमः शौचस्य लक्षणम्

brahmacaryaṃ tapaḥ kṣāntirmadhumāṃsasya varjanam |
maryādāyāṃ sthitiścaiva śamaḥ śaucasya lakṣaṇam

बाल्ये विद्यां निषेवेत यौवने दारसंग्रहम् ।
वार्धके मौनमातिष्ठेत्सर्वदा धर्ममाचरेत्

bālye vidyāṃ niṣeveta yauvane dārasaṃgraham |
vārdhake maunamātiṣṭhetsarvadā dharmamācaret

ब्राह्मणान्नावमन्येत गुरुन्परिवदेन्न च ।
यतीनामनुकूलः स्यादेष धर्मः सनातनः

brāhmaṇānnāvamanyeta gurunparivadenna ca |
yatīnāmanukūlaḥ syādeṣa dharmaḥ sanātanaḥ

यतिर्गुरुर्द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः ।
पतिरेव गुरुः स्त्रीणां सर्वेषां पार्थिवो गुरुः

yatirgururdvijātīnāṃ varṇānāṃ brāhmaṇo guruḥ |
patireva guruḥ strīṇāṃ sarveṣāṃ pārthivo guruḥ

यद्गृहस्तार्जितं पापं ज्ञानतोऽज्ञानतोपि वा ।
निर्दहिष्यति तत्सर्वमेकरात्रोषितो यतिः

yadgṛhastārjitaṃ pāpaṃ jñānato'jñānatopi vā |
nirdahiṣyati tatsarvamekarātroṣito yatiḥ

दुर्वृत्ता वा सुवृत्ता वा ज्ञानिनोऽज्ञानिनोपि वा ।
गृहस्थैर्यतयः पूज्याः परत्र हितकाङ्क्षिभिः

durvṛttā vā suvṛttā vā jñānino'jñāninopi vā |
gṛhasthairyatayaḥ pūjyāḥ paratra hitakāṅkṣibhiḥ

एकदण्डी त्रिदण्डी वा शिखी वा मुण्डितोपि वा ।
काषायदण्डधारोपि यतिः पूज्यो न संशयः

ekadaṇḍī tridaṇḍī vā śikhī vā muṇḍitopi vā |
kāṣāyadaṇḍadhāropi yatiḥ pūjyo na saṃśayaḥ

अपूजितो गृहस्थैर्वा तथा चाप्यवमानितः ।
यतिर्वाऽप्यतिथिर्वाऽपि नरके पातयिष्यतः

apūjito gṛhasthairvā tathā cāpyavamānitaḥ |
yatirvā'pyatithirvā'pi narake pātayiṣyataḥ

तस्मात्तु यत्नतः पूज्या मद्भक्ता मत्परायणाः ।
मयि संन्यस्तकर्माणः परत्र हितकाङ्क्षिभिः

tasmāttu yatnataḥ pūjyā madbhaktā matparāyaṇāḥ |
mayi saṃnyastakarmāṇaḥ paratra hitakāṅkṣibhiḥ

प्रहरेन्न द्विजान्विप्रो गां न हन्यात्कदाचन ।
भ्रूणहत्यासमं चैव उभयं यो निषेवते

praharenna dvijānvipro gāṃ na hanyātkadācana |
bhrūṇahatyāsamaṃ caiva ubhayaṃ yo niṣevate

नाग्निं मुखेनोपधमेन्न च पादौ प्रतापयेत् ।
नाधः कुर्यात्कदाचित्तु न पृष्ठं परितापयेत्

nāgniṃ mukhenopadhamenna ca pādau pratāpayet |
nādhaḥ kuryātkadācittu na pṛṣṭhaṃ paritāpayet

नान्तरा गमनं कुर्यान्न चामेध्यं विनिक्षिपेत् ।
उच्छिष्टो न स्पृशेदग्निमाशौचस्थो न जातुचित्

nāntarā gamanaṃ kuryānna cāmedhyaṃ vinikṣipet |
ucchiṣṭo na spṛśedagnimāśaucastho na jātucit

श्वचण्डालादिभिः स्पृष्टो नाङ्गमग्नौ प्रतापयेत् ।
सर्वदेवमयो वह्निस्तस्माच्छुद्धः सदा स्पृशेत्

śvacaṇḍālādibhiḥ spṛṣṭo nāṅgamagnau pratāpayet |
sarvadevamayo vahnistasmācchuddhaḥ sadā spṛśet

प्राप्तमूत्रपुरीषस्तु न स्पृशेद्वह्निमात्मवान् ।
यावत्तु धारयेद्वेगं तावदप्रयतो भवेत्

prāptamūtrapurīṣastu na spṛśedvahnimātmavān |
yāvattu dhārayedvegaṃ tāvadaprayato bhavet

पचनाग्निं न गृह्णीयात्परवेश्मनि जातुचित् ।
तस्मिन्पक्वेन चान्नेन यत्कर्म कुरुते शुभम्

pacanāgniṃ na gṛhṇīyātparaveśmani jātucit |
tasminpakvena cānnena yatkarma kurute śubham

तस्यैव तच्छुभस्यार्धमग्निदस्य भवेन्नृप ।
तस्माद्गृहगतं वह्निं प्रकुर्यादविनाशितम्

tasyaiva tacchubhasyārdhamagnidasya bhavennṛpa |
tasmādgṛhagataṃ vahniṃ prakuryādavināśitam

प्रमादाद्यदि वाऽज्ञानात्तस्य नाशो भविष्यति ।
गृह्णीयात्तु मथित्वा वा श्रोत्रियागारतोपि वा

pramādādyadi vā'jñānāttasya nāśo bhaviṣyati |
gṛhṇīyāttu mathitvā vā śrotriyāgāratopi vā

कीदृशाः साधवो विप्रास्तेभ्यो दत्तं महाफलम् ।
कीदृशेभ्यो हि दातव्यं तन्मे ब्रूहि जनार्दन

kīdṛśāḥ sādhavo viprāstebhyo dattaṃ mahāphalam |
kīdṛśebhyo hi dātavyaṃ tanme brūhi janārdana

अक्रोधनाः सत्यपरा धर्मनित्या जितेन्द्रियाः ।
तादृशाः साधवो विप्रास्तेभ्यो दत्तं महाफलम्

akrodhanāḥ satyaparā dharmanityā jitendriyāḥ |
tādṛśāḥ sādhavo viprāstebhyo dattaṃ mahāphalam

अमानिनः सर्वसहा दृष्टार्था विजितेन्द्रियाः ।
सर्वभूतहिता मैत्रास्तेभ्यो दत्तं महाफलम्

amāninaḥ sarvasahā dṛṣṭārthā vijitendriyāḥ |
sarvabhūtahitā maitrāstebhyo dattaṃ mahāphalam

अलुब्धाः शुचयो वैद्या हीमन्तः सत्यवादिनः ।
स्वधर्मनिरता ये तु तेभ्यो दत्तं महाफलम्

alubdhāḥ śucayo vaidyā hīmantaḥ satyavādinaḥ |
svadharmaniratā ye tu tebhyo dattaṃ mahāphalam

साङ्गंश्च चतुरो वेदान्योऽधीयेत दिनेदिने ।
शूद्रान्नं यस्य नो देहे तत्पात्रमृषयो विदुः

sāṅgaṃśca caturo vedānyo'dhīyeta dinedine |
śūdrānnaṃ yasya no dehe tatpātramṛṣayo viduḥ

प्रज्ञाश्रुताभ्यां वृत्तेन शीलेन च समन्वितः ।
तारयेत्तत्कुलं सर्वमेकोपीह युधिष्ठिर

prajñāśrutābhyāṃ vṛttena śīlena ca samanvitaḥ |
tārayettatkulaṃ sarvamekopīha yudhiṣṭhira

गामश्वमन्नं वित्तं वा तद्विधे प्रतिपादयेत् ।
निशम्य तु गुणोपेतं ब्राह्मअणं साधुसंमतम् ।
दूरादाहृत्य सत्कृत्य तं प्रयत्नेन पूजयेत्

gāmaśvamannaṃ vittaṃ vā tadvidhe pratipādayet |
niśamya tu guṇopetaṃ brāhmaaṇaṃ sādhusaṃmatam |
dūrādāhṛtya satkṛtya taṃ prayatnena pūjayet

धर्माधर्मविधिस्त्वेवं भीमं भीष्मेण भाषितम् ।
भीष्मवाक्यात्सारभूतं वद धर्मं सुरेश्वर

dharmādharmavidhistvevaṃ bhīmaṃ bhīṣmeṇa bhāṣitam |
bhīṣmavākyātsārabhūtaṃ vada dharmaṃ sureśvara

अन्नेन धार्यते सर्वं जगदेतच्चराचरम् ।
अन्नात्प्रभवति प्राणः प्रत्यक्षं नास्ति संशयः

annena dhāryate sarvaṃ jagadetaccarācaram |
annātprabhavati prāṇaḥ pratyakṣaṃ nāsti saṃśayaḥ

कलत्रं पीडयित्वा तु देशे काले च शक्तितः ।
दातव्यं भिक्षवे चान्नमात्मनो भूतिमिच्छता

kalatraṃ pīḍayitvā tu deśe kāle ca śaktitaḥ |
dātavyaṃ bhikṣave cānnamātmano bhūtimicchatā

विप्रमध्वपरिश्रान्तं बालं वृद्धमथापि वा ।
अर्चयेद्गुरुवत्प्रीतो गृहस्थो गृहमागतम्

vipramadhvapariśrāntaṃ bālaṃ vṛddhamathāpi vā |
arcayedguruvatprīto gṛhastho gṛhamāgatam

क्रोधमुत्पतितं हित्वा सुशीलो वीतमत्सरः ।
अर्चयेदतिथिं प्रीतः परत्र हितभूतये

krodhamutpatitaṃ hitvā suśīlo vītamatsaraḥ |
arcayedatithiṃ prītaḥ paratra hitabhūtaye

अतिथिं नावमन्येत नानृतां गिरमीरयेत् ।
न पृच्छेद्गोत्रचरणं नाधीतं वा कदाचन

atithiṃ nāvamanyeta nānṛtāṃ giramīrayet |
na pṛcchedgotracaraṇaṃ nādhītaṃ vā kadācana

चण्डालो वा श्वपाको वा काले यः कश्चिदागतः ।
अन्नेन पूजनीयः स्यात्परत्र हितमिच्छता

caṇḍālo vā śvapāko vā kāle yaḥ kaścidāgataḥ |
annena pūjanīyaḥ syātparatra hitamicchatā

पिधाय तु गृहद्वारं भुक्ते योऽन्नं प्रहृष्टवान् ।
स्वर्गद्वारपिधानं वै कृतं तेन युधिष्ठिर

pidhāya tu gṛhadvāraṃ bhukte yo'nnaṃ prahṛṣṭavān |
svargadvārapidhānaṃ vai kṛtaṃ tena yudhiṣṭhira

पितॄन्देवानृषीन्विप्रानतिथींश्च निराश्रयान् ।
यो नरः प्रीणयत्यन्नैस्तस्य पुण्यफलं महत्

pitṝndevānṛṣīnviprānatithīṃśca nirāśrayān |
yo naraḥ prīṇayatyannaistasya puṇyaphalaṃ mahat

कृत्वा तु पापं बहुशो यो दद्यादन्नमर्थिने ।
ब्राह्मणाय विशेषेण सर्वपापैः प्रमुच्यते

kṛtvā tu pāpaṃ bahuśo yo dadyādannamarthine |
brāhmaṇāya viśeṣeṇa sarvapāpaiḥ pramucyate

अन्नदः प्राणदो लोके प्राणदः सर्वदो भवेत् ।
तस्मादन्नं विशेषेण दातव्यं भूतिमिच्छता

annadaḥ prāṇado loke prāṇadaḥ sarvado bhavet |
tasmādannaṃ viśeṣeṇa dātavyaṃ bhūtimicchatā

अन्नं ह्यमृतमित्याहुरन्नं प्रजननं स्मृतम् ।
अन्नप्रणाशो सीदन्ति शरीरे पञ्च धातवः

annaṃ hyamṛtamityāhurannaṃ prajananaṃ smṛtam |
annapraṇāśo sīdanti śarīre pañca dhātavaḥ

बलं बलवतो नश्येदन्नहीनस्य देहिनः ।
तस्मादन्नं विशेषेण श्रद्धयाऽश्रद्धयापि वा

balaṃ balavato naśyedannahīnasya dehinaḥ |
tasmādannaṃ viśeṣeṇa śraddhayā'śraddhayāpi vā

आदत्ते हि रसं सर्वमादित्यः स्वगभस्तिभिः ।
वायुस्तस्मात्समादाय रसं मेधेषु धारयेत्

ādatte hi rasaṃ sarvamādityaḥ svagabhastibhiḥ |
vāyustasmātsamādāya rasaṃ medheṣu dhārayet

तत्तु मेघगतं भूमौ शक्रो वर्षति तादृशम् ।
तेन दिग्धा भवेद्देवी मही प्रीता च ****

tattu meghagataṃ bhūmau śakro varṣati tādṛśam |
tena digdhā bhaveddevī mahī prītā ca ****

तस्यां सस्यानि रोहन्ति यैर्जीवन्त्यखिलाः प्रजाः ।
मांसमेदोस्थिमज्जानां सम्भवस्तेभ्य एव हि

tasyāṃ sasyāni rohanti yairjīvantyakhilāḥ prajāḥ |
māṃsamedosthimajjānāṃ sambhavastebhya eva hi

एवं सूर्यश्च पवनो मेघः शक्रस्तथैव च ।
एक एव स्थितो राशिर्यतो भूतानि जज्ञिरे

evaṃ sūryaśca pavano meghaḥ śakrastathaiva ca |
eka eva sthito rāśiryato bhūtāni jajñire

भवनानि च दिव्यानि दिवि तेषां महात्मनाम् ।
नानासंस्थानि भूतानि नानाभूमिगतानि च

bhavanāni ca divyāni divi teṣāṃ mahātmanām |
nānāsaṃsthāni bhūtāni nānābhūmigatāni ca

चन्द्रमण्डलशुभ्राणि किङ्किणीजालवन्ति च ।
तरुणादित्यवर्णानि स्थावराणि चराणि च

candramaṇḍalaśubhrāṇi kiṅkiṇījālavanti ca |
taruṇādityavarṇāni sthāvarāṇi carāṇi ca

अनेकशतसङ्ख्यानि सान्तर्जलवनानि च ।
तत्र पुष्पफलोपेताः कामदाः सुरपादपाः

anekaśatasaṅkhyāni sāntarjalavanāni ca |
tatra puṣpaphalopetāḥ kāmadāḥ surapādapāḥ

वाप्यो बद्धसभाः कूपा दीर्घिकाश्च सहस्रशः ।
भक्ष्यभोज्यमयाः शैला वासांस्याभरणानि च

vāpyo baddhasabhāḥ kūpā dīrghikāśca sahasraśaḥ |
bhakṣyabhojyamayāḥ śailā vāsāṃsyābharaṇāni ca

क्षीरस्रवन्त्यः सरितस्तथा चैवान्नपर्वताः ।
घोषवन्ति च यानानि युक्तान्यथ सहस्रशः

kṣīrasravantyaḥ saritastathā caivānnaparvatāḥ |
ghoṣavanti ca yānāni yuktānyatha sahasraśaḥ

प्रासादप्रवराः शुभ्राः शय्याश्च कनकोज्ज्वलाः ।
अन्नदास्तत्र तिष्ठन्ति तस्मादन्नप्रदो भवेत्

prāsādapravarāḥ śubhrāḥ śayyāśca kanakojjvalāḥ |
annadāstatra tiṣṭhanti tasmādannaprado bhavet