अध्याय 101: जल, अन्न और अतिथि-सत्कार का दान

श्रुत्वा यमपुराध्वानं जीवानां गमनं तथा ।
धर्मपुत्रः प्रहृष्टात्मा केशवं पुनरब्रवीत्

śrutvā yamapurādhvānaṃ jīvānāṃ gamanaṃ tathā |
dharmaputraḥ prahṛṣṭātmā keśavaṃ punarabravīt

देवदेवेश दैत्यघ्न ऋषिसङ्घैरभिष्टुत ।
भगवन्भवहञ्श्रीमन्सहस्रादित्यसन्निभ

devadeveśa daityaghna ṛṣisaṅghairabhiṣṭuta |
bhagavanbhavahañśrīmansahasrādityasannibha

सर्वसंभव धर्मज्ञ सर्वधरमप्रवर्तक ।
सर्वदानफलं सौम्य कथयस्व ममाच्युत

sarvasaṃbhava dharmajña sarvadharamapravartaka |
sarvadānaphalaṃ saumya kathayasva mamācyuta

दानं देयं कथं कृष्ण कीदृशाय द्विजाय वै ।
कीदृशं वा तपः कृत्वा तत्फलं कुत्र भुज्यते

dānaṃ deyaṃ kathaṃ kṛṣṇa kīdṛśāya dvijāya vai |
kīdṛśaṃ vā tapaḥ kṛtvā tatphalaṃ kutra bhujyate

एवमुक्तो हृषीकेशो धर्मपुत्रेण धीमता ।
उवाच धर्मपुत्राय पुण्यान्धर्मान्महोदयान्

evamukto hṛṣīkeśo dharmaputreṇa dhīmatā |
uvāca dharmaputrāya puṇyāndharmānmahodayān

शृणुष्वावहितो राजन्पूतं पापघ्नमुत्तमम् ।
सर्वदानफलं सौम्य न श्राव्यं पापकर्मणम्

śṛṇuṣvāvahito rājanpūtaṃ pāpaghnamuttamam |
sarvadānaphalaṃ saumya na śrāvyaṃ pāpakarmaṇam

यच्छ्रुत्वा पुरुषः स्त्री वा नष्टपापः समाहितः ।
तत्क्षणात्पूततां याति पापकर्मरतोपि वा

yacchrutvā puruṣaḥ strī vā naṣṭapāpaḥ samāhitaḥ |
tatkṣaṇātpūtatāṃ yāti pāpakarmaratopi vā

एकाहमपि कौन्तेय भूमावुत्पादितं जलम् ।
सप्त तारयते पूर्वान्वितृष्णा यत्र गौर्भवेत्

ekāhamapi kaunteya bhūmāvutpāditaṃ jalam |
sapta tārayate pūrvānvitṛṣṇā yatra gaurbhavet

पानीयं परमं लोके जीवानां जीवनं स्मृतम् ।
पानीयस्य प्रदानेन तृप्तिर्भवति पाण्डव ।
पानीयस्य गुणा दिव्याः परलोके गुणावहाः

pānīyaṃ paramaṃ loke jīvānāṃ jīvanaṃ smṛtam |
pānīyasya pradānena tṛptirbhavati pāṇḍava |
pānīyasya guṇā divyāḥ paraloke guṇāvahāḥ

तत्र पुष्पोदकी नाम नदी परमपावनी ।
कामान्ददाति राजेन्द्र तोयदानां यमालये

tatra puṣpodakī nāma nadī paramapāvanī |
kāmāndadāti rājendra toyadānāṃ yamālaye

शीतलं सलिलं ह्यत्र ह्यक्षय्यममृतोपमम् ।
शीततोयप्रदादॄणां भवेन्नित्यं सुखावहम्

śītalaṃ salilaṃ hyatra hyakṣayyamamṛtopamam |
śītatoyapradādṝṇāṃ bhavennityaṃ sukhāvaham

ये चाप्यतोयदातारः पूयस्तेषां विधीयते ।

ye cāpyatoyadātāraḥ pūyasteṣāṃ vidhīyate |

प्रणश्यत्यंबुपानेन बुभुक्षा च युधिष्ठिर ।
तृपीषस्य न चान्नेन पिपासाऽपि प्रणश्यति ।
तस्मात्तोयं सदा देयं तृषितेभ्यो विजानता ।

praṇaśyatyaṃbupānena bubhukṣā ca yudhiṣṭhira |
tṛpīṣasya na cānnena pipāsā'pi praṇaśyati |
tasmāttoyaṃ sadā deyaṃ tṛṣitebhyo vijānatā |

अग्नेर्मूर्तिः क्षितेर्योनिरमृतस्य स संभवः ।
अतोंभः सर्वभूतानां मूलमित्युच्यते बुधैः

agnermūrtiḥ kṣiteryoniramṛtasya sa saṃbhavaḥ |
atoṃbhaḥ sarvabhūtānāṃ mūlamityucyate budhaiḥ

अद्भिः सर्वाणि भूतानि जीवन्ति प्रभवन्ति च ।
तस्मात्सर्वेषु दानेषु तोयदानं विशिष्यते

adbhiḥ sarvāṇi bhūtāni jīvanti prabhavanti ca |
tasmātsarveṣu dāneṣu toyadānaṃ viśiṣyate

सर्वदानतपोयज्ञैर्यत्प्राप्यं फलमुत्तमम् ।
तत्सर्वं तोयदानेन प्राप्यते नात्र संशयः

sarvadānatapoyajñairyatprāpyaṃ phalamuttamam |
tatsarvaṃ toyadānena prāpyate nātra saṃśayaḥ

ये प्रयच्छन्ति विप्रेभ्यस्त्वन्नदातं सुसंस्कृतम् ।
तैस्तु दत्ताः स्वयं प्राणा भवन्ति भरतर्षभ

ye prayacchanti viprebhyastvannadātaṃ susaṃskṛtam |
taistu dattāḥ svayaṃ prāṇā bhavanti bharatarṣabha

अन्नाद्रक्तं च शुक्लं च अन्ने जीवः प्रतिष्ठितः ।
इन्द्रियाणि च बुद्धिश्च पुष्णन्त्यन्नेन नित्यशः ।
अन्नहीनानि सीदन्ति सर्वभूतानि पाण्डव

annādraktaṃ ca śuklaṃ ca anne jīvaḥ pratiṣṭhitaḥ |
indriyāṇi ca buddhiśca puṣṇantyannena nityaśaḥ |
annahīnāni sīdanti sarvabhūtāni pāṇḍava

तेजो बलं च रूपं च सत्वं वीर्यं धृतिर्द्युतिः ।
ज्ञानं मेधा तथाऽऽयुश्च सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम्

tejo balaṃ ca rūpaṃ ca satvaṃ vīryaṃ dhṛtirdyutiḥ |
jñānaṃ medhā tathā''yuśca sarvamanne pratiṣṭhitam

देवमानवर्तिर्यक्षु सर्वलोकेषु सर्वदा ।
सर्वकालं हि सर्वेषां सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम्

devamānavartiryakṣu sarvalokeṣu sarvadā |
sarvakālaṃ hi sarveṣāṃ sarvamanne pratiṣṭhitam

अन्नं प्रजापते रूपमन्नं प्रजननं स्मृतम् ।
सर्वभूतमयं चान्नं जीवश्चान्नमयः स्मृतः

annaṃ prajāpate rūpamannaṃ prajananaṃ smṛtam |
sarvabhūtamayaṃ cānnaṃ jīvaścānnamayaḥ smṛtaḥ

अन्नेनाधिष्ठितः प्राण अपानो व्यान एव च ।
उदानश्च समानश्च धारयन्ति शरीरिणम्

annenādhiṣṭhitaḥ prāṇa apāno vyāna eva ca |
udānaśca samānaśca dhārayanti śarīriṇam

शयनोत्थानगमनग्रहणाकर्षणानि च
सर्वसत्वकृतं क्रम चान्नादेव प्रवर्तते

śayanotthānagamanagrahaṇākarṣaṇāni ca
sarvasatvakṛtaṃ krama cānnādeva pravartate

चतुर्विधानि भूतानि जङ्गमानि स्थिराणि च ।
अन्नाद्भवन्ति राजेन्द्र सृष्टिरेषा प्रजापतेः

caturvidhāni bhūtāni jaṅgamāni sthirāṇi ca |
annādbhavanti rājendra sṛṣṭireṣā prajāpateḥ

विद्यास्थानानि सर्वाणि सर्वयज्ञाश्च पावनाः ।
अन्नाद्यस्मात्प्रवर्तन्ते तस्मादन्नं परं स्मृतम्

vidyāsthānāni sarvāṇi sarvayajñāśca pāvanāḥ |
annādyasmātpravartante tasmādannaṃ paraṃ smṛtam

देवा रुद्रादयः सर्वे पितरोऽप्यग्नयस्तथा ।
यस्मादन्नेन तुष्यन्ति तस्मादन्नं विशिष्यते

devā rudrādayaḥ sarve pitaro'pyagnayastathā |
yasmādannena tuṣyanti tasmādannaṃ viśiṣyate

यस्मादन्नात्प्रजाः सर्वाः कल्पेकल्पेऽसृजत्प्रभुः ।
तस्मादन्नात्परं दानं न भूतं न भविष्यति

yasmādannātprajāḥ sarvāḥ kalpekalpe'sṛjatprabhuḥ |
tasmādannātparaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati

यस्मादन्नात्प्रवर्तन्ते धर्मार्थौ काम एव च ।
तस्मादन्नात्परं दानं नामुत्रेह च पाण्डव

yasmādannātpravartante dharmārthau kāma eva ca |
tasmādannātparaṃ dānaṃ nāmutreha ca pāṇḍava

यक्षरक्षोग्रहा नागा भूतान्यन्ते च दानवाः ।
तुष्यन्त्यन्नेन यस्मात्तु तस्मादन्नं परं भवेत्

yakṣarakṣograhā nāgā bhūtānyante ca dānavāḥ |
tuṣyantyannena yasmāttu tasmādannaṃ paraṃ bhavet

परान्नमुपभुञ्जनो यत्कर्म कुरुते शुभम् ।
तच्छुभस्यैकभागस्तु कर्तुर्भवति भारत

parānnamupabhuñjano yatkarma kurute śubham |
tacchubhasyaikabhāgastu karturbhavati bhārata

अन्नदस्य त्रयो भागा भन्ति पुरुषर्षभ ।
तस्यादन्नं प्रदातव्यं ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः

annadasya trayo bhāgā bhanti puruṣarṣabha |
tasyādannaṃ pradātavyaṃ brāhmaṇebhyo viśeṣataḥ

ब्राह्मणाय दरिद्राय योऽन्नं संवत्सरं नृप ।
श्रोत्रियाय प्रयच्छेद्वै पाकभेदविवर्जितः

brāhmaṇāya daridrāya yo'nnaṃ saṃvatsaraṃ nṛpa |
śrotriyāya prayacchedvai pākabhedavivarjitaḥ

डंभानृतविमुक्तस्तु परां भक्तिमुपागतः ।
स्वधर्मेणार्जितफलं तस्य पुण्यफलं शृणु

ḍaṃbhānṛtavimuktastu parāṃ bhaktimupāgataḥ |
svadharmeṇārjitaphalaṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

शतवर्षसहस्राणि कामगः कामरूपधृत् ।
मोदतेऽमरलोकस्थः पूज्यमानोप्सरोगणैः ।
ततश्चापि च्युतः कालान्नरलोके द्विजो भवेत्

śatavarṣasahasrāṇi kāmagaḥ kāmarūpadhṛt |
modate'maralokasthaḥ pūjyamānopsarogaṇaiḥ |
tataścāpi cyutaḥ kālānnaraloke dvijo bhavet

अग्नभिक्षां च यो दद्याद्दरिद्राय द्विजातये ।
षण्मासान्वार्षिकं श्राद्दं तस्य पुण्यफलं शृणु

agnabhikṣāṃ ca yo dadyāddaridrāya dvijātaye |
ṣaṇmāsānvārṣikaṃ śrāddaṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

गोसहस्रप्रदानेन यत्पुण्यं समुदाहृतम् ।
तत्प्रण्यफलमाप्नोति नरो वै नात्र संशयः

gosahasrapradānena yatpuṇyaṃ samudāhṛtam |
tatpraṇyaphalamāpnoti naro vai nātra saṃśayaḥ

अथ संवत्सरं दद्यादग्रभिक्षामयाचते ।
प्रच्छद्यैव स्वयं नीत्वा तस्य पुण्यफलं शृणु

atha saṃvatsaraṃ dadyādagrabhikṣāmayācate |
pracchadyaiva svayaṃ nītvā tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

कपिलानां सहस्रैस्तु यद्देयं पुण्यमुच्यते ।
तत्सर्वमखिलं प्राप्य शक्रलोके महीयते

kapilānāṃ sahasraistu yaddeyaṃ puṇyamucyate |
tatsarvamakhilaṃ prāpya śakraloke mahīyate

स शक्रभवने रम्ये र्षिकोटिशतं नृप ।
यथाकामं महातेजाः क्रीडत्यप्सरसांगणैः

sa śakrabhavane ramye rṣikoṭiśataṃ nṛpa |
yathākāmaṃ mahātejāḥ krīḍatyapsarasāṃgaṇaiḥ

अन्नं च यस्तु वै दद्याद्द्विजाय नियतव्रतः ।
दशवर्षामि राजेन्द्र तस्य पुण्यफलं शृणु

annaṃ ca yastu vai dadyāddvijāya niyatavrataḥ |
daśavarṣāmi rājendra tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

कपिला शतसहस्रस्य विधिदत्तस्य यत्फलम् ।
तत्पुण्यफलमासाद्य पुरन्दरपुरं व्रजेत्

kapilā śatasahasrasya vidhidattasya yatphalam |
tatpuṇyaphalamāsādya purandarapuraṃ vrajet

स शक्रभवने रम्ये कामरूपी यथासुखम् ।
शतकोटिसमा राजन्क्रीडतेऽमरपूजितः

sa śakrabhavane ramye kāmarūpī yathāsukham |
śatakoṭisamā rājankrīḍate'marapūjitaḥ

शक्रलोकावतीर्णश्च इह लोके महाद्युतिः ।
चतुर्वेदी द्विजः श्रीमाञ्जायते राजपूजितः

śakralokāvatīrṇaśca iha loke mahādyutiḥ |
caturvedī dvijaḥ śrīmāñjāyate rājapūjitaḥ

अध्वश्रान्ताय विप्राय क्षुधितायान्नकाङ्क्षिणे ।
देशकालाभियाताय दीयते पाण्डुनन्दन

adhvaśrāntāya viprāya kṣudhitāyānnakāṅkṣiṇe |
deśakālābhiyātāya dīyate pāṇḍunandana

याचतेऽन्नं न दद्याद्यो विद्यामाने धनागमे ।
स लुब्धो नरकं याति कृमीणां कालसूत्रकम्

yācate'nnaṃ na dadyādyo vidyāmāne dhanāgame |
sa lubdho narakaṃ yāti kṛmīṇāṃ kālasūtrakam

तत्र नरके घोरे लोभमोहविचेतनः ।
दशरव्षसहस्राणि क्लिश्यते वेदनार्दितः

tatra narake ghore lobhamohavicetanaḥ |
daśaravṣasahasrāṇi kliśyate vedanārditaḥ

तस्माच्च नरकान्मुक्तः कालेन महता हि सः ।
दरिद्रो मानुषे लोके चण्डालेष्वपि जायते ।

tasmācca narakānmuktaḥ kālena mahatā hi saḥ |
daridro mānuṣe loke caṇḍāleṣvapi jāyate |

यस्तु पांसुलपादश्च दूराध्वश्रमकर्शितः ।
क्षुत्पिपासाश्रमश्रान्त आर्तः खिन्नगतिर्द्विजः

yastu pāṃsulapādaśca dūrādhvaśramakarśitaḥ |
kṣutpipāsāśramaśrānta ārtaḥ khinnagatirdvijaḥ

पृच्छन्वै ह्यन्नदातारं गृहमभ्येत्य याचयेत् ।
तं पूजयेत्तु यत्नेन सोऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः ।
तस्मिंस्तुष्टे नरश्रेष्ठ तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः

pṛcchanvai hyannadātāraṃ gṛhamabhyetya yācayet |
taṃ pūjayettu yatnena so'tithiḥ svargasaṃkramaḥ |
tasmiṃstuṣṭe naraśreṣṭha tuṣṭāḥ syuḥ sarvadevatāḥ

न तथा हविषा होमैर्न पुष्पैर्नानुलेपनैः ।
अग्नयः पार्थ तुष्यन्ति यथा ह्यतिथिपूजनात्

na tathā haviṣā homairna puṣpairnānulepanaiḥ |
agnayaḥ pārtha tuṣyanti yathā hyatithipūjanāt

कपिलायां तु दत्तायां विधिवज्ज्येष्ठपुष्करे ।
न तत्फलमवाप्नोति यत्फलं विप्रबोजनान् ।

kapilāyāṃ tu dattāyāṃ vidhivajjyeṣṭhapuṣkare |
na tatphalamavāpnoti yatphalaṃ viprabojanān |

द्विजपादोदकक्लिन्ना यावत्तिष्ठति मेदिनी ।
तावत्पुष्करपत्रेण पिबन्ति पितरो जलम्

dvijapādodakaklinnā yāvattiṣṭhati medinī |
tāvatpuṣkarapatreṇa pibanti pitaro jalam

देवमाल्यापनयनं द्विजोच्छिष्टापमार्जनम् ।
श्रान्तसंवाहनं चैव तथा पादावसेचनम्

devamālyāpanayanaṃ dvijocchiṣṭāpamārjanam |
śrāntasaṃvāhanaṃ caiva tathā pādāvasecanam

प्रतिश्रयप्रदानं च तथा शय्यासनस्य च ।
एकैकं पाण्डवश्रेष्ठ गोप्रदानाद्विशिष्यते

pratiśrayapradānaṃ ca tathā śayyāsanasya ca |
ekaikaṃ pāṇḍavaśreṣṭha gopradānādviśiṣyate

पादोदकं पादघृतं दीपमन्नं प्रतिश्रयम् ।
ये प्रयच्छन्ति विप्रेभ्यो नोपसर्पन्ति ते यमम्

pādodakaṃ pādaghṛtaṃ dīpamannaṃ pratiśrayam |
ye prayacchanti viprebhyo nopasarpanti te yamam

विप्रातिथ्ये कृते राजन्भक्त्या शुश्रूषितेऽपि च ।
देवाः शुश्रूषिताः सर्वे त्रयस्त्रिंशदरिन्दम

viprātithye kṛte rājanbhaktyā śuśrūṣite'pi ca |
devāḥ śuśrūṣitāḥ sarve trayastriṃśadarindama

अभ्यागतो ज्ञातपूर्वो ह्यज्ञातोऽतिथिरुच्यते ।
तयोः पूजां द्विजः कुर्यादिति पौराणिकी श्रुतिः

abhyāgato jñātapūrvo hyajñāto'tithirucyate |
tayoḥ pūjāṃ dvijaḥ kuryāditi paurāṇikī śrutiḥ

पादाभ्यङ्गन्नपानैस्तु योऽतिर्थिं पूजयेन्नरः ।
पूजितस्तेन राजेन्द्र भवामीह न संशयः

pādābhyaṅgannapānaistu yo'tirthiṃ pūjayennaraḥ |
pūjitastena rājendra bhavāmīha na saṃśayaḥ

शीघ्रं पापाद्विनिर्मुक्तो मया चानुग्रहीकृतः ।
विमानेनेन्दुकल्पेन मम लोकं स गच्छति

śīghraṃ pāpādvinirmukto mayā cānugrahīkṛtaḥ |
vimānenendukalpena mama lokaṃ sa gacchati

अभ्यागतं श्रान्तमनुव्रजन्ति
देवाश्च सर्वे पितरोऽग्नयश्च ।
तस्मिन्द्विजे पूजिते पूजिताः स्यु-
र्गते निराशाः पितरो व्रजन्ति

abhyāgataṃ śrāntamanuvrajanti
devāśca sarve pitaro'gnayaśca |
tasmindvije pūjite pūjitāḥ syu-
rgate nirāśāḥ pitaro vrajanti

अतिर्थिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते ।
पितरस्तस्य नाश्नन्ति दशवर्षणि पञ्च च

atirthiryasya bhagnāśo gṛhātpratinivartate |
pitarastasya nāśnanti daśavarṣaṇi pañca ca

वर्जितः पितृभिर्लुब्धः स देवैरग्निभिः सह ।
निरयं रौरवं गत्वा दशवर्षाणि पञ्च च ।
ततश्चापि च्युतः कालादिह चोच्छिष्टभुग्भवेत्

varjitaḥ pitṛbhirlubdhaḥ sa devairagnibhiḥ saha |
nirayaṃ rauravaṃ gatvā daśavarṣāṇi pañca ca |
tataścāpi cyutaḥ kālādiha cocchiṣṭabhugbhavet

वैश्वदेवान्तिके प्राप्तमतिथिं यो न पूजयेत् ।
चण्डालत्वमवाप्नोति सद्य एव न संशयः

vaiśvadevāntike prāptamatithiṃ yo na pūjayet |
caṇḍālatvamavāpnoti sadya eva na saṃśayaḥ

निर्वासयति यो विप्रं देशकालगतं गृहात् ।
पतितस्तत्क्षणादेव जायते नात्र संशयः

nirvāsayati yo vipraṃ deśakālagataṃ gṛhāt |
patitastatkṣaṇādeva jāyate nātra saṃśayaḥ

नरके रौरवे घोरे वर्षकोटिं स पच्यते ।
ततश्चापि च्युतः कालादिह लोके नराधमः ।
श्वा वै द्वादशजन्मानि जायते क्षुत्पिपासितः

narake raurave ghore varṣakoṭiṃ sa pacyate |
tataścāpi cyutaḥ kālādiha loke narādhamaḥ |
śvā vai dvādaśajanmāni jāyate kṣutpipāsitaḥ

चण्डालोप्यतिथिः प्राप्तो देशकालेऽन्नकाङ्क्षयाः ।
अभ्युद्गम्यो गृहस्थेन पूजनीयश्च सर्वदा

caṇḍālopyatithiḥ prāpto deśakāle'nnakāṅkṣayāḥ |
abhyudgamyo gṛhasthena pūjanīyaśca sarvadā

अनर्चयित्वा योऽश्नाति लोभमोहविचेतनः ।
स चण्डालत्वमापन्नो दश जन्मानि पाण्डव

anarcayitvā yo'śnāti lobhamohavicetanaḥ |
sa caṇḍālatvamāpanno daśa janmāni pāṇḍava

निराशमतिथिं कृत्वा भुञ्जनो यः प्रहृष्टवान् ।
न जानाति किलात्मानं विष्ठकूपे निपातितं

nirāśamatithiṃ kṛtvā bhuñjano yaḥ prahṛṣṭavān |
na jānāti kilātmānaṃ viṣṭhakūpe nipātitaṃ

मोघं ध्रुवं प्रोर्णयति मोघमस्य तु पच्यते ।
मोघमन्नं सदाऽश्नाति योतिथिं न च पूजयेत्

moghaṃ dhruvaṃ prorṇayati moghamasya tu pacyate |
moghamannaṃ sadā'śnāti yotithiṃ na ca pūjayet

साङ्गोपाङ्गांस्तु यो वेदान्पठतीह दिनेदिने ।
न चातिथिं पूजयति वृथा भवति स द्विजः

sāṅgopāṅgāṃstu yo vedānpaṭhatīha dinedine |
na cātithiṃ pūjayati vṛthā bhavati sa dvijaḥ

पाकयज्ञमहायज्ञैः सोमसंस्थाभिरेव च ।
ये यजन्ति न चार्चन्ति गृहेष्वतिथिमागतम्

pākayajñamahāyajñaiḥ somasaṃsthābhireva ca |
ye yajanti na cārcanti gṛheṣvatithimāgatam

तेषां यशोभिकामानां दत्तमिष्टं च यद्भवेत् ।
वृथा भवति तत्सर्वमाशया हि तया हतम्

teṣāṃ yaśobhikāmānāṃ dattamiṣṭaṃ ca yadbhavet |
vṛthā bhavati tatsarvamāśayā hi tayā hatam

देशं कालं च पात्रं च स्वशक्तिं च निरीक्ष्य च ।
अल्पं समं महद्वापि कुर्यादातिथ्यमात्मवान्

deśaṃ kālaṃ ca pātraṃ ca svaśaktiṃ ca nirīkṣya ca |
alpaṃ samaṃ mahadvāpi kuryādātithyamātmavān

सुमुखः सुप्रसन्नात्मा धीमानतिथिमागतम् ।
स्वागतेनासनेनाद्भिरन्नाद्येन च पूजयेत्

sumukhaḥ suprasannātmā dhīmānatithimāgatam |
svāgatenāsanenādbhirannādyena ca pūjayet

हितः प्रियो वा द्वेष्यो वा मूर्खः पण्डित एव वा ।
प्राप्तो यो वैश्वदेवान्ते सोतिथिः स्वर्गसंक्रमः

hitaḥ priyo vā dveṣyo vā mūrkhaḥ paṇḍita eva vā |
prāpto yo vaiśvadevānte sotithiḥ svargasaṃkramaḥ

क्षुत्पिपासाश्रमार्ताय देशकालगताय च ।
सत्कृत्यान्नं प्रदातव्यं यज्ञस्य फलमिच्छता

kṣutpipāsāśramārtāya deśakālagatāya ca |
satkṛtyānnaṃ pradātavyaṃ yajñasya phalamicchatā

भोजयेदात्मनः श्रेष्ठान्विधइवद्धव्यकव्ययोः ।
अन्नं प्राणो मनुष्यणामन्नदः प्राणदो भवेत् ।
तस्मादन्नं विशेषेण दातव्यं भूतिमिच्छता

bhojayedātmanaḥ śreṣṭhānvidhaivaddhavyakavyayoḥ |
annaṃ prāṇo manuṣyaṇāmannadaḥ prāṇado bhavet |
tasmādannaṃ viśeṣeṇa dātavyaṃ bhūtimicchatā

अन्नदः सर्वकामैस्तु सुतृप्तः सुष्ट्वलङ्कृतः ।
पूर्णचन्द्रप्रकाशेन विमानेन विराजते

annadaḥ sarvakāmaistu sutṛptaḥ suṣṭvalaṅkṛtaḥ |
pūrṇacandraprakāśena vimānena virājate

सेव्यमानो वरस्त्रीभिर्मम लोकं स गच्छति ।
क्रीडित्वा तु ततस्तस्मिन्वर्षकोटिं यथाऽमरः

sevyamāno varastrībhirmama lokaṃ sa gacchati |
krīḍitvā tu tatastasminvarṣakoṭiṃ yathā'maraḥ

ततस्चापि च्युतः कालादिह लोके महायशाः ।
वेदशास्त्रार्थतत्वज्ञो भोगवान्ब्राह्मणो भवेत्

tatascāpi cyutaḥ kālādiha loke mahāyaśāḥ |
vedaśāstrārthatatvajño bhogavānbrāhmaṇo bhavet

यथाश्रद्धं तु यः कुर्यान्मनुष्येषु प्रजायते ।
महाधनपतिः श्रीमान्वेदवेदाङ्गपारगः ।
सर्वशास्त्रार्थतत्वज्ञो भोगवान्ब्राह्मणो भवेत्

yathāśraddhaṃ tu yaḥ kuryānmanuṣyeṣu prajāyate |
mahādhanapatiḥ śrīmānvedavedāṅgapāragaḥ |
sarvaśāstrārthatatvajño bhogavānbrāhmaṇo bhavet

सर्वातिथ्यं तु यः कुर्याद्वर्षमेकमकल्मषः ।
धर्मार्जितधनो भूत्वा पाकभेदविवर्जितः

sarvātithyaṃ tu yaḥ kuryādvarṣamekamakalmaṣaḥ |
dharmārjitadhano bhūtvā pākabhedavivarjitaḥ

देवानिव स्वयं विप्रानर्चयित्वा पितॄनपि ।
विप्रानग्राशनाशी यस्तस्य पुण्यफलं शृणु

devāniva svayaṃ viprānarcayitvā pitṝnapi |
viprānagrāśanāśī yastasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

वर्षेणैकेन यावन्ति पिण्डान्यश्नन्ति ये द्विजाः ।
तावद्वर्षाणि राजेन्द्र मम लोके महीयते

varṣeṇaikena yāvanti piṇḍānyaśnanti ye dvijāḥ |
tāvadvarṣāṇi rājendra mama loke mahīyate

ततश्चापि च्युतः कालादिह लोके महायशाः ।
वेदसास्त्रार्थतत्वज्ञो भोगवान्ब्राह्मणो भवेत्

tataścāpi cyutaḥ kālādiha loke mahāyaśāḥ |
vedasāstrārthatatvajño bhogavānbrāhmaṇo bhavet

सर्वातिथ्यं तु यः कुर्याद्यथाश्रद्धं नरेश्वर ।
अकालनियमेनापि सत्यवादी जितेन्द्रियः

sarvātithyaṃ tu yaḥ kuryādyathāśraddhaṃ nareśvara |
akālaniyamenāpi satyavādī jitendriyaḥ

सत्यसन्धो चितक्रोधः शाखाधर्मविवर्जितः ।
अधर्मभीरुर्धर्मिष्ठो मायामात्सर्यवर्जितः

satyasandho citakrodhaḥ śākhādharmavivarjitaḥ |
adharmabhīrurdharmiṣṭho māyāmātsaryavarjitaḥ

श्रद्दधानः सुचिर्नित्यं पाकबेदविवर्जितः ।
स विमानेन दिव्येन दिव्यरूपी महायशाः

śraddadhānaḥ sucirnityaṃ pākabedavivarjitaḥ |
sa vimānena divyena divyarūpī mahāyaśāḥ

पुरन्दरपुरं याति गीयमानोप्सरोगणैः ।
मन्वन्तरं तु तत्रैव क्रीडित्वा देवपूजितः ।
मानुष्यलोकमागम्य भोगवान्ब्राह्मणो भवेत्

purandarapuraṃ yāti gīyamānopsarogaṇaiḥ |
manvantaraṃ tu tatraiva krīḍitvā devapūjitaḥ |
mānuṣyalokamāgamya bhogavānbrāhmaṇo bhavet

दशजन्मानि विप्रत्वमाप्नुयाद्राजपूजितः ।
जातिस्मरश्च भवति यत्रयत्रोपजायते

daśajanmāni vipratvamāpnuyādrājapūjitaḥ |
jātismaraśca bhavati yatrayatropajāyate