अध्याय 274: भीष्म देह त्यागते हैं, गङ्गा का विलाप

एवमुक्त्वा कुरून्सर्वान्भीष्मः शान्तनवस्तदा ।
तूष्णीं बभूव कौरव्यः स मुहूर्तमरिंदम

evamuktvā kurūnsarvānbhīṣmaḥ śāntanavastadā |
tūṣṇīṃ babhūva kauravyaḥ sa muhūrtamariṃdama

धारयामास चात्मानं धारणासु यथाक्रमम् ।
तस्योर्ध्वमगमन्प्राणाः सन्निरुद्धा महात्मनः

dhārayāmāsa cātmānaṃ dhāraṇāsu yathākramam |
tasyordhvamagamanprāṇāḥ sanniruddhā mahātmanaḥ

इदमाश्चर्यमासीच्च मध्ये तेषां महात्मनाम् ।
सहितैर्ऋषिभिः सर्वैस्तदा व्यासादिभिः प्रभो

idamāścaryamāsīcca madhye teṣāṃ mahātmanām |
sahitairṛṣibhiḥ sarvaistadā vyāsādibhiḥ prabho

यद्यन्मुञ्चति गात्रं हि स शन्तनुसुतस्तदा ।
तत्तद्विशल्यमभवद्योगयुक्तस्य वै क्रमात् ।
क्षणेन प्रेक्षतां तेषां विशल्यः सोऽभवत्तदा

yadyanmuñcati gātraṃ hi sa śantanusutastadā |
tattadviśalyamabhavadyogayuktasya vai kramāt |
kṣaṇena prekṣatāṃ teṣāṃ viśalyaḥ so'bhavattadā

तद्दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे वासुदेवपुरोगमाः ।
सह तैर्मुनिभिः सर्वैस्तदा व्यासादिभिर्नृप

taddṛṣṭvā vismitāḥ sarve vāsudevapurogamāḥ |
saha tairmunibhiḥ sarvaistadā vyāsādibhirnṛpa

सन्निरुद्धस्तु तेनात्मा सर्वेष्वायतनेषु च ।
जगाम भित्त्वा मूर्धानं दिवमभ्युत्पपात ह

sanniruddhastu tenātmā sarveṣvāyataneṣu ca |
jagāma bhittvā mūrdhānaṃ divamabhyutpapāta ha

देवदुन्दुभिनादश्च पुष्पवर्षैः सहाभवत् ।
सिद्धा ब्रह्मर्षयश्चैव सादुसाध्विति हर्षिताः

devadundubhinādaśca puṣpavarṣaiḥ sahābhavat |
siddhā brahmarṣayaścaiva sādusādhviti harṣitāḥ

महोल्केव च भीष्मस्य मूर्धदेशाज्जनाधिप ।
निःसृकत्याकाशमाविश्य क्षणेनान्तरधीयत

maholkeva ca bhīṣmasya mūrdhadeśājjanādhipa |
niḥsṛkatyākāśamāviśya kṣaṇenāntaradhīyata

एवं स राजशार्दूल नृपः शान्तनवस्तदा ।
समयुज्यत लोकैः स्वैर्भरतानां कुलोद्वहः

evaṃ sa rājaśārdūla nṛpaḥ śāntanavastadā |
samayujyata lokaiḥ svairbharatānāṃ kulodvahaḥ

ततस्त्वादाय दारूणि गन्धांश्च विविधान्बहून् ।
चितां चक्रुर्महात्मानः पाण्डवा विदुरस्तथा ।
युयुत्सुश्चापि कौरव्यं प्रेक्षकास्त्वितरेऽभवन्

tatastvādāya dārūṇi gandhāṃśca vividhānbahūn |
citāṃ cakrurmahātmānaḥ pāṇḍavā vidurastathā |
yuyutsuścāpi kauravyaṃ prekṣakāstvitare'bhavan

युधिष्ठिरश्च गाङ्गेयं धृतराष्ट्रश्च दुःखितौ ।
छादयामासतुरुभौ क्षौमेर्माल्यैश्च कौरवम्

yudhiṣṭhiraśca gāṅgeyaṃ dhṛtarāṣṭraśca duḥkhitau |
chādayāmāsaturubhau kṣaumermālyaiśca kauravam

धारयामास तस्याथ युयुत्सुश्छत्रमुत्तमम् ।
चामरे व्यजने शुभ्रे भीमसेनार्जुनावुभौ ।
उष्णीषे परिगृह्णीतां माद्रीपुत्रावुभौ तथा

dhārayāmāsa tasyātha yuyutsuśchatramuttamam |
cāmare vyajane śubhre bhīmasenārjunāvubhau |
uṣṇīṣe parigṛhṇītāṃ mādrīputrāvubhau tathā

युधिष्ठिरेण सहितो धृतराष्ट्रश्च पादतः ।
वृद्धा स्त्रियः कौरवाणां भीष्मं कुरुकुलोद्वहम् ।
तालवृन्तान्युपादाय पर्यवीजन्त सर्वशः

yudhiṣṭhireṇa sahito dhṛtarāṣṭraśca pādataḥ |
vṛddhā striyaḥ kauravāṇāṃ bhīṣmaṃ kurukulodvaham |
tālavṛntānyupādāya paryavījanta sarvaśaḥ

ततोस्य विदिवच्चक्रुः पितृमेधं महात्मनः ।
याजका जुहुवुश्चाग्नौ जगुः सामानि समागाः

tatosya vidivaccakruḥ pitṛmedhaṃ mahātmanaḥ |
yājakā juhuvuścāgnau jaguḥ sāmāni samāgāḥ

ततश्चन्दनकाष्ठैश्च तथा कालीयकैरपि ।
कालागुरुप्रभृतिभिर्गन्धैश्चोच्चावच्चैस्तथा

tataścandanakāṣṭhaiśca tathā kālīyakairapi |
kālāguruprabhṛtibhirgandhaiścoccāvaccaistathā

समवच्छाद्य गाङ्गेयं सम्प्रज्वाल्य हुताशनम् ।
अपसव्यमकुर्वन्त धृतराष्ट्रमुखाश्चिताम्

samavacchādya gāṅgeyaṃ samprajvālya hutāśanam |
apasavyamakurvanta dhṛtarāṣṭramukhāścitām

संस्कृत्य च कुरुश्रेष्ठं गाङ्गेयं कुरुसत्तमाः ।
जग्मुर्भागीरथीं पुण्यामृषिजुष्टां कुरूद्वहाः

saṃskṛtya ca kuruśreṣṭhaṃ gāṅgeyaṃ kurusattamāḥ |
jagmurbhāgīrathīṃ puṇyāmṛṣijuṣṭāṃ kurūdvahāḥ

अनुगम्यमाना व्यासेन नारदेनासितेन च ।
कृष्णेन भरतस्त्रीभिर्ये च पौराः समागताः

anugamyamānā vyāsena nāradenāsitena ca |
kṛṣṇena bharatastrībhirye ca paurāḥ samāgatāḥ

उदकं चक्रिरे सर्वे गाङ्गेयस्य महात्मनः ।
विधिवत्क्षत्रियश्रेष्ठाः स च सर्वो जनस्तदा

udakaṃ cakrire sarve gāṅgeyasya mahātmanaḥ |
vidhivatkṣatriyaśreṣṭhāḥ sa ca sarvo janastadā

ततो भागीरथी देवी तनयस्योदके कृते ।
उत्थाय सलिलात्तस्माद्रुदती शोकविह्वला ।
परिदेवयती तत्र कौरकवानभ्यभाषत

tato bhāgīrathī devī tanayasyodake kṛte |
utthāya salilāttasmādrudatī śokavihvalā |
paridevayatī tatra kaurakavānabhyabhāṣata

निबोधत यथावृत्तमुच्यमानं मया नृपाः ।
राजवृत्तेन सम्पन्नः प्रज्ञयाभिजनेन च ।
सत्कर्ता कुरुवृद्धानां पितृभक्तो दृढव्रतः

nibodhata yathāvṛttamucyamānaṃ mayā nṛpāḥ |
rājavṛttena sampannaḥ prajñayābhijanena ca |
satkartā kuruvṛddhānāṃ pitṛbhakto dṛḍhavrataḥ

जामदग्न्येन रामेण यः पुरा न पराजितः ।
दिव्यैरस्त्रैर्महावीर्यः स हतोऽद्य शिखण्डिना

jāmadagnyena rāmeṇa yaḥ purā na parājitaḥ |
divyairastrairmahāvīryaḥ sa hato'dya śikhaṇḍinā

अश्मसारमयं नूनं हृदयं मम पार्थिवाः ।
अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं यन्न दीर्यति मेऽद्य वै

aśmasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama pārthivāḥ |
apaśyantyāḥ priyaṃ putraṃ yanna dīryati me'dya vai

समेतं पार्थिवं क्षत्रं काशिपुर्यां स्वयंपरे ।
विजित्यैकरथेनाजौ कन्याश्चायं जहारह

sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ kāśipuryāṃ svayaṃpare |
vijityaikarathenājau kanyāścāyaṃ jahāraha

यस्य नास्ति बले तुल्यः पृथिव्यामपि कश्चन ।
हतं शिखण्डिना श्रुत्वा यन्न दीर्यति मे मनः

yasya nāsti bale tulyaḥ pṛthivyāmapi kaścana |
hataṃ śikhaṇḍinā śrutvā yanna dīryati me manaḥ

जामदग्न्यः कुरुक्षेत्रे युधि येन महात्मना ।
पीडितो नातियत्नेन स हतोऽद्य शिखण्डिना

jāmadagnyaḥ kurukṣetre yudhi yena mahātmanā |
pīḍito nātiyatnena sa hato'dya śikhaṇḍinā

एवंविधं बहु तदा विलन्पतीं नहानदीम् ।
आश्वासयामास तदा साम्ना दामोदरो विभुः

evaṃvidhaṃ bahu tadā vilanpatīṃ nahānadīm |
āśvāsayāmāsa tadā sāmnā dāmodaro vibhuḥ

समाश्वसिहि भद्रे त्वं मा शुचः शुभदर्शने ।
गतः स परमं लोकं तव पुत्रो न संशयः

samāśvasihi bhadre tvaṃ mā śucaḥ śubhadarśane |
gataḥ sa paramaṃ lokaṃ tava putro na saṃśayaḥ

वसुरेष महातेजाः शापदोषेण शोभने ।
मानुषत्वमनुप्राप्तो नैनं शोचितुमर्हसि

vasureṣa mahātejāḥ śāpadoṣeṇa śobhane |
mānuṣatvamanuprāpto nainaṃ śocitumarhasi

स एष क्षत्रधर्मेण युध्यमानो रणाजिरे ।
धनंजयेन निहतो नैष देवि शिखण्डिना

sa eṣa kṣatradharmeṇa yudhyamāno raṇājire |
dhanaṃjayena nihato naiṣa devi śikhaṇḍinā

भीष्मं हि कुरुशार्दूलमुद्यतेषु महारणे ।
न शक्तः संयुगे हन्तुं साक्षादपि शतक्रतुः

bhīṣmaṃ hi kuruśārdūlamudyateṣu mahāraṇe |
na śaktaḥ saṃyuge hantuṃ sākṣādapi śatakratuḥ

स्वच्छन्दतस्तव सुतो गतः स्वर्गं शुभानने ।
न शक्ता विनिहन्तुं हि रणे तं सर्वदेवताः

svacchandatastava suto gataḥ svargaṃ śubhānane |
na śaktā vinihantuṃ hi raṇe taṃ sarvadevatāḥ

तस्मान्मा त्वं सरिच्छ्रेष्ठे शोचस्य कुरुनन्दनम् ।
वसूनेष गतो देवि पुत्रस्ते विज्वरा भव

tasmānmā tvaṃ saricchreṣṭhe śocasya kurunandanam |
vasūneṣa gato devi putraste vijvarā bhava

इत्युक्ता सा तु कृष्णेन व्यासेन तु सरिद्वरा ।
त्यक्त्वा शोकं महाराज स्वं वार्यवततार ह

ityuktā sā tu kṛṣṇena vyāsena tu saridvarā |
tyaktvā śokaṃ mahārāja svaṃ vāryavatatāra ha

सत्कृत्य ते तां सरितं ततः कृष्णमुखा नृप ।
अनुज्ञातास्तया सर्वे न्यवर्तन्त जनाधिपाः

satkṛtya te tāṃ saritaṃ tataḥ kṛṣṇamukhā nṛpa |
anujñātāstayā sarve nyavartanta janādhipāḥ