अध्याय 102: भूमि, गौ और तिल का दान

अतः परं प्रवक्ष्यामि भूमिदानमनुत्तमम्

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bhūmidānamanuttamam

यः प्रयच्छति विप्राय भूमिं रम्यां सदक्षिणाम् ।
श्रोत्रियाय दरिद्राय साग्निहोत्राय पाण्डव

yaḥ prayacchati viprāya bhūmiṃ ramyāṃ sadakṣiṇām |
śrotriyāya daridrāya sāgnihotrāya pāṇḍava

स सर्वकामतृप्तात्मा सर्वरत्नविभूषितः ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो दीप्यमानोऽर्कवत्सदा

sa sarvakāmatṛptātmā sarvaratnavibhūṣitaḥ |
sarvapāpavinirmukto dīpyamāno'rkavatsadā

बालसूर्यप्रकाशेन विचित्रध्वजशोभिना ।
याति यानेन दिव्येन मम लोकं महायशाः

bālasūryaprakāśena vicitradhvajaśobhinā |
yāti yānena divyena mama lokaṃ mahāyaśāḥ

तत्र दिव्याङ्गनाभिस्तु सेव्यमानो यथासुखम् ।
कामगः कामरूपी च क्रीडत्यप्सरसांगणैः

tatra divyāṅganābhistu sevyamāno yathāsukham |
kāmagaḥ kāmarūpī ca krīḍatyapsarasāṃgaṇaiḥ

यावद्बिभर्ति लोकान्वै भूमिः कुरुकुलोद्वह ।
तावद्भूमिप्रदः काले मम लोके महीयते

yāvadbibharti lokānvai bhūmiḥ kurukulodvaha |
tāvadbhūmipradaḥ kāle mama loke mahīyate

न हि भूमिप्रदानाद्वै दानमन्यद्विशिष्यते ।
न चापि भूमिहरणात्पापमान्यद्विशिष्यते

na hi bhūmipradānādvai dānamanyadviśiṣyate |
na cāpi bhūmiharaṇātpāpamānyadviśiṣyate

दानान्यन्यानि हीयन्ते कालेन कुरुपुङ्गव ।
भूमिदानस्य पुण्यस्य क्षयो नैवोपपद्यते

dānānyanyāni hīyante kālena kurupuṅgava |
bhūmidānasya puṇyasya kṣayo naivopapadyate

ब्राह्मणाय दरिद्राय भूमिं दत्तां तु यो नरः ।
न हिंसति नरव्याघ्र तस्य पुण्यफलं शृणु

brāhmaṇāya daridrāya bhūmiṃ dattāṃ tu yo naraḥ |
na hiṃsati naravyāghra tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

सप्तद्वीपसमुद्रान्ता रत्नसंचयसंकुला ।
सशैलवनदुर्गाढ्या तेन दत्ता मही भवेत्

saptadvīpasamudrāntā ratnasaṃcayasaṃkulā |
saśailavanadurgāḍhyā tena dattā mahī bhavet

भूमिं दृष्ट्वा दीयमानां श्रोत्रियायाग्निहोत्रिणे ।
सर्वभूतानि मन्यन्ते मां ददातीति हर्षवत्

bhūmiṃ dṛṣṭvā dīyamānāṃ śrotriyāyāgnihotriṇe |
sarvabhūtāni manyante māṃ dadātīti harṣavat

सुवर्णमणिरत्नानि धनानि च वसूनि च ।
सर्वदानानि वै राजन्ददाति वसुधां ददत्

suvarṇamaṇiratnāni dhanāni ca vasūni ca |
sarvadānāni vai rājandadāti vasudhāṃ dadat

सागरान्सरितः शैलान्समानि विषमाणि च ।
सर्वगन्धरसांश्चैव ददाति वसुधां ददत्

sāgarānsaritaḥ śailānsamāni viṣamāṇi ca |
sarvagandharasāṃścaiva dadāti vasudhāṃ dadat

ओषधीः फलसंपन्ना नानापुष्पसमन्विताः ।
कमलोत्पलषण्डांश्च ददाति वसुधां ददत्

oṣadhīḥ phalasaṃpannā nānāpuṣpasamanvitāḥ |
kamalotpalaṣaṇḍāṃśca dadāti vasudhāṃ dadat

धर्मं कामं तथा चार्थं वेदान्यज्ञांस्तथैव च ।
स्वर्गमार्गगतिं चैव ददाति वसुधां ददत्

dharmaṃ kāmaṃ tathā cārthaṃ vedānyajñāṃstathaiva ca |
svargamārgagatiṃ caiva dadāti vasudhāṃ dadat

अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैर्ये यजन्ते सदक्षिणैः ।
न तत्फलं लभन्ते ते भूमिदानस्य यत्फलम्

agniṣṭomādibhiryajñairye yajante sadakṣiṇaiḥ |
na tatphalaṃ labhante te bhūmidānasya yatphalam

श्रोत्रिया महीं दत्त्वा यो न हिंसति पाण्डव ।
तद्दानं कथयिष्यन्ति यावल्लोकाः प्रतिष्ठिताः ।
तावत्स्वर्गोपभोगानां भोक्तारः पाण्डुनन्दन

śrotriyā mahīṃ dattvā yo na hiṃsati pāṇḍava |
taddānaṃ kathayiṣyanti yāvallokāḥ pratiṣṭhitāḥ |
tāvatsvargopabhogānāṃ bhoktāraḥ pāṇḍunandana

सस्यपूर्णां महीं यस्तु श्रोत्रियाय प्रयच्छति ।
पितरस्तस्य तृप्ययन्ति यावदाभूतसंप्लुवम्

sasyapūrṇāṃ mahīṃ yastu śrotriyāya prayacchati |
pitarastasya tṛpyayanti yāvadābhūtasaṃpluvam

मम रुद्रस्य सवितुस्त्रिदशानां तथैव च ।
प्रीतये विद्धि राजेन्द्र भूमिर्दत्ता द्विजाय वै

mama rudrasya savitustridaśānāṃ tathaiva ca |
prītaye viddhi rājendra bhūmirdattā dvijāya vai

तेन पुण्येन पूतात्मा दाता भूमेर्युधिष्ठिर ।
मम सालोक्यमाप्नोति नात्र कार्या विचाराणा

tena puṇyena pūtātmā dātā bhūmeryudhiṣṭhira |
mama sālokyamāpnoti nātra kāryā vicārāṇā

यत्किंचित्कुरुते पापं पुरुषे वृत्तिकर्शितः ।
स च गोकर्णमात्रेण भूमिदानेन शुध्यति

yatkiṃcitkurute pāpaṃ puruṣe vṛttikarśitaḥ |
sa ca gokarṇamātreṇa bhūmidānena śudhyati

मासोपवासे यत्पुण्यं कृच्छ्रे चान्द्रायणेऽपि च ।
भूमिगोकर्णमात्रेण तत्पुण्यं तु विधीयते

māsopavāse yatpuṇyaṃ kṛcchre cāndrāyaṇe'pi ca |
bhūmigokarṇamātreṇa tatpuṇyaṃ tu vidhīyate

सर्वतीर्थाभिषेके च यत्पुण्यं समुदाहृतम् ।
भूमिगोकर्णमात्रेण तत्पुण्यं तु विधीयते

sarvatīrthābhiṣeke ca yatpuṇyaṃ samudāhṛtam |
bhūmigokarṇamātreṇa tatpuṇyaṃ tu vidhīyate

देवदेव नमस्तेऽस्तदु वासुदेव सुरेश्वर ।
गोकर्णस्य प्रमाणं वै वक्तुमर्हसि तत्वतः

devadeva namaste'stadu vāsudeva sureśvara |
gokarṇasya pramāṇaṃ vai vaktumarhasi tatvataḥ

शृणु गोकर्णमात्रस्य प्रमाणं पाण्डुनन्दन ।
त्रिंशद्दण्डप्रमाणेन प्रमितं सर्वतो दिशम्

śṛṇu gokarṇamātrasya pramāṇaṃ pāṇḍunandana |
triṃśaddaṇḍapramāṇena pramitaṃ sarvato diśam

प्रत्यक्प्रागपि राजेन्द्र तत्तथा दक्षिणोत्तरम् ।
गोकर्णं तद्विदः प्राहुः प्रमाणं धरणेर्नृप

pratyakprāgapi rājendra tattathā dakṣiṇottaram |
gokarṇaṃ tadvidaḥ prāhuḥ pramāṇaṃ dharaṇernṛpa

सवृषं गोशतं यत्र सुखं तिष्ठत्ययन्त्रितम् ।
सवत्सं कुरुशार्दूल तच्च गोकर्णमुच्यते

savṛṣaṃ gośataṃ yatra sukhaṃ tiṣṭhatyayantritam |
savatsaṃ kuruśārdūla tacca gokarṇamucyate

किंकरा मृत्युदण्डाश्च कुंभीपाकाश्च दारुणाः ।
घोराश्च वारुणाः पाशा नोपसर्पन्ति भूमिदम्

kiṃkarā mṛtyudaṇḍāśca kuṃbhīpākāśca dāruṇāḥ |
ghorāśca vāruṇāḥ pāśā nopasarpanti bhūmidam

निरया रौरवाद्याश्च तथा वैतरणी नदी ।
तीव्राश्च यातनाः कृष्टा नोपसर्पन्ति भूमिदम्

nirayā rauravādyāśca tathā vaitaraṇī nadī |
tīvrāśca yātanāḥ kṛṣṭā nopasarpanti bhūmidam

चित्रगुप्ताः कलिः कालः कृतान्तो मृत्युरेव च ।
यमश्च भगवान्साक्षात्पूजयन्ति महीप्रदम्

citraguptāḥ kaliḥ kālaḥ kṛtānto mṛtyureva ca |
yamaśca bhagavānsākṣātpūjayanti mahīpradam

रुद्रः प्रजापतिः शक्रः सुरा ऋषिगणास्तथा ।
अहं च प्रीतिमान्राजन्पूजयामो महीप्रदम्

rudraḥ prajāpatiḥ śakraḥ surā ṛṣigaṇāstathā |
ahaṃ ca prītimānrājanpūjayāmo mahīpradam

कृशभृत्यस्य कृशगोः कृशाश्वस्य कृतातिथेः ।
भूमिर्देया नरश्रेष्ठ स निधइः पारलौकिकः

kṛśabhṛtyasya kṛśagoḥ kṛśāśvasya kṛtātitheḥ |
bhūmirdeyā naraśreṣṭha sa nidhaiḥ pāralaukikaḥ

सीदमानकुटुंबाय श्रोत्रियायाग्निहोत्रिणे ।
व्रस्थाय दरिद्राय भूमिर्देया नराधिप

sīdamānakuṭuṃbāya śrotriyāyāgnihotriṇe |
vrasthāya daridrāya bhūmirdeyā narādhipa

यथा हि धात्री क्षीरेण पुत्रं वर्धयति स्वयम् ।
दातारमनुगृह्णाति दत्ता ह्येवं वसुंधरा

yathā hi dhātrī kṣīreṇa putraṃ vardhayati svayam |
dātāramanugṛhṇāti dattā hyevaṃ vasuṃdharā

यथा बिभर्ति गौर्वत्सं सृजन्ती क्षीरमात्मनः ।
तथा सर्वगुणोपेता भूमिर्वहति भूमिदम्

yathā bibharti gaurvatsaṃ sṛjantī kṣīramātmanaḥ |
tathā sarvaguṇopetā bhūmirvahati bhūmidam

यथा बीजनि रोहन्ति जलसिक्तानि भूपते ।
तथा कामाः प्ररोहन्ति भूमिदस्य दिनेदिने

yathā bījani rohanti jalasiktāni bhūpate |
tathā kāmāḥ prarohanti bhūmidasya dinedine

यथा तेजस्तु सूर्यस्य तमः सर्वं व्यपोहति ।
तथा पापं नरस्येह भूमिदानं व्यपोहति

yathā tejastu sūryasya tamaḥ sarvaṃ vyapohati |
tathā pāpaṃ narasyeha bhūmidānaṃ vyapohati

दाता दशानुगृह्णाति यो हरेद्दश हन्ति च ।
अतीतान्यागतानीह कुलानि कुरुपुङ्गव

dātā daśānugṛhṇāti yo hareddaśa hanti ca |
atītānyāgatānīha kulāni kurupuṅgava

आश्रुत्य भूमिदानं तु दत्त्वा यो वा हरेन्पुनः ।
स बद्धो वारुणैः पाशैः क्षिप्यते पूयशोणिते

āśrutya bhūmidānaṃ tu dattvā yo vā harenpunaḥ |
sa baddho vāruṇaiḥ pāśaiḥ kṣipyate pūyaśoṇite

स्वदत्तां परदत्तां वा यो हरेत् वसुंधराम् ।
न तस्य नरकाद्धोराद्विद्यते निष्कृतिः क्वचित्

svadattāṃ paradattāṃ vā yo haret vasuṃdharām |
na tasya narakāddhorādvidyate niṣkṛtiḥ kvacit

ब्राह्म्णस्य हृते क्षेत्रे हन्याद्द्वादश पूर्वजान् ।
स गच्छेत्कृमियोनिं च न च मुच्येत जातु सः

brāhmṇasya hṛte kṣetre hanyāddvādaśa pūrvajān |
sa gacchetkṛmiyoniṃ ca na ca mucyeta jātu saḥ

दत्त्वा भूमिं द्विजेन्द्राय यस्तामेवोपजीवति ।
गवां शतसहस्रस्य हन्तुः स लभते फलम्

dattvā bhūmiṃ dvijendrāya yastāmevopajīvati |
gavāṃ śatasahasrasya hantuḥ sa labhate phalam

सोधश्शिरास्तु पापात्मा कुंभीपाकेषु पच्यते ।
दिव्यैर्वर्षसहस्रैस्तु कुंभीपाकाद्विजनिस्सृतः ।
इह लोके भवेत्स श्वा रातजन्मनि पाण्डव

sodhaśśirāstu pāpātmā kuṃbhīpākeṣu pacyate |
divyairvarṣasahasraistu kuṃbhīpākādvijanissṛtaḥ |
iha loke bhavetsa śvā rātajanmani pāṇḍava

दत्त्वा भूमि द्विजेन्द्राणां यस्तामेवोपजीवति ।
स मूढो याति दुष्टात्मा नरकानेकविंशतिम् ।
नरकेभ्यो विनिर्मुक्तः शुनां योनिं स गच्छति

dattvā bhūmi dvijendrāṇāṃ yastāmevopajīvati |
sa mūḍho yāti duṣṭātmā narakānekaviṃśatim |
narakebhyo vinirmuktaḥ śunāṃ yoniṃ sa gacchati

हलकृष्टा मही देया सबीजा सस्यमालिनी ।
अथवा सोदका देया दरिद्राय द्विजातये

halakṛṣṭā mahī deyā sabījā sasyamālinī |
athavā sodakā deyā daridrāya dvijātaye

एवं दत्ता मही राजन्प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
सर्वान्कामानवाप्नोति मनसा चिन्तितानि च

evaṃ dattā mahī rājanprahṛṣṭenāntarātmanā |
sarvānkāmānavāpnoti manasā cintitāni ca

बहुभिर्वसुधा दत्ता दीयते च नराधिपैः ।
यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्य तस्य तदा फलम्

bahubhirvasudhā dattā dīyate ca narādhipaiḥ |
yasya yasya yadā bhūmistasya tasya tadā phalam

यः प्रयच्छति कन्यां वै सुरूपां श्रोत्रियाय वै ।
स ब्रह्मदेयो राजेन्द्र तस्य पुण्यफलं शृणु

yaḥ prayacchati kanyāṃ vai surūpāṃ śrotriyāya vai |
sa brahmadeyo rājendra tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

बलीवर्दसहस्राणां दत्तानां धुर्यवाहिनाम् ।
यत्पुण्यं लभते राजन्कन्यादानेन तत्फलम्

balīvardasahasrāṇāṃ dattānāṃ dhuryavāhinām |
yatpuṇyaṃ labhate rājankanyādānena tatphalam

गवां शतसहस्रस्य सम्यग्धत्तस्थ यत्फलम् ।
तत्फलं समवाप्नोतिः यः प्रयच्छति कन्यकाम्

gavāṃ śatasahasrasya samyagdhattastha yatphalam |
tatphalaṃ samavāpnotiḥ yaḥ prayacchati kanyakām

यावन्ति चैव रोमाणि कन्यायाः कुरुपुङ्गव ।
तावद्वर्षसहस्राणि मम लोके महीयते

yāvanti caiva romāṇi kanyāyāḥ kurupuṅgava |
tāvadvarṣasahasrāṇi mama loke mahīyate

ततश्चापि च्युतः कालादिह लोके स जायते ।
षडङ्गविच्चतुर्वेदी सर्वलोकार्चितो द्विजः

tataścāpi cyutaḥ kālādiha loke sa jāyate |
ṣaḍaṅgaviccaturvedī sarvalokārcito dvijaḥ

यः सुवर्णं दरिद्राय ब्राह्मणाय प्रयच्छति ।
श्रोत्रियाय सुवृत्ताय बहुपुत्राय पाण्डव

yaḥ suvarṇaṃ daridrāya brāhmaṇāya prayacchati |
śrotriyāya suvṛttāya bahuputrāya pāṇḍava

स मुक्तः सर्वपापेभ्यो बालसूर्यसमप्रभः ।
विमानं दिव्यामारूढः कामगः कामभोगवान् ॥
वर्षकोटिं महातेजा मम लोके महीयते

sa muktaḥ sarvapāpebhyo bālasūryasamaprabhaḥ |
vimānaṃ divyāmārūḍhaḥ kāmagaḥ kāmabhogavān ||
varṣakoṭiṃ mahātejā mama loke mahīyate

ततः कालावतीर्णश्च सोस्मिँल्लोके हि जायते ।
वेदवेदाङ्गविद्विप्रः कोटीधनपतिर्भवेत्

tataḥ kālāvatīrṇaśca sosmim̐lloke hi jāyate |
vedavedāṅgavidvipraḥ koṭīdhanapatirbhavet

यश्च रूप्यं प्रयच्छेद्वै दरिद्राय द्विजातये ।
कृशवृत्तेः कृशगवे स मुक्तः सर्वकिल्बिषैः

yaśca rūpyaṃ prayacchedvai daridrāya dvijātaye |
kṛśavṛtteḥ kṛśagave sa muktaḥ sarvakilbiṣaiḥ

पूर्णचन्द्रप्रकाशेन विमानेन विराजता ।
कामरूपि यथाकामं स्वर्गलोके महीयते

pūrṇacandraprakāśena vimānena virājatā |
kāmarūpi yathākāmaṃ svargaloke mahīyate

ततोऽवतीर्णः कालेन लोके चास्मिन्महायशाः ।
सर्वलोकार्चितः श्रीमान्राजा भवति वीर्यवान्

tato'vatīrṇaḥ kālena loke cāsminmahāyaśāḥ |
sarvalokārcitaḥ śrīmānrājā bhavati vīryavān

तिलपर्वतकं यस्तु श्रोत्रियाय प्रयच्छति ।
विशेषेण दरिद्राय तस्यापि शृणु यत्फलम्

tilaparvatakaṃ yastu śrotriyāya prayacchati |
viśeṣeṇa daridrāya tasyāpi śṛṇu yatphalam

पुण्यं वृषायुतोत्सर्गे यत्प्रोक्तं पाण्डुनन्दन ।
तत्पुण्यं समनुप्राप्य तत्क्षणाद्विरजा भवेत्

puṇyaṃ vṛṣāyutotsarge yatproktaṃ pāṇḍunandana |
tatpuṇyaṃ samanuprāpya tatkṣaṇādvirajā bhavet

यथा त्वचं भुजङ्गो वै त्यक्त्वा शुद्धतनुर्भवेत् ।
तता तिलप्रदानाद्वै पापं त्यक्त्वा विसुद्ध्यति

yathā tvacaṃ bhujaṅgo vai tyaktvā śuddhatanurbhavet |
tatā tilapradānādvai pāpaṃ tyaktvā visuddhyati

तिलषण्डं प्रयुञ्जानो जांबूनदविभूषितम् ।
विमानं दिव्यमारूढः पितृलोके महीयते

tilaṣaṇḍaṃ prayuñjāno jāṃbūnadavibhūṣitam |
vimānaṃ divyamārūḍhaḥ pitṛloke mahīyate

षष्टिं वर्षसहस्राणि कामरूपी महायशाः ।
तिलप्रदाता रमते पितृलोके यथासुखम्

ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi kāmarūpī mahāyaśāḥ |
tilapradātā ramate pitṛloke yathāsukham

यः प्रयच्छति विप्राय तिलधेनुं नराधिप ।
श्रोत्रियाय दरिद्राय शृणु तस्यापि यत्फलम्

yaḥ prayacchati viprāya tiladhenuṃ narādhipa |
śrotriyāya daridrāya śṛṇu tasyāpi yatphalam

गोसहस्रप्रदानेन यत्पुण्यं समुदाहृतम् ।
तत्पुण्यफलामाप्नोति तिलधेनुप्रदो नरः

gosahasrapradānena yatpuṇyaṃ samudāhṛtam |
tatpuṇyaphalāmāpnoti tiladhenuprado naraḥ

तिलानां कुडवैर्यस्तु तिलधेनुं प्रयच्छति ।
तावत्कोटिसमा राजन्स्वर्गलोके महीयते

tilānāṃ kuḍavairyastu tiladhenuṃ prayacchati |
tāvatkoṭisamā rājansvargaloke mahīyate

अष्टाढकतिलैः कृत्वा तिलधेनु नराधिप ।
द्वात्रिंशन्निष्कसंयुक्तं विषुवे यः प्रयच्छति ।
मद्भक्त्या मद्गतात्मा वै तस्य पुण्यफलं शृणु

aṣṭāḍhakatilaiḥ kṛtvā tiladhenu narādhipa |
dvātriṃśanniṣkasaṃyuktaṃ viṣuve yaḥ prayacchati |
madbhaktyā madgatātmā vai tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

कन्यादानसहस्रस्य विधिदत्तस्य यत्फलम् ।
तत्पुण्यं समनुप्राप्तो मम लोके महीयते

kanyādānasahasrasya vidhidattasya yatphalam |
tatpuṇyaṃ samanuprāpto mama loke mahīyate

मम लोकावतीर्णश्च सोस्मिँल्लोकेऽभिजायते ।
ऋग्यजुस्सामवेदानां पारगो ब्राह्मणर्षभः

mama lokāvatīrṇaśca sosmim̐lloke'bhijāyate |
ṛgyajussāmavedānāṃ pārago brāhmaṇarṣabhaḥ

गां तु यस्तु दरिद्राय श्रोत्रियाय प्रयच्छति ।
प्रसन्नां क्षीरिणीं पुण्यां सवत्सां कांस्यदोहिनीं

gāṃ tu yastu daridrāya śrotriyāya prayacchati |
prasannāṃ kṣīriṇīṃ puṇyāṃ savatsāṃ kāṃsyadohinīṃ

यत्किंचिद्दुष्कृतं कर्म तस्य पूर्वकृतं नृपः ।
तत्सर्वं तत्क्षणादेव विनश्यति न संशयः

yatkiṃcidduṣkṛtaṃ karma tasya pūrvakṛtaṃ nṛpaḥ |
tatsarvaṃ tatkṣaṇādeva vinaśyati na saṃśayaḥ

यानं च वृषसंयुक्तं दीप्यमानं स्वलङ्कृतम् ।
आरूढः कामगं दिव्यं गोलोकमधिगच्छति

yānaṃ ca vṛṣasaṃyuktaṃ dīpyamānaṃ svalaṅkṛtam |
ārūḍhaḥ kāmagaṃ divyaṃ golokamadhigacchati

यावन्ति चैव रोमाणि तस्या गोस्तु नराधिप ।
तावद्वर्षसहस्राणि गवां लोके महीयते

yāvanti caiva romāṇi tasyā gostu narādhipa |
tāvadvarṣasahasrāṇi gavāṃ loke mahīyate

गोलोकादवतीर्णस्तु लोकेऽस्मिन्ब्राह्मणो भवेत् ।
सत्रयाजी वदन्यश्च सर्वराजभिरर्चितः

golokādavatīrṇastu loke'sminbrāhmaṇo bhavet |
satrayājī vadanyaśca sarvarājabhirarcitaḥ

तिलं गावः सुवर्णं चाप्यन्नं कन्या वसुंधरा ।
तारयन्तीह दत्तानि ब्राह्मणेभ्यो महाभुज

tilaṃ gāvaḥ suvarṇaṃ cāpyannaṃ kanyā vasuṃdharā |
tārayantīha dattāni brāhmaṇebhyo mahābhuja

ब्राह्मणं वृत्तसंपन्नमाहिताग्निमलोलुपम् ।
तर्पयेद्विधिवद्राजन्स निधिः पारलौकिकः

brāhmaṇaṃ vṛttasaṃpannamāhitāgnimalolupam |
tarpayedvidhivadrājansa nidhiḥ pāralaukikaḥ

आहिताग्नि दरिद्रं च श्रोत्रियं च जितेन्द्रियम् ।
शूद्रान्नवर्जितं चैव द्विजं यत्नेन पूजयेत्

āhitāgni daridraṃ ca śrotriyaṃ ca jitendriyam |
śūdrānnavarjitaṃ caiva dvijaṃ yatnena pūjayet

आहिताग्निः सदा पात्रमह्निहोत्री च वेदवित् ।
पात्राणामपि तत्पात्रं शूद्रान्नं यस्य नोदरे

āhitāgniḥ sadā pātramahnihotrī ca vedavit |
pātrāṇāmapi tatpātraṃ śūdrānnaṃ yasya nodare

यच्च वेदमयं पात्रं यच्च पात्रं तपोमयम् ।
असंकीर्णं च यत्पात्रं तत्पात्रं तारयिष्यति

yacca vedamayaṃ pātraṃ yacca pātraṃ tapomayam |
asaṃkīrṇaṃ ca yatpātraṃ tatpātraṃ tārayiṣyati

नित्यस्वाध्यायनिरतास्त्वसंकीर्णेन्द्रियाश्च ये ।
पञ्चयज्ञपरा नित्यं पूजितास्तारयन्ति ते

nityasvādhyāyaniratāstvasaṃkīrṇendriyāśca ye |
pañcayajñaparā nityaṃ pūjitāstārayanti te

ये क्षान्तिदान्ताः श्रुतिपूर्णकर्णा
जितेन्द्रियाः प्राणिवधै निवृत्ताः ।
प्रतिग्रहे संकुचिता गृहस्था-
स्ते ब्राह्मणास्तारयितुं समर्थाः

ye kṣāntidāntāḥ śrutipūrṇakarṇā
jitendriyāḥ prāṇivadhai nivṛttāḥ |
pratigrahe saṃkucitā gṛhasthā-
ste brāhmaṇāstārayituṃ samarthāḥ

नित्योदकी नित्ययज्ञोपवीती
नित्यस्वाध्यायी वृषलान्नवर्जी ।
क्रतौ गच्छन्विधिवच्चापि जुह्व-
त्स ब्राह्मणस्तारयितुं समर्थः

nityodakī nityayajñopavītī
nityasvādhyāyī vṛṣalānnavarjī |
kratau gacchanvidhivaccāpi juhva-
tsa brāhmaṇastārayituṃ samarthaḥ

ब्राह्मणो यस्तु मद्भक्तो मद्रागी मत्परायणः ।
मयि संन्यस्तकर्मा च स विप्रस्तारयेद्ध्रुवम्

brāhmaṇo yastu madbhakto madrāgī matparāyaṇaḥ |
mayi saṃnyastakarmā ca sa viprastārayeddhruvam

द्वादशाक्षरतत्वज्ञश्चतुर्व्यूहविभागवित् ।
अच्छिद्रपञ्चकालज्ञःक स विप्रस्तारयिष्यति

dvādaśākṣaratatvajñaścaturvyūhavibhāgavit |
acchidrapañcakālajñaḥka sa viprastārayiṣyati