अध्याय 110: आपद्धर्म, योग्य ब्राह्मण और मनु का धर्मसार

समुच्चयं च धर्माणां भोज्याभोज्यं तथैव च ।
श्रुतं मया त्वत्प्रसादादापद्धर्मं ब्रवीहि मे

samuccayaṃ ca dharmāṇāṃ bhojyābhojyaṃ tathaiva ca |
śrutaṃ mayā tvatprasādādāpaddharmaṃ bravīhi me

दुर्भिक्षे राष्ट्रसंबाधेऽप्याशौचे मृतसूतके ।
धर्मकालेऽध्वनि तथा नियमो येन लुप्यते

durbhikṣe rāṣṭrasaṃbādhe'pyāśauce mṛtasūtake |
dharmakāle'dhvani tathā niyamo yena lupyate

दूराध्वगमनात्खिन्नो द्विजालाभेऽथ शूद्रतः ।
अकृतन्नं तु यत्किंचिद्गृह्णीयादात्मवृत्तये

dūrādhvagamanātkhinno dvijālābhe'tha śūdrataḥ |
akṛtannaṃ tu yatkiṃcidgṛhṇīyādātmavṛttaye

आतुरो दुःखितो वाऽपि तथाऽऽर्तो वा बुभुक्षितः ।
भुञ्जन्नविधिना विप्रः प्रायश्चित्तीयते न च

āturo duḥkhito vā'pi tathā''rto vā bubhukṣitaḥ |
bhuñjannavidhinā vipraḥ prāyaścittīyate na ca

निमन्त्रितस्तु यो विप्रो विदिवद्धव्यकव्ययोः ।
मांसादीन्यपि भुञ्जानः प्रायश्चित्तीयते न च

nimantritastu yo vipro vidivaddhavyakavyayoḥ |
māṃsādīnyapi bhuñjānaḥ prāyaścittīyate na ca

अष्टौ तान्यव्रतघ्नानि आपो मूलं घृतं पयः ।
हविर्ब्राह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमौषधम्

aṣṭau tānyavrataghnāni āpo mūlaṃ ghṛtaṃ payaḥ |
havirbrāhmaṇakāmyā ca gurorvacanamauṣadham

अशक्तो विधिवत्कर्तुं प्रायश्चित्तानि यो नरः ।
विदुषां वचनेनापि दानेनापि विशुद्ध्यति

aśakto vidhivatkartuṃ prāyaścittāni yo naraḥ |
viduṣāṃ vacanenāpi dānenāpi viśuddhyati

अनृतावृतुकाले वा दिवा रात्रौ तथाऽपि वा ।
प्रोषितस्तु स्त्रियं गच्छेत्प्रायश्चित्तीयते न च

anṛtāvṛtukāle vā divā rātrau tathā'pi vā |
proṣitastu striyaṃ gacchetprāyaścittīyate na ca

प्रशस्याः कीदृशा विप्रा निन्द्याश्चापि सुरेश्वर ।
अष्टकायाश्च कः कालस्तन्मे कथय सुव्रत

praśasyāḥ kīdṛśā viprā nindyāścāpi sureśvara |
aṣṭakāyāśca kaḥ kālastanme kathaya suvrata

सत्यसन्धं द्विजं दृष्ट्वा स्थानाद्वेपति भास्करः ।
एष मे मण्डलं भित्त्वा याति ब्रह्म सनातनम्

satyasandhaṃ dvijaṃ dṛṣṭvā sthānādvepati bhāskaraḥ |
eṣa me maṇḍalaṃ bhittvā yāti brahma sanātanam

कुलीनः कर्मकृद्वैद्यस्तथा चाप्यानृशंस्यवान् ।
श्रीमानृजउः सत्यवादी पात्रं सर्व इमे द्विजाः

kulīnaḥ karmakṛdvaidyastathā cāpyānṛśaṃsyavān |
śrīmānṛjauḥ satyavādī pātraṃ sarva ime dvijāḥ

एते चाग्रासनस्थास्ते भुञ्जानाः प्रथमं द्विजाः ।
तस्यां पङ्क्त्यां तु ये वान्ये तान्पुनत्येव दर्शनात्

ete cāgrāsanasthāste bhuñjānāḥ prathamaṃ dvijāḥ |
tasyāṃ paṅktyāṃ tu ye vānye tānpunatyeva darśanāt

मद्भक्ता ये द्विजश्रेष्ठा मद्भक्ता मत्परायणाः ।
तान्पङ्क्तिपावनान्विद्धि पूज्यांश्चैव विशेषतः

madbhaktā ye dvijaśreṣṭhā madbhaktā matparāyaṇāḥ |
tānpaṅktipāvanānviddhi pūjyāṃścaiva viśeṣataḥ

निन्द्याञ्शृणु द्विजान्राजन्नपि वा वेदपारगान् ।
ब्राह्मणच्छद्मना लोके चरतः पापकारिणः

nindyāñśṛṇu dvijānrājannapi vā vedapāragān |
brāhmaṇacchadmanā loke carataḥ pāpakāriṇaḥ

अनग्निरनधीयानः प्रतिग्रहरुचिस्तु यः ।
यतस्ततस्तु भुञ्जानस्तं विद्याद्ब्रह्मदूषकम्

anagniranadhīyānaḥ pratigraharucistu yaḥ |
yatastatastu bhuñjānastaṃ vidyādbrahmadūṣakam

मृतसूतकपुष्टाङ्गो यश्च शूद्रान्नभुग्द्विजः ।
अहं चापि न जानामि गतिं तस्य नराधिप

mṛtasūtakapuṣṭāṅgo yaśca śūdrānnabhugdvijaḥ |
ahaṃ cāpi na jānāmi gatiṃ tasya narādhipa

शूद्रान्नरसपुष्टाङ्गोऽप्यधीयानो हि नित्यशः ।
जपतो जुह्वतो वाऽपि गतिरूर्ध्वं न विद्यते

śūdrānnarasapuṣṭāṅgo'pyadhīyāno hi nityaśaḥ |
japato juhvato vā'pi gatirūrdhvaṃ na vidyate

आहिताग्निश्च यो विप्रः शूद्रान्नान्न निवर्तते ।
पञ्च तस्य प्रणश्यन्ति आत्मा ब्रह्म त्रयोऽग्नयः

āhitāgniśca yo vipraḥ śūdrānnānna nivartate |
pañca tasya praṇaśyanti ātmā brahma trayo'gnayaḥ

शूद्रप्रेषणकर्तुश्च ब्राह्मणस्य विशेषतः ।
भूमावन्नं प्रदातव्यं श्वसृगालसमो हि सः

śūdrapreṣaṇakartuśca brāhmaṇasya viśeṣataḥ |
bhūmāvannaṃ pradātavyaṃ śvasṛgālasamo hi saḥ

प्रेतभूतं तु यः शूद्रं ब्राह्ममो ज्ञानदुर्बलः ॥
अनुगच्छेन्नीयमानं त्रिरात्रमशुचिर्भवेत्

pretabhūtaṃ tu yaḥ śūdraṃ brāhmamo jñānadurbalaḥ ||
anugacchennīyamānaṃ trirātramaśucirbhavet

त्रिरात्रे तु ततः पूर्णे नदीं गत्वा समुद्रगाम् ।
प्राणायामशतं कृत्वा घृतं प्राश्य विशुद्ध्यति

trirātre tu tataḥ pūrṇe nadīṃ gatvā samudragām |
prāṇāyāmaśataṃ kṛtvā ghṛtaṃ prāśya viśuddhyati

अनाथं ब्राह्मणं प्रेतं ये वहन्ति द्विजोत्तमाः ।
पदेपदेऽश्वमेधस्य फलं ते प्राप्नुवन्ति हि

anāthaṃ brāhmaṇaṃ pretaṃ ye vahanti dvijottamāḥ |
padepade'śvamedhasya phalaṃ te prāpnuvanti hi

न तेषामशुभं किंचित्पापं वा शुभकर्मणाम् ।
जलावगाहनादेव सद्यः शौचं विधीयते

na teṣāmaśubhaṃ kiṃcitpāpaṃ vā śubhakarmaṇām |
jalāvagāhanādeva sadyaḥ śaucaṃ vidhīyate

शूद्रवेश्मनि विप्रेणि क्षीरं वा यदि वा दधि ।
निवृत्तेन न भोक्तव्यं विद्धि शूद्रान्नमेव तत

śūdraveśmani vipreṇi kṣīraṃ vā yadi vā dadhi |
nivṛttena na bhoktavyaṃ viddhi śūdrānnameva tata

विप्राणां भोक्तुकामानामत्यन्तं चान्नकाङ्क्षिणाम् ।
यो विघ्नं कुरुते मर्त्यस्ततो नान्योस्ति पापकृत्

viprāṇāṃ bhoktukāmānāmatyantaṃ cānnakāṅkṣiṇām |
yo vighnaṃ kurute martyastato nānyosti pāpakṛt

सर्वे च वेदाः सहषङ्भिरङ्गैः
साङ्ख्यं पुराणं च कुले च जन्म ।
नैतानि सर्वाणि गतिर्भवन्ति
शीलव्यपेतस्य नृप द्विजस्य

sarve ca vedāḥ sahaṣaṅbhiraṅgaiḥ
sāṅkhyaṃ purāṇaṃ ca kule ca janma |
naitāni sarvāṇi gatirbhavanti
śīlavyapetasya nṛpa dvijasya

ग्रहोपरागे विषुवेऽयनान्ते
पित्र्ये मघासु स्वसुते च जाते ।
गयेषु पिण्डेषु च पाण्डुपुत्र
दत्तं भवेन्निष्कसहस्रतुल्यम्

grahoparāge viṣuve'yanānte
pitrye maghāsu svasute ca jāte |
gayeṣu piṇḍeṣu ca pāṇḍuputra
dattaṃ bhavenniṣkasahasratulyam

वैशाखमासस्य तु या तृतीयाऽ-
नवद्याऽसौ कार्तिकशुक्लपक्षे ।
नभस्यमासस्य च कृष्णपक्षे
त्रयोदशी पञ्चदशी न माघे

vaiśākhamāsasya tu yā tṛtīyā'-
navadyā'sau kārtikaśuklapakṣe |
nabhasyamāsasya ca kṛṣṇapakṣe
trayodaśī pañcadaśī na māghe

रहस्यमेतत्पितरो वदन्ति

rahasyametatpitaro vadanti

यस्त्वेकपङ्क्त्यां विषमं ददाति
स्नेहाद्भयाद्वा यदि वाऽर्थहेतोः ।
क्रूरं दुराचारमनात्मवन्तं
ब्रह्मघ्नमेनं कवयो वदन्ति

yastvekapaṅktyāṃ viṣamaṃ dadāti
snehādbhayādvā yadi vā'rthahetoḥ |
krūraṃ durācāramanātmavantaṃ
brahmaghnamenaṃ kavayo vadanti

धनानि येषां विपुलानि सन्ति
नित्यं रमन्ते परलोकमूढाः ।
तेषामयं शत्रुवरघ्नलोको
नान्यत्सुखं देहसुखे रतानाम्

dhanāni yeṣāṃ vipulāni santi
nityaṃ ramante paralokamūḍhāḥ |
teṣāmayaṃ śatruvaraghnaloko
nānyatsukhaṃ dehasukhe ratānām

ये चैव मुक्तास्तपसि प्रयुक्ताः
स्वाध्यायशीला जरयन्ति देहम् ।
जितेन्द्रिया भूतहिते निविष्ट-
स्तेषामसौ चापि परश्च लोकः

ye caiva muktāstapasi prayuktāḥ
svādhyāyaśīlā jarayanti deham |
jitendriyā bhūtahite niviṣṭa-
steṣāmasau cāpi paraśca lokaḥ

ये चैव विद्यां न तपो न दानं
न चापि मूढाः प्रजने यतन्ते ।
न चापि गच्छन्ति सुखानि भोगां-
स्तेषामयंक चापि परश्च नास्ति

ye caiva vidyāṃ na tapo na dānaṃ
na cāpi mūḍhāḥ prajane yatante |
na cāpi gacchanti sukhāni bhogāṃ-
steṣāmayaṃka cāpi paraśca nāsti

नारायण पुराणेश लोकावास नमोस्तु ते ।
श्रोतुमिच्छामि कार्त्स्न्येन धर्मसारसमुच्चयम्

nārāyaṇa purāṇeśa lokāvāsa namostu te |
śrotumicchāmi kārtsnyena dharmasārasamuccayam

धर्मसारं महाप्राज्ञि मनुना प्रोक्तमादितः ।
प्रवक्ष्यामि मनुप्रोक्तं पौराणां श्रुतिसंहितम्

dharmasāraṃ mahāprājñi manunā proktamāditaḥ |
pravakṣyāmi manuproktaṃ paurāṇāṃ śrutisaṃhitam

अग्निचित्कपिला सत्री राजा भिक्षुर्महोदधिः ।
दृष्टमात्रात्पुनत्येते तस्मात्पश्येत तान्सदा

agnicitkapilā satrī rājā bhikṣurmahodadhiḥ |
dṛṣṭamātrātpunatyete tasmātpaśyeta tānsadā

गौरकस्यैव दातव्या न बहूनां युधिष्ठिर ।
सा गौर्विक्रयमापन्ना दहत्यासप्तमं कुलम्

gaurakasyaiva dātavyā na bahūnāṃ yudhiṣṭhira |
sā gaurvikrayamāpannā dahatyāsaptamaṃ kulam

बहूनां न प्रदातव्या गौर्वस्त्रं शयनं स्त्रियः ।
तादृग्भूतं तु तद्दानं दातारं नोपतिष्ठति

bahūnāṃ na pradātavyā gaurvastraṃ śayanaṃ striyaḥ |
tādṛgbhūtaṃ tu taddānaṃ dātāraṃ nopatiṣṭhati

आक्रम्य ब्राह्मणैर्भुक्तमनार्याणां च वेश्मनि ।
गोभिश्च पुण्यं तत्तेषां राजसूयाद्विशिष्यते

ākramya brāhmaṇairbhuktamanāryāṇāṃ ca veśmani |
gobhiśca puṇyaṃ tatteṣāṃ rājasūyādviśiṣyate

मा ददात्विति यो ब्रूयाद्ब्राह्मणेषु च गोषु च ।
तिर्यग्योनिशतं गत्वा चण्डालेषूपजायते

mā dadātviti yo brūyādbrāhmaṇeṣu ca goṣu ca |
tiryagyoniśataṃ gatvā caṇḍāleṣūpajāyate

ब्राह्मणस्वं च यद्दैवं दरिद्रस्यैव यद्धनम् ।
गुरोश्चापि हृतं राजन्स्वर्गस्थानपि पातयेत्

brāhmaṇasvaṃ ca yaddaivaṃ daridrasyaiva yaddhanam |
guroścāpi hṛtaṃ rājansvargasthānapi pātayet

धर्मं जिज्ञासमानानां प्रमाणं परमं श्रुतिः ।
द्वितायं धर्मशास्त्राणि तृतीयं लोकसंग्रहः

dharmaṃ jijñāsamānānāṃ pramāṇaṃ paramaṃ śrutiḥ |
dvitāyaṃ dharmaśāstrāṇi tṛtīyaṃ lokasaṃgrahaḥ

आसमुद्राच्च यत्पूर्वादासमुद्राच्च पश्चिमात् ।
हिमाद्रिविन्ध्ययोर्मध्यमार्यावर्तं प्रचक्षते

āsamudrācca yatpūrvādāsamudrācca paścimāt |
himādrivindhyayormadhyamāryāvartaṃ pracakṣate

सरावतीदृषद्वत्योर्देवनद्योर्यदन्तरम् ।
तद्देवनिर्मितं देशं ब्रह्मवर्तं प्रचक्षते

sarāvatīdṛṣadvatyordevanadyoryadantaram |
taddevanirmitaṃ deśaṃ brahmavartaṃ pracakṣate

यस्मिन्देशे य आचारः पारंपर्यक्रमागतः ।
वर्णानां सान्तरालानां स सदाचार उच्यते

yasmindeśe ya ācāraḥ pāraṃparyakramāgataḥ |
varṇānāṃ sāntarālānāṃ sa sadācāra ucyate

कुरुक्षेत्रं च मत्स्याश्च पाञ्चालाः शूरसेनयः ।
एते ब्रह्मर्षिदेशास्तु ब्रह्मावर्तादनन्तराः

kurukṣetraṃ ca matsyāśca pāñcālāḥ śūrasenayaḥ |
ete brahmarṣideśāstu brahmāvartādanantarāḥ

एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः ।
स्वं चारित्रं च गृह्णीयुः पृथिव्यां सर्वमानवाः

etaddeśaprasūtasya sakāśādagrajanmanaḥ |
svaṃ cāritraṃ ca gṛhṇīyuḥ pṛthivyāṃ sarvamānavāḥ

हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्यं यत्प्राग्विशसनादपि ।
प्रत्यगेव प्रयागात्तु मध्यदेशः प्रकीर्तितः

himavadvindhyayormadhyaṃ yatprāgviśasanādapi |
pratyageva prayāgāttu madhyadeśaḥ prakīrtitaḥ

कृष्णसारस्तु चरति मृगो यत्र स्वभावतः ।
स ज्ञेयो याज्ञिको देशो म्लेच्छदेशस्ततः परम्

kṛṣṇasārastu carati mṛgo yatra svabhāvataḥ |
sa jñeyo yājñiko deśo mlecchadeśastataḥ param

एतान्विज्ञाय देशांस्तु संश्रयेरन्द्विजातयः ।
शूद्रस्तु यस्मिन्कस्मिन्वा निवसेद्वृत्तिकर्शितः

etānvijñāya deśāṃstu saṃśrayerandvijātayaḥ |
śūdrastu yasminkasminvā nivasedvṛttikarśitaḥ

आचारः प्रथमो धर्मो ह्यहिंसा सत्यमेव च ।
दानं चैव यथाशक्ति नियमाश्च यमैः सह

ācāraḥ prathamo dharmo hyahiṃsā satyameva ca |
dānaṃ caiva yathāśakti niyamāśca yamaiḥ saha

वैदिकैः कर्मभिः पुण्यैर्निषेकादिर्द्विजन्मनाम् ।
कार्यः शरीरसंस्कारः पावनः प्रेत्य चेह च

vaidikaiḥ karmabhiḥ puṇyairniṣekādirdvijanmanām |
kāryaḥ śarīrasaṃskāraḥ pāvanaḥ pretya ceha ca

गर्भहोमैर्जातकर्मनामचौलोपनायनैः ।
स्वाध्यायैस्तद्व्रतैश्चैव विवाहस्नातकव्रतैः ।
महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः

garbhahomairjātakarmanāmacaulopanāyanaiḥ |
svādhyāyaistadvrataiścaiva vivāhasnātakavrataiḥ |
mahāyajñaiśca yajñaiśca brāhmīyaṃ kriyate tanuḥ

धर्मोर्थौ यदि न स्यातां शुश्रुषा वाऽपि तद्विधा ।
विद्या तस्मिन्नवप्तव्या शुभं बीजमिवोषरे

dharmorthau yadi na syātāṃ śuśruṣā vā'pi tadvidhā |
vidyā tasminnavaptavyā śubhaṃ bījamivoṣare

लौकिकं वैदिकं वाऽपि तथाऽऽध्यात्मिकमेव वा ।
यस्माज्ज्ञानमिदं प्राप्तं तं पूर्वमभिवादयेत्

laukikaṃ vaidikaṃ vā'pi tathā''dhyātmikameva vā |
yasmājjñānamidaṃ prāptaṃ taṃ pūrvamabhivādayet

सव्येन सव्यं संगृह्य दक्षिणेन तु दक्षिणम् ।
न कुर्यादेकहस्तेन गुरोः पादाभिवादनम्

savyena savyaṃ saṃgṛhya dakṣiṇena tu dakṣiṇam |
na kuryādekahastena guroḥ pādābhivādanam

निषेकादीनि कर्माणि यः करोति यथाविधि ।
अध्यापयति चैवेनं स विप्रो गुरुरुच्यते

niṣekādīni karmāṇi yaḥ karoti yathāvidhi |
adhyāpayati caivenaṃ sa vipro gururucyate

कृत्वोपनयनं वेदान्योध्यापयति नित्यशः ।
सकल्पान्सरहस्यांश्च स चोपाध्याय उच्यते

kṛtvopanayanaṃ vedānyodhyāpayati nityaśaḥ |
sakalpānsarahasyāṃśca sa copādhyāya ucyate

साङ्गांश्च वेदानध्याप्य शिक्षयित्वा व्रतानि च ।
विवृणोति च मन्त्रार्थानाचार्यः सोभिधीयते

sāṅgāṃśca vedānadhyāpya śikṣayitvā vratāni ca |
vivṛṇoti ca mantrārthānācāryaḥ sobhidhīyate

उपाध्यायाद्दशाचार्य आचार्याणां शतं पिता ।
पितुः शतगुणं माता गौरवेणातिरिच्यते

upādhyāyāddaśācārya ācāryāṇāṃ śataṃ pitā |
pituḥ śataguṇaṃ mātā gauraveṇātiricyate

एतेषामपि सर्वेषां गरीयान्ज्ञानदो गुरुः ।
गुरोः परतरं किंचिन्न भूतं न भविष्यति

eteṣāmapi sarveṣāṃ garīyānjñānado guruḥ |
guroḥ parataraṃ kiṃcinna bhūtaṃ na bhaviṣyati

तस्मात्तेषां वशे तिष्ठिच्छुश्रूषापरमो भवेत् ।
अवमानाद्धि तेषां तु नरकं स्यान्न संशयः

tasmātteṣāṃ vaśe tiṣṭhicchuśrūṣāparamo bhavet |
avamānāddhi teṣāṃ tu narakaṃ syānna saṃśayaḥ

हीनाङ्गानतिरिक्ताङ्गान्विद्याहीनान्वयोधिकान् ।
रूपद्रविणहीनांश्च जातिहीनांस्च नाक्षिपेत्

hīnāṅgānatiriktāṅgānvidyāhīnānvayodhikān |
rūpadraviṇahīnāṃśca jātihīnāṃsca nākṣipet

शपता यत्कृतं पुण्यं शप्यमानं तु गच्छति ।
शप्यमानस्य यत्पापं शपन्तमनुगच्छति

śapatā yatkṛtaṃ puṇyaṃ śapyamānaṃ tu gacchati |
śapyamānasya yatpāpaṃ śapantamanugacchati

नास्तिक्यं वेदनिन्दां च देवतानां च कुत्सनम् ।
द्वेषं डंभं च मानं च क्रोधं तैक्ष्ण्यं विवर्जयेत्

nāstikyaṃ vedanindāṃ ca devatānāṃ ca kutsanam |
dveṣaṃ ḍaṃbhaṃ ca mānaṃ ca krodhaṃ taikṣṇyaṃ vivarjayet