अध्याय 8: सन्धि, विग्रह, सेना और राजा का पुण्य

सन्धिविग्रहमप्यत्र पश्येथा राजसत्तम ।
द्वियोनिं विविधोपायं बहुकल्पं युधिष्ठिर

sandhivigrahamapyatra paśyethā rājasattama |
dviyoniṃ vividhopāyaṃ bahukalpaṃ yudhiṣṭhira

कौरव्य पर्युपासीथाः स्थित्वा द्वैविध्यमात्मनः ।
तुष्टपुष्टजनः शत्रुरर्थवानिति च स्मरेत्

kauravya paryupāsīthāḥ sthitvā dvaividhyamātmanaḥ |
tuṣṭapuṣṭajanaḥ śatrurarthavāniti ca smaret

पर्युपासनकाले तु विपरीतं विधीयते ।
आमर्दकाले राजेन्द्र व्यवसायस्ततोऽपरः

paryupāsanakāle tu viparītaṃ vidhīyate |
āmardakāle rājendra vyavasāyastato'paraḥ

व्यसनं भेदनं चैव शत्रूणां कारयेत्ततः ।
कर्षणं भीषणं चैव युद्धे चैव बहुक्षयम्

vyasanaṃ bhedanaṃ caiva śatrūṇāṃ kārayettataḥ |
karṣaṇaṃ bhīṣaṇaṃ caiva yuddhe caiva bahukṣayam

प्रयास्यमानो नृपतिस्त्रिविधं परिचिन्तयेत् ।
आत्मनश्चैव शत्रोश्च शक्तिं शास्त्रविशारदः

prayāsyamāno nṛpatistrividhaṃ paricintayet |
ātmanaścaiva śatrośca śaktiṃ śāstraviśāradaḥ

उत्साहप्रभुशक्तिभ्यां मन्त्रशक्त्या च भारत ।
उपपन्नो नृपो यायाद्विपरीतं च वर्जयेत्

utsāhaprabhuśaktibhyāṃ mantraśaktyā ca bhārata |
upapanno nṛpo yāyādviparītaṃ ca varjayet

आददीत बलं राजा मौलं मित्रबलं तथा ।
अटवीबलं भृतं चैव तता श्रेणीबलं प्रभो

ādadīta balaṃ rājā maulaṃ mitrabalaṃ tathā |
aṭavībalaṃ bhṛtaṃ caiva tatā śreṇībalaṃ prabho

मित्रामित्रबलं राजन्न्यायाद्वृद्ध्युदये धृतः ।
तत्र मित्रबलं राजन्मौलं चैव विशिष्यते ।
श्रेणीबलं भृतं चैव तुल्ये एवेति मे मतिः

mitrāmitrabalaṃ rājannyāyādvṛddhyudaye dhṛtaḥ |
tatra mitrabalaṃ rājanmaulaṃ caiva viśiṣyate |
śreṇībalaṃ bhṛtaṃ caiva tulye eveti me matiḥ

तथाऽऽचारबलं चैव परस्परसमं नृप ।
विज्ञेयं बलकालेषु राज्ञा काल उपस्थिते

tathā''cārabalaṃ caiva parasparasamaṃ nṛpa |
vijñeyaṃ balakāleṣu rājñā kāla upasthite

आपदश्चापि बोद्धव्या बहुरूपा नराधिप ।
भवन्ति राज्ञा कौरव्य यास्ताः पृथगतः शृणु

āpadaścāpi boddhavyā bahurūpā narādhipa |
bhavanti rājñā kauravya yāstāḥ pṛthagataḥ śṛṇu

विकल्पा बहुधा राजन्नापदां पाण्डुनन्दन ।
सामादिभिरुपन्यस्य गमयेत्तान्नृपः सदा

vikalpā bahudhā rājannāpadāṃ pāṇḍunandana |
sāmādibhirupanyasya gamayettānnṛpaḥ sadā

यात्रां गच्छेद्बलैर्युक्तो राजा षड्भिः परंतप ।
युक्तश्च देशकालाभ्यां बलैरात्मगुणैस्तथा

yātrāṃ gacchedbalairyukto rājā ṣaḍbhiḥ paraṃtapa |
yuktaśca deśakālābhyāṃ balairātmaguṇaistathā

हृष्टपुष्टबलो गच्छेद्राजा वृद्ध्युदये रतः ।
अकृशश्चाप्यथो यायादनृतावपि पाण्डव

hṛṣṭapuṣṭabalo gacchedrājā vṛddhyudaye rataḥ |
akṛśaścāpyatho yāyādanṛtāvapi pāṇḍava

तूणाश्मानं वाजिरथप्रवाहां
ध्वजद्रुमैः संवृतकूलरोधसम् ।
पदातिनागैर्बहुकर्दमां नदीं
सपत्नानाशे नृपतिः प्रयोजयेत्

tūṇāśmānaṃ vājirathapravāhāṃ
dhvajadrumaiḥ saṃvṛtakūlarodhasam |
padātināgairbahukardamāṃ nadīṃ
sapatnānāśe nṛpatiḥ prayojayet

अथोपपत्त्या शकटं पद्मवज्रं च भारत ।
उशना वेद यच्छास्त्रं तत्रैतद्विहितं विभो

athopapattyā śakaṭaṃ padmavajraṃ ca bhārata |
uśanā veda yacchāstraṃ tatraitadvihitaṃ vibho

चारयित्वा परबलं कृत्वा स्वबलदर्शनम् ।
स्वभूमौ योजयेद्युद्धं परभूमौ तथैव च

cārayitvā parabalaṃ kṛtvā svabaladarśanam |
svabhūmau yojayedyuddhaṃ parabhūmau tathaiva ca

बलं प्रसादयेद्राजा निक्षिपेद्बलनो नरान् ।
ज्ञात्वा स्वविषयं तत्र सामादिभिरुपक्रमेत्

balaṃ prasādayedrājā nikṣipedbalano narān |
jñātvā svaviṣayaṃ tatra sāmādibhirupakramet

सर्वथैव महाराज शरीरं धारयेदिह ।
प्रेत्य चेह च कर्तव्यमात्मनिःश्रेयसं परम्

sarvathaiva mahārāja śarīraṃ dhārayediha |
pretya ceha ca kartavyamātmaniḥśreyasaṃ param

एवं कुर्वञ्शुभा वाचो लोकेऽस्मिञ्शृणु ते नृप ।
प्रेत्य स्वर्गमवाप्नोति प्रजा धर्मेणि पालयन्

evaṃ kurvañśubhā vāco loke'smiñśṛṇu te nṛpa |
pretya svargamavāpnoti prajā dharmeṇi pālayan

एवं त्वया कुरुश्रेष्ठ वर्तितव्यं प्रजासु वै ।
उभयोर्लोकयोस्तात प्राप्तये नित्यमेव हि

evaṃ tvayā kuruśreṣṭha vartitavyaṃ prajāsu vai |
ubhayorlokayostāta prāptaye nityameva hi

भीष्मेण सर्वमुक्तोसि कृष्णेन विदुरेण च ।
मयाऽप्यवश्यं वक्तव्यं प्रीत्या ते नृपसत्तम

bhīṣmeṇa sarvamuktosi kṛṣṇena vidureṇa ca |
mayā'pyavaśyaṃ vaktavyaṃ prītyā te nṛpasattama

एतत्सर्वं यथान्यायं कुर्वीथा भूरिदक्षिण ।
प्रियस्तथा प्रजानां त्वं स्वर्गे सुखमवाप्स्यसि

etatsarvaṃ yathānyāyaṃ kurvīthā bhūridakṣiṇa |
priyastathā prajānāṃ tvaṃ svarge sukhamavāpsyasi

अश्वमेधसहस्रेण यो यजेत्पृथिवीपतिः ।
पालयेद्वाऽपि धर्मेणि प्रजास्तुल्यं फलं लभेत्

aśvamedhasahasreṇa yo yajetpṛthivīpatiḥ |
pālayedvā'pi dharmeṇi prajāstulyaṃ phalaṃ labhet