अध्याय 106: कपिला में देवता, और कौन नरक जाता है

एवं श्रुत्वा परं पुण्यं कपिलादानमुत्तमम् ।
धर्मपुत्रः प्रहृष्टात्मा केशवं पुनरब्रवीत्

evaṃ śrutvā paraṃ puṇyaṃ kapilādānamuttamam |
dharmaputraḥ prahṛṣṭātmā keśavaṃ punarabravīt

देवदेवश कपिला यदा विप्राय दीयते ।
कथं सर्वेषु चाङ्गेषु तस्यास्तिष्ठन्ति देवताः

devadevaśa kapilā yadā viprāya dīyate |
kathaṃ sarveṣu cāṅgeṣu tasyāstiṣṭhanti devatāḥ

याश्चैताः कपिलाः प्रोक्ता दश चैव त्वया मम ।
तासां कति सुरश्रेष्ठ् कपिलाः पुण्यलक्षणाः

yāścaitāḥ kapilāḥ proktā daśa caiva tvayā mama |
tāsāṃ kati suraśreṣṭh kapilāḥ puṇyalakṣaṇāḥ

कथं वाऽनुगृहीतास्ताः सुरैः पितृगणैरपि ।
केन युक्ताश्च वर्णेन श्रोतुं कौतूहलं मे

kathaṃ vā'nugṛhītāstāḥ suraiḥ pitṛgaṇairapi |
kena yuktāśca varṇena śrotuṃ kautūhalaṃ me

युधिष्ठिरेणैवमुक्तः केशवः सत्यवाक्तदा ।
गुह्यानां परमं गुह्यं वक्तुमेवोपचक्रमे

yudhiṣṭhireṇaivamuktaḥ keśavaḥ satyavāktadā |
guhyānāṃ paramaṃ guhyaṃ vaktumevopacakrame

शृणु राजन्पवित्रं वै रहस्यं धर्ममुत्तमम् ॥
ग्रहणीयं सत्यमिदं न श्राव्यं हेतुवादिभिः

śṛṇu rājanpavitraṃ vai rahasyaṃ dharmamuttamam ||
grahaṇīyaṃ satyamidaṃ na śrāvyaṃ hetuvādibhiḥ

यदा वत्सस्य पादौ द्वौ प्रसवे शिरसा सह ।
दृश्येते दानकालं तत्तमाहुर्मुनिसत्तमाः

yadā vatsasya pādau dvau prasave śirasā saha |
dṛśyete dānakālaṃ tattamāhurmunisattamāḥ

अन्तरिक्षगतो वत्सो यावद्भूमिं न यास्यति ।
गौस्तावत्पृथिवी ज्ञेया तस्माद्देया तु तादृशी

antarikṣagato vatso yāvadbhūmiṃ na yāsyati |
gaustāvatpṛthivī jñeyā tasmāddeyā tu tādṛśī

यावन्ति धेन्वा रोमाणि सवत्साया युधिष्ठिर ।
यावत्यः सिकताश्चापि गर्भोदकपरिप्लुताः ।
तावद्वर्षसहस्राणि दाता स्वर्गे महीयते

yāvanti dhenvā romāṇi savatsāyā yudhiṣṭhira |
yāvatyaḥ sikatāścāpi garbhodakapariplutāḥ |
tāvadvarṣasahasrāṇi dātā svarge mahīyate

सुवर्णाभरणां कृत्वा सव्तसां कपिलां तिलैः ।
प्रच्छाद्य तां तु दद्याद्वै सर्वरत्नैरलङ्कृताम्

suvarṇābharaṇāṃ kṛtvā savtasāṃ kapilāṃ tilaiḥ |
pracchādya tāṃ tu dadyādvai sarvaratnairalaṅkṛtām

ससमुद्रा नदी तेन सशैलवनकानना ।
चतुरन्ता भवेद्दत्ता नात्र कार्या विचारणा

sasamudrā nadī tena saśailavanakānanā |
caturantā bhaveddattā nātra kāryā vicāraṇā

पृथिवीदानतुल्येन तेन दानेन मानवः ।
संसारसागरात्तीर्णो याति लोकं प्रजापतेः

pṛthivīdānatulyena tena dānena mānavaḥ |
saṃsārasāgarāttīrṇo yāti lokaṃ prajāpateḥ

ब्रह्महा भ्रूणहा गोघ्नो यदि वा गुरुतल्पगः ।
महापातकयुक्तोपि एतद्दानेन शुद्ध्यति

brahmahā bhrūṇahā goghno yadi vā gurutalpagaḥ |
mahāpātakayuktopi etaddānena śuddhyati

इदं पठति यः पुण्यं कपिलादानमुत्तमम् ।
प्रातरुत्थाय मद्भक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु

idaṃ paṭhati yaḥ puṇyaṃ kapilādānamuttamam |
prātarutthāya madbhaktyā tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

मनसा कर्मणा वाचा मतिपूर्वं युधिष्ठिर ।
पापं रात्रिकृतं हन्यादस्याध्यायस्य पाठकः

manasā karmaṇā vācā matipūrvaṃ yudhiṣṭhira |
pāpaṃ rātrikṛtaṃ hanyādasyādhyāyasya pāṭhakaḥ

इदमावर्तमानस्तु श्राद्धे यस्तर्पयेद्द्विजान् ।
तस्याप्यमृतमश्नन्ति पितरोऽत्यन्तहर्षिताः

idamāvartamānastu śrāddhe yastarpayeddvijān |
tasyāpyamṛtamaśnanti pitaro'tyantaharṣitāḥ

यश्चेदं शृणुयाद्भक्त्या मद्गतेनान्तरात्मना ।
तस्य रात्रिकृतं सर्वुं पापमाशु प्रणश्यति

yaścedaṃ śṛṇuyādbhaktyā madgatenāntarātmanā |
tasya rātrikṛtaṃ sarvuṃ pāpamāśu praṇaśyati

अतः परं विशेषं तु कपिलानां ब्रवीमि ते ।
याश्चैताः कपिलाः प्रोक्ता दश राजन्मया तव ।
तासां चतस्रः प्रवराः पुण्याः पापप्रणाशनाः

ataḥ paraṃ viśeṣaṃ tu kapilānāṃ bravīmi te |
yāścaitāḥ kapilāḥ proktā daśa rājanmayā tava |
tāsāṃ catasraḥ pravarāḥ puṇyāḥ pāpapraṇāśanāḥ

सुवर्णकपिला पुण्या तथा रक्ताक्षिपिङ्गला ।
पिङ्गलाक्षी च या गौश्च या स्यात्पिङ्गलपिङ्गला

suvarṇakapilā puṇyā tathā raktākṣipiṅgalā |
piṅgalākṣī ca yā gauśca yā syātpiṅgalapiṅgalā

एताश्चतस्रः प्रवराः पवित्राः पापनाशनाः ।
नमस्कृता वा दृष्टा वा घ्नन्ति पापं नरस्य तु

etāścatasraḥ pravarāḥ pavitrāḥ pāpanāśanāḥ |
namaskṛtā vā dṛṣṭā vā ghnanti pāpaṃ narasya tu

यस्यैताः कपिलाः सन्ति गृहे पापप्रणाशनाः ।
तत्र श्रीर्विजयः कीर्तिः स्फीता नित्यं युधिष्ठिर

yasyaitāḥ kapilāḥ santi gṛhe pāpapraṇāśanāḥ |
tatra śrīrvijayaḥ kīrtiḥ sphītā nityaṃ yudhiṣṭhira

एतासां प्रीतिमायाति क्षीरेण तु वृषध्वजः ।
दध्ना च त्रिदशाः सर्वे घृतेन तु हुताशनः

etāsāṃ prītimāyāti kṣīreṇa tu vṛṣadhvajaḥ |
dadhnā ca tridaśāḥ sarve ghṛtena tu hutāśanaḥ

पितरः पितामहाश्चैव तथैव प्रपितामहाः ।
सकृद्देत्तेन तुष्यन्ति वर्षकोटिं युधिष्ठिर

pitaraḥ pitāmahāścaiva tathaiva prapitāmahāḥ |
sakṛddettena tuṣyanti varṣakoṭiṃ yudhiṣṭhira

कपिलाया घृतं क्षीरं दधि पायसमेव वा ।
श्रोत्रियेभ्यः सकृद्दत्वा नरः पापैः प्रमुच्यते

kapilāyā ghṛtaṃ kṣīraṃ dadhi pāyasameva vā |
śrotriyebhyaḥ sakṛddatvā naraḥ pāpaiḥ pramucyate

उपवासं तु यः कृत्वाऽप्यहोरात्रं जितेन्द्रियः ।
कपिलापञ्चगव्यं तु पीत्वा चान्द्रायणात्परम्

upavāsaṃ tu yaḥ kṛtvā'pyahorātraṃ jitendriyaḥ |
kapilāpañcagavyaṃ tu pītvā cāndrāyaṇātparam

सौम्ये मुहूर्ते तत्प्रशय शुद्धात्मा शुद्धमानसः ।
क्रोधानृतविनिर्मुक्तो मद्गतेनान्तरात्मना

saumye muhūrte tatpraśaya śuddhātmā śuddhamānasaḥ |
krodhānṛtavinirmukto madgatenāntarātmanā

कपिलापञ्चगव्येन सुमन्त्रेण पृथक्पथक् ।
यो मत्प्रतिकृतिं वाऽपि शङ्कराकृतिमेव वा ।
स्नापयेद्विषुवे यस्तु सोऽश्वमेधफलं लभेत्

kapilāpañcagavyena sumantreṇa pṛthakpathak |
yo matpratikṛtiṃ vā'pi śaṅkarākṛtimeva vā |
snāpayedviṣuve yastu so'śvamedhaphalaṃ labhet

स मुक्तपापः शुद्धात्मा यानेनांबरशोभिना ।
मम लोकं व्रजेन्मुक्तो रुद्रलोकमथापि वा

sa muktapāpaḥ śuddhātmā yānenāṃbaraśobhinā |
mama lokaṃ vrajenmukto rudralokamathāpi vā

ब्रह्मणा तु पुरा सृष्टा कपिला काञ्चनप्रभा ।
अग्निकुण्डात्परैर्मन्त्रैर्होमधेनुर्महाप्रभा

brahmaṇā tu purā sṛṣṭā kapilā kāñcanaprabhā |
agnikuṇḍātparairmantrairhomadhenurmahāprabhā

सृष्टमात्रां तु तां दृष्ट्वा देवा रुद्रादयो दिवि ।
सिद्धा ब्रह्मर्षयश्चैव वेदाः साङ्गाः सहाध्वरैः

sṛṣṭamātrāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā devā rudrādayo divi |
siddhā brahmarṣayaścaiva vedāḥ sāṅgāḥ sahādhvaraiḥ

सागराः सरितश्चैव पर्वताः सबलाहकाः ।
गन्धर्वाप्सरसो यक्षाः पन्नगाश्चाप्युपस्थिताः

sāgarāḥ saritaścaiva parvatāḥ sabalāhakāḥ |
gandharvāpsaraso yakṣāḥ pannagāścāpyupasthitāḥ

सर्वे विस्मयमापन्नाः शिखिमध्ये महाप्रभाम् ।
मन्त्रैशअच विविधैस्तां तु तुष्टुवुस्तामनेकशः

sarve vismayamāpannāḥ śikhimadhye mahāprabhām |
mantraiśaaca vividhaistāṃ tu tuṣṭuvustāmanekaśaḥ

कृताञ्जलिपुटाः सर्वे नातिशृङ्गीं त्रिलोचनाम् ।
मूर्ध्ना प्रणम्य तां भूमौ सवत्साममृतारणिम्

kṛtāñjalipuṭāḥ sarve nātiśṛṅgīṃ trilocanām |
mūrdhnā praṇamya tāṃ bhūmau savatsāmamṛtāraṇim

ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे चतुर्वक्त्रं पितामहम् ।
आज्ञापय महादेव किं ते कुर्मः कथं विभो

ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve caturvaktraṃ pitāmaham |
ājñāpaya mahādeva kiṃ te kurmaḥ kathaṃ vibho

एवमुक्तः सुरैः सर्वैर्ब्रह्मा वचनमब्रवीत् ।
भवन्तोप्यनुगृह्णन्तु दोग्ध्रीमेनां पयस्विनीम्

evamuktaḥ suraiḥ sarvairbrahmā vacanamabravīt |
bhavantopyanugṛhṇantu dogdhrīmenāṃ payasvinīm

होमधेनुरियं ज्ञेया ह्यग्नीन्संतर्पयिष्यति ।
अतोऽग्निस्तर्पितः सर्वान्भवतस्तर्पयिष्यति

homadhenuriyaṃ jñeyā hyagnīnsaṃtarpayiṣyati |
ato'gnistarpitaḥ sarvānbhavatastarpayiṣyati

प्रीताः क्षीरामृतेनास्या जातवीर्यपराक्रमाः ।
जयिष्यथ यथाकामं दानवान्सर्व एव तु

prītāḥ kṣīrāmṛtenāsyā jātavīryaparākramāḥ |
jayiṣyatha yathākāmaṃ dānavānsarva eva tu

जातवीर्यबलैर्युक्ताः सत्ववन्तो जितेन्द्रियाः ।
असङ्ख्येयबलाः सर्वे पालयिष्यथ वै प्रजाः

jātavīryabalairyuktāḥ satvavanto jitendriyāḥ |
asaṅkhyeyabalāḥ sarve pālayiṣyatha vai prajāḥ

पालिताश्च प्रजाः सर्वा भवद्भिरिह धर्मतः ।
पूजयिष्यन्ति वा नित्यं यज्ञैर्विविधदक्षिणैः

pālitāśca prajāḥ sarvā bhavadbhiriha dharmataḥ |
pūjayiṣyanti vā nityaṃ yajñairvividhadakṣiṇaiḥ

एवमुक्ताः सुराः सर्वे ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।
ततः संहृष्टवदनाः कपिलायै वरं ददुः

evamuktāḥ surāḥ sarve brahmaṇā parameṣṭhinā |
tataḥ saṃhṛṣṭavadanāḥ kapilāyai varaṃ daduḥ

यस्माल्लोकहितायाद्य ब्रह्मणा त्वं विनिर्मिता ।
तस्मात्पूता पवित्रा च भव पापव्यपोहिनी

yasmāllokahitāyādya brahmaṇā tvaṃ vinirmitā |
tasmātpūtā pavitrā ca bhava pāpavyapohinī

ये त्वां दृष्ट्वा नमस्यन्ति स्पृष्ट्वा चापि करैर्नराः ।
तेषां वर्षकृतं पापं त्वद्भक्तानां प्रणश्यति

ye tvāṃ dṛṣṭvā namasyanti spṛṣṭvā cāpi karairnarāḥ |
teṣāṃ varṣakṛtaṃ pāpaṃ tvadbhaktānāṃ praṇaśyati

अकामकृतमज्ञानमदृष्टं यच्च पातकम् ।
त्वां दृष्ट्वा ये नमस्यन्ति नराः सर्वसहेति च ।
तेषां तद्विलयं याति तमः सूर्योदये यथा

akāmakṛtamajñānamadṛṣṭaṃ yacca pātakam |
tvāṃ dṛṣṭvā ye namasyanti narāḥ sarvasaheti ca |
teṣāṃ tadvilayaṃ yāti tamaḥ sūryodaye yathā

इत्युक्त्वाऽस्यै वरं दत्त्वा प्रययुस्ते यथागतम् ।
लोकनिस्तरणार्थाय सा च लोकांश्चचार ह

ityuktvā'syai varaṃ dattvā prayayuste yathāgatam |
lokanistaraṇārthāya sā ca lokāṃścacāra ha

तस्यामेव समुद्भूता ह्येताश्च कपिला नव ।
विचरन्ति महीमेनां लोकानुग्रहकारणात् ।
तस्मात्तु कपिला देया परत्र हितमिच्छता

tasyāmeva samudbhūtā hyetāśca kapilā nava |
vicaranti mahīmenāṃ lokānugrahakāraṇāt |
tasmāttu kapilā deyā paratra hitamicchatā

यदा च दीयते राजन्कपिला ह्यग्निहोत्रिणे ।
तदा च शृङ्गयोस्तस्या विष्णुरिन्द्रश्च तिष्ठति

yadā ca dīyate rājankapilā hyagnihotriṇe |
tadā ca śṛṅgayostasyā viṣṇurindraśca tiṣṭhati

चन्द्रवज्रधरौ चापि तिष्ठतः शृङ्गमूलयोः ।
शृङ्गमध्ये तथा ब्रह्मा ललाटे गोवृषध्वजः

candravajradharau cāpi tiṣṭhataḥ śṛṅgamūlayoḥ |
śṛṅgamadhye tathā brahmā lalāṭe govṛṣadhvajaḥ

कर्णयोरश्विनौ देवौ चक्षुषी शशिभास्करौ ।
दन्तेषु मरुतो देवा जिह्वायां वाक्सरलस्वती

karṇayoraśvinau devau cakṣuṣī śaśibhāskarau |
danteṣu maruto devā jihvāyāṃ vāksaralasvatī

रोमकूपेषु मुनयश्चर्मण्येव प्रजापतिः ।
निश्श्वासेषु स्थिता वेदाः सषडङ्गपदक्रमाः

romakūpeṣu munayaścarmaṇyeva prajāpatiḥ |
niśśvāseṣu sthitā vedāḥ saṣaḍaṅgapadakramāḥ

नासापुटे स्थिता गन्धाः पुष्पाणि सुरभीणि च ।
अधरे वसवः सर्वे मुखे चाग्निः प्रतिष्ठितः

nāsāpuṭe sthitā gandhāḥ puṣpāṇi surabhīṇi ca |
adhare vasavaḥ sarve mukhe cāgniḥ pratiṣṭhitaḥ

साध्या देवाः स्थिताः कक्षे ग्रीवायां पार्वती स्थिता ।
पृष्ठे च नक्षत्रगणाः ककुद्देशे नभस्स्थलम्

sādhyā devāḥ sthitāḥ kakṣe grīvāyāṃ pārvatī sthitā |
pṛṣṭhe ca nakṣatragaṇāḥ kakuddeśe nabhassthalam

अपाने सर्वतीर्थानि गोमूत्रे जाह्नवी स्वयम् ।
इष्टतुष्टमया लक्ष्मीर्गोमये वसती तदा

apāne sarvatīrthāni gomūtre jāhnavī svayam |
iṣṭatuṣṭamayā lakṣmīrgomaye vasatī tadā

नासिकायां सदा देवी ज्येष्ठा वसति भामिनी ।
श्रोणीतटस्थाः पितरो रमा लाङ्गूलमाश्रिता

nāsikāyāṃ sadā devī jyeṣṭhā vasati bhāminī |
śroṇītaṭasthāḥ pitaro ramā lāṅgūlamāśritā

पार्श्वयोरुभयोः सर्वे विश्वेदेवाः प्रतिष्ठिताः ।
तिष्ठत्युरसि तासां तु प्रीतः शक्तिधरो गुहः

pārśvayorubhayoḥ sarve viśvedevāḥ pratiṣṭhitāḥ |
tiṣṭhatyurasi tāsāṃ tu prītaḥ śaktidharo guhaḥ

जानजङ्घोरुदेशेषु पञ्च तिष्ठन्ति वायवः ।
खुरमध्येषु गन्धर्वाः खुराग्रेषु च पन्नगाः

jānajaṅghorudeśeṣu pañca tiṣṭhanti vāyavaḥ |
khuramadhyeṣu gandharvāḥ khurāgreṣu ca pannagāḥ

चत्वारः सागराः पूर्णास्तस्या एव पयोधराः ।
रतिर्मेधा क्षमा स्वाहा श्रद्धा शान्तिर्धृतिः स्मृतिः ।

catvāraḥ sāgarāḥ pūrṇāstasyā eva payodharāḥ |
ratirmedhā kṣamā svāhā śraddhā śāntirdhṛtiḥ smṛtiḥ |

कीर्तिर्दीप्तिः क्रिया कान्तिस्तुष्टिः पुष्टिस्च सन्ततिः ।
दिशश्च प्रदिशश्चैव सेवन्ते कपिलां सदा

kīrtirdīptiḥ kriyā kāntistuṣṭiḥ puṣṭisca santatiḥ |
diśaśca pradiśaścaiva sevante kapilāṃ sadā

देवा पितृगणाश्चापि गन्धर्वाप्सरसां गणाः ।
लोका द्वीपार्णवाश्चैव गङ्गाद्याः सरितस्तथा

devā pitṛgaṇāścāpi gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ |
lokā dvīpārṇavāścaiva gaṅgādyāḥ saritastathā

देवाः पितृगणाश्चापि वेदाः साङ्गाः सहाध्वरैः ।
वेदोक्तैर्विविधैर्मन्त्रैः स्तुवन्ति हृषितास्तथा

devāḥ pitṛgaṇāścāpi vedāḥ sāṅgāḥ sahādhvaraiḥ |
vedoktairvividhairmantraiḥ stuvanti hṛṣitāstathā

विद्याधराश्च ये सिद्धा भूतास्तारागणास्तथा ।
पुष्पवृष्टिं च वर्षन्ति प्रनृत्यन्ति च हर्षिताः

vidyādharāśca ye siddhā bhūtāstārāgaṇāstathā |
puṣpavṛṣṭiṃ ca varṣanti pranṛtyanti ca harṣitāḥ

ब्रह्मणोत्पादिता देवी वह्निकुण्डान्महाप्रभा ।
नमस्ते कपिले पुण्ये सर्वदेवैर्नमस्कृते

brahmaṇotpāditā devī vahnikuṇḍānmahāprabhā |
namaste kapile puṇye sarvadevairnamaskṛte

कपिलेऽथ महासत्वे सर्वतीर्थमये शुभे ।
दातारं स्वजनोपेतं ब्रह्मलोकं नय स्वयम्

kapile'tha mahāsatve sarvatīrthamaye śubhe |
dātāraṃ svajanopetaṃ brahmalokaṃ naya svayam

अहो रत्नमिदं पुण्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् ।
अहो धर्मार्जितं शुद्धमिदमग्र्यं महाधनम् ।
इत्याकाशस्थितस्ते तु सर्वदेवा जपन्ति च

aho ratnamidaṃ puṇyaṃ sarvaduḥkhaghnamuttamam |
aho dharmārjitaṃ śuddhamidamagryaṃ mahādhanam |
ityākāśasthitaste tu sarvadevā japanti ca

तस्याः प्रतिग्रहीता च भुङ्क्ते यावद्द्विजोत्तमः ।
तावद्देवगणाः सर्वे कपिलामर्चयन्ति च ।
स्वर्णशृङ्गीं रूप्यखुरां गन्धैः पुष्पैः सुपूजिताम्

tasyāḥ pratigrahītā ca bhuṅkte yāvaddvijottamaḥ |
tāvaddevagaṇāḥ sarve kapilāmarcayanti ca |
svarṇaśṛṅgīṃ rūpyakhurāṃ gandhaiḥ puṣpaiḥ supūjitām

वस्त्राभ्यामहताभ्यां तु यावत्तिष्ठत्यलङ्कृता ।
तावद्यदिच्छेत्कपिला मन्त्रपूता सुसंस्कृता ।
भूलोकवासिनः सर्वान्ब्रह्मलोकं नयेत्स्वयम्

vastrābhyāmahatābhyāṃ tu yāvattiṣṭhatyalaṅkṛtā |
tāvadyadicchetkapilā mantrapūtā susaṃskṛtā |
bhūlokavāsinaḥ sarvānbrahmalokaṃ nayetsvayam

भूरश्वः कनकं गावो रूप्यमश्वं तिला यवाः ।
दीयमानानि विप्राय प्रहृष्यन्ति दिनेदिने

bhūraśvaḥ kanakaṃ gāvo rūpyamaśvaṃ tilā yavāḥ |
dīyamānāni viprāya prahṛṣyanti dinedine

अथ त्वश्रोत्रियेभ्यो वै तानि दत्तानि पाण्डव ।
तथा निन्दन्त्यथात्मानमशुभं किंनु नः कृतं

atha tvaśrotriyebhyo vai tāni dattāni pāṇḍava |
tathā nindantyathātmānamaśubhaṃ kiṃnu naḥ kṛtaṃ

अहो रक्षःपिशाचैश्च लुप्यमानाः समन्ततः ।
यास्यामो निरयं शीघ्रमिति शोचन्ति तानि वै

aho rakṣaḥpiśācaiśca lupyamānāḥ samantataḥ |
yāsyāmo nirayaṃ śīghramiti śocanti tāni vai

एतान्यपि द्विजेभ्यो वै श्रोत्रियेभ्यो विशेषतः ।
दीयमानानि वर्धन्ते दातारं तारयन्ति च

etānyapi dvijebhyo vai śrotriyebhyo viśeṣataḥ |
dīyamānāni vardhante dātāraṃ tārayanti ca

देवदेवेश दैत्यघ्न कालः को हव्यकव्ययोः ।
के तत्रि पूजामर्हन्ति वर्जनीयाश्च के द्विजाः

devadeveśa daityaghna kālaḥ ko havyakavyayoḥ |
ke tatri pūjāmarhanti varjanīyāśca ke dvijāḥ

दैवं पूर्वाह्णिकं ज्ञेयं पैतृकं चापराह्णिकम् ।
कालहीनं च यद्दानं तद्दानं राजसं विदुः

daivaṃ pūrvāhṇikaṃ jñeyaṃ paitṛkaṃ cāparāhṇikam |
kālahīnaṃ ca yaddānaṃ taddānaṃ rājasaṃ viduḥ

अवघुष्टं च यद्भुक्तमनृतेन च भारत ।
परामृष्टं शुना वाऽपि तद्भागं राक्षसं विदुः

avaghuṣṭaṃ ca yadbhuktamanṛtena ca bhārata |
parāmṛṣṭaṃ śunā vā'pi tadbhāgaṃ rākṣasaṃ viduḥ

यावन्तः पतिता विप्रा जडोन्मत्तादयोपि च ।
दैवे च पित्र्ये ते विप्रा राजन्नार्हन्ति सत्क्रियां

yāvantaḥ patitā viprā jaḍonmattādayopi ca |
daive ca pitrye te viprā rājannārhanti satkriyāṃ

क्लीबः प्लङ्गी च कृष्ठी च राजयक्ष्मान्वितश्च यः ।
अपस्मारी च यश्चापि पित्र्ये नार्हति सत्कृतिम्

klībaḥ plaṅgī ca kṛṣṭhī ca rājayakṣmānvitaśca yaḥ |
apasmārī ca yaścāpi pitrye nārhati satkṛtim

चिकित्सका देवलका मिथ्यानियमधारिणः ।
सोमविक्रयिणश्चापि श्राद्धे नार्हन्ति सत्कृतिम्

cikitsakā devalakā mithyāniyamadhāriṇaḥ |
somavikrayiṇaścāpi śrāddhe nārhanti satkṛtim

एकोद्दिष्टे च ये चान्नं भुञ्जते विधिवद्द्बिजाः ।
चान्द्रायणमकृत्वा ते पुनर्नार्हन्ति सत्कृतिम्

ekoddiṣṭe ca ye cānnaṃ bhuñjate vidhivaddbijāḥ |
cāndrāyaṇamakṛtvā te punarnārhanti satkṛtim

गायका नर्तकाश्चैव प्लवका वादकास्तथा ।
कथका यौधिकाश्चैव श्राद्धे नार्हन्ति सत्कृतिम्

gāyakā nartakāścaiva plavakā vādakāstathā |
kathakā yaudhikāścaiva śrāddhe nārhanti satkṛtim

अनग्नयश्च ये विप्राः शवनिर्यातकाश्च ये ।
स्तेनाश्चापि विकर्मस्था राजन्नार्हन्ति सत्कृतिम्

anagnayaśca ye viprāḥ śavaniryātakāśca ye |
stenāścāpi vikarmasthā rājannārhanti satkṛtim

अपरिज्ञातपूर्वाश्च गणपुत्राश्च ये द्विजाः ।
पुत्रिकापुत्रकाश्चापि श्राद्धे नार्हन्ति सत्कृतिम्

aparijñātapūrvāśca gaṇaputrāśca ye dvijāḥ |
putrikāputrakāścāpi śrāddhe nārhanti satkṛtim

रणकर्ता च यो विप्रो यश्च वाणिज्यको द्विजः ।
प्राणिविक्रयवृत्तिश्च श्राद्धे नार्हन्ति सत्कृतिम्

raṇakartā ca yo vipro yaśca vāṇijyako dvijaḥ |
prāṇivikrayavṛttiśca śrāddhe nārhanti satkṛtim

चीर्णव्रतगुणैर्युक्ता नित्यं स्वाध्यायतत्पराः ।
सावित्रीज्ञाः क्रियावन्तस्ते श्राद्धे सत्कृतिक्षमाः

cīrṇavrataguṇairyuktā nityaṃ svādhyāyatatparāḥ |
sāvitrījñāḥ kriyāvantaste śrāddhe satkṛtikṣamāḥ

श्राद्धस्य ब्राह्मणः कालः प्राप्तं दघि घृतं तथा ।
दर्भाः सुमनसः क्षेत्रं तत्काले श्राद्धदो भवेत्

śrāddhasya brāhmaṇaḥ kālaḥ prāptaṃ daghi ghṛtaṃ tathā |
darbhāḥ sumanasaḥ kṣetraṃ tatkāle śrāddhado bhavet

चारित्रनिरता राजन्कृशा ये कृशवृत्तयः ।
अर्थिनश्चोपगच्छन्ति तेभ्यो दत्तं महत्फलम्

cāritraniratā rājankṛśā ye kṛśavṛttayaḥ |
arthinaścopagacchanti tebhyo dattaṃ mahatphalam

तपस्विनश्च ये विप्रास्तथा भैक्षचराश्च ये ।
अर्थिनः केचिदिच्छन्ति तेषां दत्तं महत्फलम्

tapasvinaśca ye viprāstathā bhaikṣacarāśca ye |
arthinaḥ kecidicchanti teṣāṃ dattaṃ mahatphalam

एवं धर्मभूतां श्रेष्ठ ज्ञात्वा सर्वात्मना तदा ।
र्श्रोत्रियाय दरिद्राय प्रयच्छानुपकारिणे

evaṃ dharmabhūtāṃ śreṣṭha jñātvā sarvātmanā tadā |
rśrotriyāya daridrāya prayacchānupakāriṇe

दानं यत्ते प्रियं किंचिच्छ्रोत्रियाणां च यत्प्रियम् ।
तत्प्रयच्छस्व धर्मज्ञ यदीच्छसि तदक्षयम्

dānaṃ yatte priyaṃ kiṃcicchrotriyāṇāṃ ca yatpriyam |
tatprayacchasva dharmajña yadīcchasi tadakṣayam

निरयं ये च गच्छन्ति तच्छृणुष्व युधिष्ठिर

nirayaṃ ye ca gacchanti tacchṛṇuṣva yudhiṣṭhira

गुर्वर्थं वा भयार्थं वा नोचेदन्यत्र पाण्डव ।
वदन्ति येऽनृतं विप्रास्ते वै निरयगामिनः

gurvarthaṃ vā bhayārthaṃ vā nocedanyatra pāṇḍava |
vadanti ye'nṛtaṃ viprāste vai nirayagāminaḥ

परदारापहर्तारः परदारामिमर्शकाः ।
परारप्रयोक्तारस्तें वै निरयगामिनः

paradārāpahartāraḥ paradārāmimarśakāḥ |
parāraprayoktārasteṃ vai nirayagāminaḥ

सूचकाः संधिभेत्तारः परद्रव्योपजीविनः ।
अकृतज्ञाश्च मित्राणां ते वै निरयगामिनः

sūcakāḥ saṃdhibhettāraḥ paradravyopajīvinaḥ |
akṛtajñāśca mitrāṇāṃ te vai nirayagāminaḥ

वर्णाश्रमाणां ये बाह्याः पाषण्डाश्चैव पापिनः ।
उपासते च तानेव ते सर्वे नरकालयाः

varṇāśramāṇāṃ ye bāhyāḥ pāṣaṇḍāścaiva pāpinaḥ |
upāsate ca tāneva te sarve narakālayāḥ

वेदविक्रयिणश्चैव वेदानां चैव दूषकाः ।
वेदानां लेखकाश्चैव ते वै निरयगामिनः

vedavikrayiṇaścaiva vedānāṃ caiva dūṣakāḥ |
vedānāṃ lekhakāścaiva te vai nirayagāminaḥ

रसविक्रयिणो राजन्विषविक्रयिणश्च ये ।
क्षीरविक्रयिणश्चापि ते वै निरयगामिनः

rasavikrayiṇo rājanviṣavikrayiṇaśca ye |
kṣīravikrayiṇaścāpi te vai nirayagāminaḥ

चण्डालेभ्यश्च ये क्षीरं प्रयच्छन्ति नराधमाः ।
अर्थार्थमथवा स्नेहात्ते वै निरयगामिनः

caṇḍālebhyaśca ye kṣīraṃ prayacchanti narādhamāḥ |
arthārthamathavā snehātte vai nirayagāminaḥ

पशूनां दमक**यैव तथा नासानुवेधकाः
पुंस्त्वहिंसाकरस्चैव ते वै निरयगामिनः

paśūnāṃ damaka**yaiva tathā nāsānuvedhakāḥ
puṃstvahiṃsākarascaiva te vai nirayagāminaḥ

अदातारः समर्था ये द्रव्याणां लोभकारणात् ।
दीनानन्धान्न पश्यन्ति ते वै निरयगामिनः

adātāraḥ samarthā ye dravyāṇāṃ lobhakāraṇāt |
dīnānandhānna paśyanti te vai nirayagāminaḥ

क्षान्तान्दान्तान्कृशान्प्राज्ञान्दीर्घकालं सहोषितान् ।
त्यजन्ति कृतकृत्या ये ते वा निरयगामिनः

kṣāntāndāntānkṛśānprājñāndīrghakālaṃ sahoṣitān |
tyajanti kṛtakṛtyā ye te vā nirayagāminaḥ

बालानामपि वृद्धानां श्रान्तानां चापि ये नराः ।
अदत्त्वाऽश्नान्ति मृष्टान्नं ते वै निरयगामिनः

bālānāmapi vṛddhānāṃ śrāntānāṃ cāpi ye narāḥ |
adattvā'śnānti mṛṣṭānnaṃ te vai nirayagāminaḥ

एते पूर्वर्षिभिः प्रोक्ता नरा निरयगामिनः ।
ये स्वर्गं समनुप्राप्तास्ताञ्शृणुष्व युधिष्ठिर

ete pūrvarṣibhiḥ proktā narā nirayagāminaḥ |
ye svargaṃ samanuprāptāstāñśṛṇuṣva yudhiṣṭhira

दानेन तपसा चैव सत्येन च दमेन च ।
ये धर्ममनुवर्तन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः

dānena tapasā caiva satyena ca damena ca |
ye dharmamanuvartante te narāḥ svargagāminaḥ

शुश्रूषयाऽप्युपाध्यायाच्छ्रुतमादाय पाण्डव ।
ये प्रतिग्रहनिस्स्नेहास्ते नराः स्वर्गगामिनः

śuśrūṣayā'pyupādhyāyācchrutamādāya pāṇḍava |
ye pratigrahanissnehāste narāḥ svargagāminaḥ

मधुमांसासवेभ्यस्तु निवृत्ता व्रतवत्तु ये ।
परदारनिवृत्ता ये ते नराः स्वर्गगामिनः

madhumāṃsāsavebhyastu nivṛttā vratavattu ye |
paradāranivṛttā ye te narāḥ svargagāminaḥ

मातरं पितरं चैव शुश्रूषन्ति च ये नराः ।
भ्रहातॄणामपि सस्नेहास्ते नराः स्वर्गगामिनः

mātaraṃ pitaraṃ caiva śuśrūṣanti ca ye narāḥ |
bhrahātṝṇāmapi sasnehāste narāḥ svargagāminaḥ

ये तु भोजनकाले तु निर्याताश्चातिथिप्रियाः ।
द्वाररोधं न कुर्वन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः

ye tu bhojanakāle tu niryātāścātithipriyāḥ |
dvārarodhaṃ na kurvanti te narāḥ svargagāminaḥ

वैवाहिकं तु कन्यानां दरिद्राणां च ये नराः ।
कारयन्ति च कुर्वन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः

vaivāhikaṃ tu kanyānāṃ daridrāṇāṃ ca ye narāḥ |
kārayanti ca kurvanti te narāḥ svargagāminaḥ

रसानामथ बीजानामोषधीनां तथैव च ।
दातारः श्रद्धयोपेतास्ते नराः स्वर्गगामिनः

rasānāmatha bījānāmoṣadhīnāṃ tathaiva ca |
dātāraḥ śraddhayopetāste narāḥ svargagāminaḥ

क्षेमाक्षेमं च मार्गेषु समानि विषमाणि च ।
अर्थिनां ये च वक्ष्यन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः

kṣemākṣemaṃ ca mārgeṣu samāni viṣamāṇi ca |
arthināṃ ye ca vakṣyanti te narāḥ svargagāminaḥ

पर्वद्वये चतुर्दश्यामष्टम्यां संध्ययोर्द्वयोः ।
आर्द्रायां जन्मनक्षत्रे विषुवे श्रवणेऽथवा ।
ये ग्राम्यधर्मविरतास्ते नराः स्वर्गगाप्तिनः

parvadvaye caturdaśyāmaṣṭamyāṃ saṃdhyayordvayoḥ |
ārdrāyāṃ janmanakṣatre viṣuve śravaṇe'thavā |
ye grāmyadharmaviratāste narāḥ svargagāptinaḥ

हव्यकव्यविधानं च नरकस्वर्गगामिनौ ।
धर्माधर्मौ च कथितौ किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

havyakavyavidhānaṃ ca narakasvargagāminau |
dharmādharmau ca kathitau kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi