अध्याय 104: नित्यकर्म: पञ्च महायज्ञ, स्नान, पूजा और पुष्प

विप्रयोगे शरीरस्य सेन्द्रियस्य विशेषतः ।
अन्तरा वर्तमानस्य गतिः प्राणस्य कीदृशी

viprayoge śarīrasya sendriyasya viśeṣataḥ |
antarā vartamānasya gatiḥ prāṇasya kīdṛśī

शुभाशुभकृतं सर्वं प्राप्नोतीह फलं नरः ।
न तु सर्वस्य भूतस्य पञ्चत्वं विद्यते नृप

śubhāśubhakṛtaṃ sarvaṃ prāpnotīha phalaṃ naraḥ |
na tu sarvasya bhūtasya pañcatvaṃ vidyate nṛpa

पञ्चत्वं पाण्डवश्रेष्ठ भूरिभूतिकरं नृणाम् ।
तेषां पञ्च महायज्ञान्ये कुर्वन्ति द्विजोत्तम

pañcatvaṃ pāṇḍavaśreṣṭha bhūribhūtikaraṃ nṛṇām |
teṣāṃ pañca mahāyajñānye kurvanti dvijottama

पञ्चत्वं पञ्चभिर्भूतैर्वियोगं संप्रचक्षते ।
न जायते न म्रियते पुरुषः शाश्वतः सदा

pañcatvaṃ pañcabhirbhūtairviyogaṃ saṃpracakṣate |
na jāyate na mriyate puruṣaḥ śāśvataḥ sadā

प्रायेण मरणं नाम पापिनामेव पाण्डव ।
येषां तु न गतिः पुण्या तेषां मरणमुच्यते

prāyeṇa maraṇaṃ nāma pāpināmeva pāṇḍava |
yeṣāṃ tu na gatiḥ puṇyā teṣāṃ maraṇamucyate

प्रायेणाकृतकृत्यस्तु मृत्योरुद्विजते जनः ।
कृतकृत्याः प्रतीक्षन्ते मृत्युं प्रियमिवातिथिम्

prāyeṇākṛtakṛtyastu mṛtyorudvijate janaḥ |
kṛtakṛtyāḥ pratīkṣante mṛtyuṃ priyamivātithim

पञ्च यज्ञाः कथं देव क्रियन्तेऽत्र द्विजातिभिः ।
तेषां नाम च देवेश वक्तुमर्हस्यशेषतः

pañca yajñāḥ kathaṃ deva kriyante'tra dvijātibhiḥ |
teṣāṃ nāma ca deveśa vaktumarhasyaśeṣataḥ

शृणु पञ्च महायज्ञान्कीर्त्यमानान्युधिष्ठिर ।
यैरेव ब्रह्मसालोक्यं लभ्यते गृहमेधिना

śṛṇu pañca mahāyajñānkīrtyamānānyudhiṣṭhira |
yaireva brahmasālokyaṃ labhyate gṛhamedhinā

ऋभुजज्ञं ब्रह्मयज्ञं भूतयज्ञं च पाण्डव ।
नृयज्ञं पितृयज्ञं च पञ्च यज्ञान्प्रचक्षते

ṛbhujajñaṃ brahmayajñaṃ bhūtayajñaṃ ca pāṇḍava |
nṛyajñaṃ pitṛyajñaṃ ca pañca yajñānpracakṣate

तर्पणं ऋभुयज्ञः स्यात्स्वाध्यायो ब्रह्मयज्ञकः ।
भूतयज्ञो बलिर्यज्ञो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम् ।
पितॄनुद्दिश्य यत्कर्म पितृयज्ञः प्रकीर्तितः

tarpaṇaṃ ṛbhuyajñaḥ syātsvādhyāyo brahmayajñakaḥ |
bhūtayajño baliryajño nṛyajño'tithipūjanam |
pitṝnuddiśya yatkarma pitṛyajñaḥ prakīrtitaḥ

हुतं चाप्यहुतं चैव तथा प्रहुतमेव च ।
प्राशितं बलिदानं च पाकयज्ञान्प्रचक्षते

hutaṃ cāpyahutaṃ caiva tathā prahutameva ca |
prāśitaṃ balidānaṃ ca pākayajñānpracakṣate

वैश्वदेवादयो होमा हुतमित्युच्यते बुधैः ।
अहुतं च भवेद्दत्तं प्रहुतं ब्राह्मणाशितम्

vaiśvadevādayo homā hutamityucyate budhaiḥ |
ahutaṃ ca bhaveddattaṃ prahutaṃ brāhmaṇāśitam

प्राणाग्निहोत्रहोमं च प्राशितं विधिवद्विदुः ।
बलिकर्म च राजेन्द्र पाकयज्ञाः प्रकीर्तिताः

prāṇāgnihotrahomaṃ ca prāśitaṃ vidhivadviduḥ |
balikarma ca rājendra pākayajñāḥ prakīrtitāḥ

केचित्पञ्च महायज्ञान्पाकयज्ञान्प्रचक्षते ।
अपरे ब्रह्मयज्ञादीन्महायज्ञविदो विदुः

kecitpañca mahāyajñānpākayajñānpracakṣate |
apare brahmayajñādīnmahāyajñavido viduḥ

सर्व एते महायज्ञाः सर्वथा परिकीर्तिताः ।
बुभुक्षितान्ब्राह्मणांस्तु यथाशक्ति न हापयेत्

sarva ete mahāyajñāḥ sarvathā parikīrtitāḥ |
bubhukṣitānbrāhmaṇāṃstu yathāśakti na hāpayet

अहन्यहनि ये त्वेतानकृत्वा भुञ्जते स्वयम् ।
केवलं मलमश्नन्ति ते नार न च संशयः

ahanyahani ye tvetānakṛtvā bhuñjate svayam |
kevalaṃ malamaśnanti te nāra na ca saṃśayaḥ

तस्मात्स्नात्वा द्विजो विद्वान्कुर्यादेतान्दिनेदिने ।
अतोऽन्यथा तु भुञ्जन्वै प्रायश्चित्ती भवेद्द्विजः

tasmātsnātvā dvijo vidvānkuryādetāndinedine |
ato'nyathā tu bhuñjanvai prāyaścittī bhaveddvijaḥ

देवदेवेशक दैत्यघ्न त्वद्भक्तस्य जनार्दन ।
वक्तुमर्हसि देवेश स्नानस्य च विधिं मम

devadeveśaka daityaghna tvadbhaktasya janārdana |
vaktumarhasi deveśa snānasya ca vidhiṃ mama

शृणु पाण्डव तत्सर्व पवित्रं पापनाशनम् ।
स्नात्वा येन विधानेन मुच्यन्ते किल्बिषाद्द्विजाः

śṛṇu pāṇḍava tatsarva pavitraṃ pāpanāśanam |
snātvā yena vidhānena mucyante kilbiṣāddvijāḥ

मृदं च गोमयं चैव तिलं दर्भांस्तथैव च ।
पुष्पाण्यपि यथान्यायमादाय तु जलं व्रजेत्

mṛdaṃ ca gomayaṃ caiva tilaṃ darbhāṃstathaiva ca |
puṣpāṇyapi yathānyāyamādāya tu jalaṃ vrajet

नद्यां स्नात्वा न च स्नायदन्यत्र द्विजसत्तम ।
सति प्रभूते पयसि नाल्पे स्नायात्कदाचन

nadyāṃ snātvā na ca snāyadanyatra dvijasattama |
sati prabhūte payasi nālpe snāyātkadācana

गत्वोदकसमीपं तु शुचौ देशे मनोरमे ।
ततो मृद्गोमयादीनि तत्र विप्रो विनिक्षिपेत्

gatvodakasamīpaṃ tu śucau deśe manorame |
tato mṛdgomayādīni tatra vipro vinikṣipet

बहिः प्रक्षाल्य पादौ च द्विराचम्य प्रयत्नतः ।
प्रदक्षिणं समावृत्य नमस्कुर्यात्तु तज्जलम्

bahiḥ prakṣālya pādau ca dvirācamya prayatnataḥ |
pradakṣiṇaṃ samāvṛtya namaskuryāttu tajjalam

न च प्रक्षालयेद्विद्वांस्तीर्थमद्भिः कदाचन ।
न च पादेन वा हन्याद्धस्तेनान्येन तज्जलम्

na ca prakṣālayedvidvāṃstīrthamadbhiḥ kadācana |
na ca pādena vā hanyāddhastenānyena tajjalam

सर्वदेवमया ह्यापो मन्मयाः पाण्डुनन्दन ।
तस्मात्तास्तु न हन्तव्यास्त्वद्भिः प्रक्षालयेत्स्थलं

sarvadevamayā hyāpo manmayāḥ pāṇḍunandana |
tasmāttāstu na hantavyāstvadbhiḥ prakṣālayetsthalaṃ

केवलं प्रथमं मज्जेन्नाङ्गानि विमृशेद्बुधः ।
तत्तु तीर्थं समासाद्य कुर्यादाचमनं पुनः

kevalaṃ prathamaṃ majjennāṅgāni vimṛśedbudhaḥ |
tattu tīrthaṃ samāsādya kuryādācamanaṃ punaḥ

गोकर्णाकृतिवत्कृत्वा करं त्रिः प्रपिबेज्जलम् ।
द्विस्तत्परिमृजेद्वक्त्रं पादावभ्युक्ष्य चात्मनः ।
शीर्षण्यांस्तु ततः प्राणान्सकृदेवतु संस्पृशेन

gokarṇākṛtivatkṛtvā karaṃ triḥ prapibejjalam |
dvistatparimṛjedvaktraṃ pādāvabhyukṣya cātmanaḥ |
śīrṣaṇyāṃstu tataḥ prāṇānsakṛdevatu saṃspṛśena

बाहू द्वौ च ततः स्पृष्ट्वा हृदयं नाभिमेव च ।
प्रत्यङ्गमुदकं स्पृष्ट्वा मूर्धानं तु पुनः स्पृशेत्

bāhū dvau ca tataḥ spṛṣṭvā hṛdayaṃ nābhimeva ca |
pratyaṅgamudakaṃ spṛṣṭvā mūrdhānaṃ tu punaḥ spṛśet

आपः पुनन्त्वित्युक्त्वा च पुनराचमनं चरेत् ।
सोङ्कारव्याहृतीर्वाऽपि सदसस्पतिमित्यृचम्

āpaḥ punantvityuktvā ca punarācamanaṃ caret |
soṅkāravyāhṛtīrvā'pi sadasaspatimityṛcam

आचम्य मृत्तिकाः पश्चात्त्रिधा कृत्वा समालभेत् ।
ऋचेदं विष्णुरित्यङ्गमुत्तमाधममध्यमम् ।
आलभ्य वारुणैः सूक्तैर्नमस्कृत्य जलं ततः

ācamya mṛttikāḥ paścāttridhā kṛtvā samālabhet |
ṛcedaṃ viṣṇurityaṅgamuttamādhamamadhyamam |
ālabhya vāruṇaiḥ sūktairnamaskṛtya jalaṃ tataḥ

स्रवन्ती चेत्प्रतिस्रोतः प्रत्यर्कं चान्यवारिषु ।
मज्जेदोमित्युदाहृत्य न च विक्षोभयेज्जलम्

sravantī cetpratisrotaḥ pratyarkaṃ cānyavāriṣu |
majjedomityudāhṛtya na ca vikṣobhayejjalam

गोमयं च त्रिधा कृत्वा जले पूर्वं समालभेत् ।
सव्याहृतीकां सप्रणवां गायत्रीं च जपेत्पुनः

gomayaṃ ca tridhā kṛtvā jale pūrvaṃ samālabhet |
savyāhṛtīkāṃ sapraṇavāṃ gāyatrīṃ ca japetpunaḥ

पुनराचमनं कृत्वा मद्गतेनान्तरात्मना ।
आपोहिष्ठेति तिसृभिर्ऋग्भिः पूतेन वारिणा ।
तथा तरत्समन्दीभिः सिञ्चेच्चतसृभिः क्रमात्

punarācamanaṃ kṛtvā madgatenāntarātmanā |
āpohiṣṭheti tisṛbhirṛgbhiḥ pūtena vāriṇā |
tathā taratsamandībhiḥ siñceccatasṛbhiḥ kramāt

गोसूक्तेनाश्वसूक्तेन शुद्धवर्गेणि चात्मनः ।
वैष्णवैर्वारुणैः सूक्तैः सावित्रैरिन्द्रदेवतैः

gosūktenāśvasūktena śuddhavargeṇi cātmanaḥ |
vaiṣṇavairvāruṇaiḥ sūktaiḥ sāvitrairindradevataiḥ

वामदैव्येन चात्मानमन्यैर्मन्मयसामभिः ।
स्थित्वाऽन्तःसलिले सूक्तं जपेद्वाचाऽघमर्षणं

vāmadaivyena cātmānamanyairmanmayasāmabhiḥ |
sthitvā'ntaḥsalile sūktaṃ japedvācā'ghamarṣaṇaṃ

सव्याहृतीकां सप्रणवां गायत्रीं वा ततो जपेत् ।
आश्वासमोक्षात्प्रणवं जपेद्वा मामनुस्मरन्

savyāhṛtīkāṃ sapraṇavāṃ gāyatrīṃ vā tato japet |
āśvāsamokṣātpraṇavaṃ japedvā māmanusmaran

उत्प्लुत्य तीर्थमासाद्य धौते शुक्ले च वाससी ॥
शुद्धे चाच्छादयेत्कक्षे न कुर्यात्परिपाशके

utplutya tīrthamāsādya dhaute śukle ca vāsasī ||
śuddhe cācchādayetkakṣe na kuryātparipāśake

पाशेन बद्ध्वा कक्षे यत्कुरुते कर्म वैदिकम् ।
राक्षसा दानवा दैत्यास्तद्विलुंपन्ति हर्षिताः ।
तस्मत्सर्वप्रयत्नेन कक्ष्यापाशं न धारयेत्

pāśena baddhvā kakṣe yatkurute karma vaidikam |
rākṣasā dānavā daityāstadviluṃpanti harṣitāḥ |
tasmatsarvaprayatnena kakṣyāpāśaṃ na dhārayet

ततः प्रक्षाल्य पादौ च हस्तौ चैव मृदा शनैः ।
आचम्य पुनराचामेत्पुनः सावित्रिया द्विजः

tataḥ prakṣālya pādau ca hastau caiva mṛdā śanaiḥ |
ācamya punarācāmetpunaḥ sāvitriyā dvijaḥ

प्राङ्मुखोदङ्मुखो वाऽपि ध्यायन्वेदान्समाहितः ।
जले जलगतः शुद्धः स्थल एव स्थलस्थितः ।
उभयत्र स्थितस्तस्मादाचामेदात्मशुद्धये

prāṅmukhodaṅmukho vā'pi dhyāyanvedānsamāhitaḥ |
jale jalagataḥ śuddhaḥ sthala eva sthalasthitaḥ |
ubhayatra sthitastasmādācāmedātmaśuddhaye

दर्भेषु दर्भपाणिः सन्प्राङ्मुखः सुसमाहितः ।
प्राणायामांस्ततः कुर्यान्मद्गतेनान्तरात्मना

darbheṣu darbhapāṇiḥ sanprāṅmukhaḥ susamāhitaḥ |
prāṇāyāmāṃstataḥ kuryānmadgatenāntarātmanā

सहस्रकृत्वः सावित्रीं शतकृत्वस्तु वा जपेत्

sahasrakṛtvaḥ sāvitrīṃ śatakṛtvastu vā japet

समाहितो जपेत्तस्मात्सावित्र्या चाभिमन्त्र्य च ।
मन्देहानां विनाशाय रक्षसां विक्षिपेज्जलम्

samāhito japettasmātsāvitryā cābhimantrya ca |
mandehānāṃ vināśāya rakṣasāṃ vikṣipejjalam

उद्वर्गोसीत्यथा चान्तःप्रायश्चित्तजलं क्षिपेत्

udvargosītyathā cāntaḥprāyaścittajalaṃ kṣipet

अथादाय सुपुष्पाणि तोयमञ्जलिना द्विजः
प्रक्षिप्य प्रतिसूर्यं च व्योममुद्रां प्रकल्पयेत्

athādāya supuṣpāṇi toyamañjalinā dvijaḥ
prakṣipya pratisūryaṃ ca vyomamudrāṃ prakalpayet

ततो द्वादशकृत्वस्तु सूर्यस्येकाक्षरं जपेत् ।
ततः षडक्षरादीनि षट्कृत्वः परिवर्तयेत्

tato dvādaśakṛtvastu sūryasyekākṣaraṃ japet |
tataḥ ṣaḍakṣarādīni ṣaṭkṛtvaḥ parivartayet

प्रदक्षिणं परामृश्य मुद्रया स्वमुखान्तरे ।
ऊर्ध्वबाहुस्ततो भूत्वा सूर्यमीक्षेत्समाहितः

pradakṣiṇaṃ parāmṛśya mudrayā svamukhāntare |
ūrdhvabāhustato bhūtvā sūryamīkṣetsamāhitaḥ

तन्मण्डलस्थं मां ध्यायंस्तोजोमूर्तिं चतुर्भुजम् ।
उदुत्यं च जपेन्मन्त्रं चित्रं तच्चक्षुरित्यपि

tanmaṇḍalasthaṃ māṃ dhyāyaṃstojomūrtiṃ caturbhujam |
udutyaṃ ca japenmantraṃ citraṃ taccakṣurityapi

सावित्रीं च यथाशत्ति जप्त्वा सूक्तं च मामकम् ।
मन्मयानि च सामानि पुरुषव्रतमेव च

sāvitrīṃ ca yathāśatti japtvā sūktaṃ ca māmakam |
manmayāni ca sāmāni puruṣavratameva ca

ततश्चालोकयेदर्कं हंसः शुचिषदित्यपि ।
प्रदक्षिणं समावृत्य नमस्कृत्य दिवाकरम्

tataścālokayedarkaṃ haṃsaḥ śuciṣadityapi |
pradakṣiṇaṃ samāvṛtya namaskṛtya divākaram

ततस्तु तर्पयेदद्भिर्ब्रह्म्णां मां च शङ्करम् ।
प्रजापतिं च देवांश्च तथा देवमुनीनपि

tatastu tarpayedadbhirbrahmṇāṃ māṃ ca śaṅkaram |
prajāpatiṃ ca devāṃśca tathā devamunīnapi

साङ्गानपि तथा वेदानितिहासान्क्रतूनपि ।
पुराणानि च सर्वाणि कुलान्यप्सरसां तथा

sāṅgānapi tathā vedānitihāsānkratūnapi |
purāṇāni ca sarvāṇi kulānyapsarasāṃ tathā

क्रतून्संवत्सरं चैव कलाकाष्ठात्मकं तथा ।
भूतग्रामांश्च भूतानि सरितः सागरांस्तथा ।
शैलाञ्शैलस्थितान्देवानोषधीः सवनस्पतीः

kratūnsaṃvatsaraṃ caiva kalākāṣṭhātmakaṃ tathā |
bhūtagrāmāṃśca bhūtāni saritaḥ sāgarāṃstathā |
śailāñśailasthitāndevānoṣadhīḥ savanaspatīḥ

तर्पयेदुपवीती च प्रत्येकं तृप्यतामिति ।
अन्वारभ्य च सव्येन पाणिना दक्षिणेन तु

tarpayedupavītī ca pratyekaṃ tṛpyatāmiti |
anvārabhya ca savyena pāṇinā dakṣiṇena tu

निवीती तर्पयेद्विद्वानृषीन्मन्त्रकृतस्तथा ।
मरीच्यादीनृषींश्चैव नारदाद्यान्समाहितः

nivītī tarpayedvidvānṛṣīnmantrakṛtastathā |
marīcyādīnṛṣīṃścaiva nāradādyānsamāhitaḥ

प्राचीनावीत्यथैतास्तु तर्पयेद्देवताः पितॄत् ।
ततस्तु कव्यवाडग्निं सों वैवस्वतं तथा

prācīnāvītyathaitāstu tarpayeddevatāḥ pitṝt |
tatastu kavyavāḍagniṃ soṃ vaivasvataṃ tathā

ततश्चार्यमणं चापि ह्यग्निष्वात्तांस्तथैव च ।
सोमपांश्चैव दर्भेषु सतिलैरेव वारिभिः ।
तृप्यतामिति पश्चात्तु स पितॄंस्तर्पयेत्ततः

tataścāryamaṇaṃ cāpi hyagniṣvāttāṃstathaiva ca |
somapāṃścaiva darbheṣu satilaireva vāribhiḥ |
tṛpyatāmiti paścāttu sa pitṝṃstarpayettataḥ

पितॄन्पितामहांश्चैव तथैव प्रपितामहान् ।
पितामहीस्तता चापि तथैव प्रपितामहीः

pitṝnpitāmahāṃścaiva tathaiva prapitāmahān |
pitāmahīstatā cāpi tathaiva prapitāmahīḥ

मातरं चात्मनश्चैव गुरुमाचार्यमेव च ।
पितृमातृष्वसारौ च तथा मातामहीमपि

mātaraṃ cātmanaścaiva gurumācāryameva ca |
pitṛmātṛṣvasārau ca tathā mātāmahīmapi

उपाध्यायान्सखीन्बन्धूञ्शिष्यर्त्विग्ज्ञातिबांधवान् ।
प्रमीतानानृशंस्यार्थं तर्पयेत्तानमत्सरः

upādhyāyānsakhīnbandhūñśiṣyartvigjñātibāṃdhavān |
pramītānānṛśaṃsyārthaṃ tarpayettānamatsaraḥ

तर्पयित्वा तथाऽऽचम्य स्नानवस्त्रं प्रपीडयेत् ।
वृत्तिं भृत्यजनस्याहुः स्नानं पानं च तद्विदः

tarpayitvā tathā''camya snānavastraṃ prapīḍayet |
vṛttiṃ bhṛtyajanasyāhuḥ snānaṃ pānaṃ ca tadvidaḥ

अतर्पयित्वा तान्पूर्वं स्नानवस्त्रं न पीडयेत् ।
पीडयेच्चेत्पुरा मोहाद्देवाः सर्पिगणास्तथा ।
पितरस्तु निराशास्ते शप्त्वा यान्ति यथागतं

atarpayitvā tānpūrvaṃ snānavastraṃ na pīḍayet |
pīḍayeccetpurā mohāddevāḥ sarpigaṇāstathā |
pitarastu nirāśāste śaptvā yānti yathāgataṃ

प्रक्षाल्य तु मृदा पादावाचम्य प्रयतः पुनः ।
दर्भेषु दर्भपाणिः सन्स्वाध्यायं तु समारभेत्

prakṣālya tu mṛdā pādāvācamya prayataḥ punaḥ |
darbheṣu darbhapāṇiḥ sansvādhyāyaṃ tu samārabhet

वेदमादौ समारभ्य ततोपर्युपरि क्रमात् ।
यदधीतेऽन्वहं शक्त्या तत्स्वाध्यायं प्रचक्षते

vedamādau samārabhya tatoparyupari kramāt |
yadadhīte'nvahaṃ śaktyā tatsvādhyāyaṃ pracakṣate

ऋचो वाऽपि यजुर्वाऽपि सामगायमथापि च ।
इतिहासपुराणानि यथाशक्ति न हापयेत्

ṛco vā'pi yajurvā'pi sāmagāyamathāpi ca |
itihāsapurāṇāni yathāśakti na hāpayet

उत्थाय तु नमस्कृत्य दिशो दिग्देवता अपि ।
ब्रह्मणं च ततश्चाग्निं पृथिवीमोषधीस्तथा

utthāya tu namaskṛtya diśo digdevatā api |
brahmaṇaṃ ca tataścāgniṃ pṛthivīmoṣadhīstathā

वाचं वाचस्पतिं चैव मां चैव सरितस्तथा ।
नमस्कृत्य तथाऽद्भिस्तु प्रणवादि च पूर्ववत्

vācaṃ vācaspatiṃ caiva māṃ caiva saritastathā |
namaskṛtya tathā'dbhistu praṇavādi ca pūrvavat

ततो नमोऽद्भ्य इत्युक्त्वा नमस्कुर्यात्तु तज्जलम् ।
घृणिः सूर्यस्तथाऽऽदित्यस्तं प्रणम्य स्वमूर्धनि

tato namo'dbhya ityuktvā namaskuryāttu tajjalam |
ghṛṇiḥ sūryastathā''dityastaṃ praṇamya svamūrdhani

ततस्त्वालोकयन्नर्कं प्रणवेन समाहितः ।
ततो मामर्चयेत्पुष्पैर्मत्प्रियैरेव नित्यशः

tatastvālokayannarkaṃ praṇavena samāhitaḥ |
tato māmarcayetpuṣpairmatpriyaireva nityaśaḥ

त्वत्प्रियाणि प्रसूनानि त्वदधिष्ठानि माधव ।
सर्वाण्याचक्ष्व देवेश त्वद्भक्तस्य ममाच्युत

tvatpriyāṇi prasūnāni tvadadhiṣṭhāni mādhava |
sarvāṇyācakṣva deveśa tvadbhaktasya mamācyuta

शृणुष्वावहितो राजन्पुष्पाणि प्रियकृन्ति मे ।
कुमुदं करवीरं च चणकं चंपकं तथा

śṛṇuṣvāvahito rājanpuṣpāṇi priyakṛnti me |
kumudaṃ karavīraṃ ca caṇakaṃ caṃpakaṃ tathā

मल्लिकाजातिपुष्पं च नन्द्यावर्तं च नन्दिकम् ।
पलाशपुष्पपत्राणि दूर्वा भृङ्गकमेव च

mallikājātipuṣpaṃ ca nandyāvartaṃ ca nandikam |
palāśapuṣpapatrāṇi dūrvā bhṛṅgakameva ca

वनमाला च राजेन्द्र मत्प्रियाणि विशेषतः ।
सर्वेषामपि पुष्पाणां सहस्रगुणमुत्पलम्

vanamālā ca rājendra matpriyāṇi viśeṣataḥ |
sarveṣāmapi puṣpāṇāṃ sahasraguṇamutpalam

तस्मात्पद्मं तथा राजन्पद्मात्तु सतपत्रकम् ।
तस्मात्सहस्रपत्रं तु पुण्डरीकं ततः परम्

tasmātpadmaṃ tathā rājanpadmāttu satapatrakam |
tasmātsahasrapatraṃ tu puṇḍarīkaṃ tataḥ param

पुण्डरीकसहस्रात्तु तुलसी गुणतोऽधिका ।
बकपुष्पं ततस्तस्मात्सौवर्णं तु ततोऽधिकम् ।
सौवर्णात्तु प्रसूनाच्च मत्प्रियं नास्ति पाण्डव

puṇḍarīkasahasrāttu tulasī guṇato'dhikā |
bakapuṣpaṃ tatastasmātsauvarṇaṃ tu tato'dhikam |
sauvarṇāttu prasūnācca matpriyaṃ nāsti pāṇḍava

पुष्पाभावे तुलस्यास्तु पत्रैर्मामर्चयेत्पुनः ।
पत्रालाभे तु शाखाभिः शाकालाभे शिफालवैः ।
शिफाभावे मृदा तत्र भक्तिमानर्चयेत माम्

puṣpābhāve tulasyāstu patrairmāmarcayetpunaḥ |
patrālābhe tu śākhābhiḥ śākālābhe śiphālavaiḥ |
śiphābhāve mṛdā tatra bhaktimānarcayeta mām

वर्जनीयानि पुष्पाणि शृणु राजन्समाहितः ।
किङ्किणी मुनिपुष्पं च धुर्धूरं पाटलं तथा

varjanīyāni puṣpāṇi śṛṇu rājansamāhitaḥ |
kiṅkiṇī munipuṣpaṃ ca dhurdhūraṃ pāṭalaṃ tathā

तथाऽतिमुक्तकं चैव पुन्नागं नक्तमालिकम् ।
यौधिकं क्षीरिकापुष्पं निर्गुण्डी लाङ्गुली जपा

tathā'timuktakaṃ caiva punnāgaṃ naktamālikam |
yaudhikaṃ kṣīrikāpuṣpaṃ nirguṇḍī lāṅgulī japā

कर्णिकारं तथाऽशोकं शल्मलीपुष्पमेव च ।
ककुभाः कोविदाराश्च वैभीतकमथापि च

karṇikāraṃ tathā'śokaṃ śalmalīpuṣpameva ca |
kakubhāḥ kovidārāśca vaibhītakamathāpi ca

कुरण्टकप्रसूनं च कल्पकं कालकं तथा ।
अङ्केलं गिरिकर्णी च नीलान्येव च सर्वशः ।
एकपर्णानि चान्यानि सर्वाण्येव विवर्जयेत्

kuraṇṭakaprasūnaṃ ca kalpakaṃ kālakaṃ tathā |
aṅkelaṃ girikarṇī ca nīlānyeva ca sarvaśaḥ |
ekaparṇāni cānyāni sarvāṇyeva vivarjayet

अर्कपुष्पाणि वर्ज्यानि अर्कपत्रस्तितानि च ।
व्याघृताः पिचुमन्दानि सर्वाण्येव विवर्जयेत्

arkapuṣpāṇi varjyāni arkapatrastitāni ca |
vyāghṛtāḥ picumandāni sarvāṇyeva vivarjayet

अन्यैस्तु शुक्लपत्रैस्तु गन्धवद्भिर्नराधिप ।
अवर्ज्यैस्तैर्यथालाभं मद्भक्तो मां समर्चयेत्

anyaistu śuklapatraistu gandhavadbhirnarādhipa |
avarjyaistairyathālābhaṃ madbhakto māṃ samarcayet

कथं त्वमर्चनीयोसि मूर्तयः कीदृशास्तु ते ।
वैखानसाः कथं ब्रुयूः कथं वा पाञ्चरात्रिकाः

kathaṃ tvamarcanīyosi mūrtayaḥ kīdṛśāstu te |
vaikhānasāḥ kathaṃ bruyūḥ kathaṃ vā pāñcarātrikāḥ

शृणु पाण्डव तत्सर्वमर्चनाक्रममात्मनः ।
स्थण्डिले पद्मकं कृत्वा चाष्टपत्रं सकर्णिकम्

śṛṇu pāṇḍava tatsarvamarcanākramamātmanaḥ |
sthaṇḍile padmakaṃ kṛtvā cāṣṭapatraṃ sakarṇikam

अष्टाक्षरविधानेन ह्यथवा द्वादशाक्षरैः ।
वैदिकैरथ मन्त्रैश्च मम सूक्तेन वा पुनः

aṣṭākṣaravidhānena hyathavā dvādaśākṣaraiḥ |
vaidikairatha mantraiśca mama sūktena vā punaḥ

स्थापितं मां ततस्तस्मिन्नर्ययित्वा विचक्षणः ।
पुरुषं च ततः सत्यमत्युतं च युधिष्टिर

sthāpitaṃ māṃ tatastasminnaryayitvā vicakṣaṇaḥ |
puruṣaṃ ca tataḥ satyamatyutaṃ ca yudhiṣṭira

अनिरुद्धं च मां प्राहुर्वैखानसविदो जनाः ।
अन्ये त्वेवं विजानन्ति मां राजन्पाञ्चरात्रिकाः ।

aniruddhaṃ ca māṃ prāhurvaikhānasavido janāḥ |
anye tvevaṃ vijānanti māṃ rājanpāñcarātrikāḥ |

वासुदेवं च राजेन्द्र संकर्षणमथापि वा ।
प्रद्युम्नं चानिरुद्धं च चतुर्मूर्तिं प्रचक्षते

vāsudevaṃ ca rājendra saṃkarṣaṇamathāpi vā |
pradyumnaṃ cāniruddhaṃ ca caturmūrtiṃ pracakṣate

एताश्चान्याश्च राजेन्द्र संज्ञाभेदेन मूर्तयः ।
विद्ध्यार्थान्तरा एवं मामेवं चार्चयेद्भुधः

etāścānyāśca rājendra saṃjñābhedena mūrtayaḥ |
viddhyārthāntarā evaṃ māmevaṃ cārcayedbhudhaḥ

त्वद्भक्ताः कीदृसा देव कानि तेषं व्रतानि च ।
एतत्कथय देवेश त्वद्भक्तस्य ममाच्युत

tvadbhaktāḥ kīdṛsā deva kāni teṣaṃ vratāni ca |
etatkathaya deveśa tvadbhaktasya mamācyuta

अनन्यदेवताभक्ता चे मद्भक्तजनप्रियाः ।
मामेव शरणं प्राप्ता मद्भक्तास्ते प्रकीर्तिताः

ananyadevatābhaktā ce madbhaktajanapriyāḥ |
māmeva śaraṇaṃ prāptā madbhaktāste prakīrtitāḥ

स्वर्ग्याण्यपि यशस्यानि मत्प्रियाणि विशेषतः ।
मद्भक्तः पाण्डवश्रेष्ठ व्रतानीमानि धारयेत्

svargyāṇyapi yaśasyāni matpriyāṇi viśeṣataḥ |
madbhaktaḥ pāṇḍavaśreṣṭha vratānīmāni dhārayet

नान्यदाच्छादयेद्वस्त्रं मद्भक्तो जलतारणे ।
स्वस्थस्तु न दिवा स्वप्येन्मधुमांसानि वर्जयेत्

nānyadācchādayedvastraṃ madbhakto jalatāraṇe |
svasthastu na divā svapyenmadhumāṃsāni varjayet

प्रदक्षिणं व्रजेद्विप्रान्गामश्वत्थं हुताशनम् ।
न धावेत्पतिते वर्षे नाग्नभिक्षां च लोपयेत्

pradakṣiṇaṃ vrajedviprāngāmaśvatthaṃ hutāśanam |
na dhāvetpatite varṣe nāgnabhikṣāṃ ca lopayet

प्रत्यक्षलवणं नाद्यत्सौभाञ्जनकरञ्जनौ ।
ग्रासमुष्टिं गवपे दद्याद्धान्याम्लं चैव वर्जयेत्

pratyakṣalavaṇaṃ nādyatsaubhāñjanakarañjanau |
grāsamuṣṭiṃ gavape dadyāddhānyāmlaṃ caiva varjayet

तथा पर्युषितं चापि पक्वं परगृहागतम् ।
अनिवेदितं च यद्द्रव्यं तत्प्रयत्नेन वर्जयेत्

tathā paryuṣitaṃ cāpi pakvaṃ paragṛhāgatam |
aniveditaṃ ca yaddravyaṃ tatprayatnena varjayet

विभितककरञ्जानां छायां दूरे विवर्जयेत् ।
पिप्रदेवपरीवादान्न वदेत्पीडितोपि सन्

vibhitakakarañjānāṃ chāyāṃ dūre vivarjayet |
pipradevaparīvādānna vadetpīḍitopi san

सात्विका राजसाश्चापि तामसाश्चापि पाण्डव ।
मामर्चयन्ति मद्भक्तास्तेषामीदृग्विदा गतिः

sātvikā rājasāścāpi tāmasāścāpi pāṇḍava |
māmarcayanti madbhaktāsteṣāmīdṛgvidā gatiḥ

तामसास्तिमिरं यान्ति राजसा रज एव तत् ।
सात्विकाः सत्वसंपन्नाः सत्वमेव प्रयान्ति ते

tāmasāstimiraṃ yānti rājasā raja eva tat |
sātvikāḥ satvasaṃpannāḥ satvameva prayānti te

ये सिद्धाः सन्ति साङ्ख्येन योगसत्वबलेन च ।
नभस्यादित्यचन्द्राभ्यां पश्यन्ति पदविस्तरम्

ye siddhāḥ santi sāṅkhyena yogasatvabalena ca |
nabhasyādityacandrābhyāṃ paśyanti padavistaram

एकस्तंभे नवद्वारे त्रिस्थूणे पञ्चसाक्षिके ।
एतस्मिन्देहनगरे राजसस्तु सदा भवेत्

ekastaṃbhe navadvāre tristhūṇe pañcasākṣike |
etasmindehanagare rājasastu sadā bhavet

उदिते सवितर्याप्य क्रियायुक्तस्य धीमतः ।
चतुर्वेदविदश्चापि देहे षड्वृषलाः स्मृताः

udite savitaryāpya kriyāyuktasya dhīmataḥ |
caturvedavidaścāpi dehe ṣaḍvṛṣalāḥ smṛtāḥ

क्षत्रियाः सप्त विज्ञेया वैश्यास्त्वष्टौ प्रकीर्तिताः ।
नियताः पाण्डवश्रेष्ठ शूद्राणामेकविंशतिः

kṣatriyāḥ sapta vijñeyā vaiśyāstvaṣṭau prakīrtitāḥ |
niyatāḥ pāṇḍavaśreṣṭha śūdrāṇāmekaviṃśatiḥ

कामः क्रोधश्च लोभश्च मोहश्च मद एव च ।
महामोहश्च इत्येते देहे षड्वृषलाः स्मृताः

kāmaḥ krodhaśca lobhaśca mohaśca mada eva ca |
mahāmohaśca ityete dehe ṣaḍvṛṣalāḥ smṛtāḥ

गर्वः स्तंभो ह्यहङ्कार ईर्ष्या च द्रोह एव च ।
पारुष्यं क्रूरता चैव सप्तैत क्षत्रियाः स्मृताः

garvaḥ staṃbho hyahaṅkāra īrṣyā ca droha eva ca |
pāruṣyaṃ krūratā caiva saptaita kṣatriyāḥ smṛtāḥ

तीक्ष्णता निकृतिर्माया शाठ्यं डंभो ह्यनार्जवम् ।
पैशुन्यमनृतं चैव वेश्यास्त्वष्टौ प्रकीर्तिताः

tīkṣṇatā nikṛtirmāyā śāṭhyaṃ ḍaṃbho hyanārjavam |
paiśunyamanṛtaṃ caiva veśyāstvaṣṭau prakīrtitāḥ

तृष्णा बुभुक्षा निद्रा च ह्यालस्यं चाघृणादयः ।
आधिश्चापि विषादश्च प्रमादो हीनसत्वता

tṛṣṇā bubhukṣā nidrā ca hyālasyaṃ cāghṛṇādayaḥ |
ādhiścāpi viṣādaśca pramādo hīnasatvatā

भयं विक्लबता जाड्यं पापकं मन्युरेव च ।
आशा चाश्रद्दधानत्वमनवस्थाप्यमन्त्रणम्

bhayaṃ viklabatā jāḍyaṃ pāpakaṃ manyureva ca |
āśā cāśraddadhānatvamanavasthāpyamantraṇam

आशौचं मलिनत्वं च शूद्रा ह्येते प्रकीर्तिताः ।
यस्मिन्नेते न दृश्यन्ते स वै ब्राह्मण उच्यते

āśaucaṃ malinatvaṃ ca śūdrā hyete prakīrtitāḥ |
yasminnete na dṛśyante sa vai brāhmaṇa ucyate

येषुयेषु हि भावेषु यत्कालं वर्तते द्विजः ।
तत्कालं वै स विज्ञेयो ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः

yeṣuyeṣu hi bhāveṣu yatkālaṃ vartate dvijaḥ |
tatkālaṃ vai sa vijñeyo brāhmaṇo jñānadurbalaḥ

प्राणानायम्य यत्कालं येन मां चापि चिन्तयेत् ।
तत्कालो वै द्विजो ज्ञेयः शेषकालो ह्यथेतरः

prāṇānāyamya yatkālaṃ yena māṃ cāpi cintayet |
tatkālo vai dvijo jñeyaḥ śeṣakālo hyathetaraḥ

तस्मात्तु सात्विको भूत्वा शुचिः क्रोधविवर्जितः ।
मामर्चयेत्तु सततं मत्प्रियत्वं यदीच्छति

tasmāttu sātviko bhūtvā śuciḥ krodhavivarjitaḥ |
māmarcayettu satataṃ matpriyatvaṃ yadīcchati

अलोलजिह्वः समुपस्थितो धृतिं
निधाय चक्षुर्युगमात्रमेव तत ।
मनश्च वाचं च निगृह्य चञ्चलं
भयान्निवृत्तो मम भक्त उच्यते

alolajihvaḥ samupasthito dhṛtiṃ
nidhāya cakṣuryugamātrameva tata |
manaśca vācaṃ ca nigṛhya cañcalaṃ
bhayānnivṛtto mama bhakta ucyate

ईदृशाध्यात्मिनो ये तु ब्राह्मणा नियतेन्द्रियाः ।
तेषां श्राद्धेषु तृप्यन्ति तेन तृप्ताः पितामहाः

īdṛśādhyātmino ye tu brāhmaṇā niyatendriyāḥ |
teṣāṃ śrāddheṣu tṛpyanti tena tṛptāḥ pitāmahāḥ

धर्मो जयति नाधर्मः सत्यं जयति नानृतम् ।
क्षमा जयति न क्रोधः क्षमावान्ब्राह्मणो भवेत्

dharmo jayati nādharmaḥ satyaṃ jayati nānṛtam |
kṣamā jayati na krodhaḥ kṣamāvānbrāhmaṇo bhavet