अध्याय 7: राजमण्डल और षाड्गुण्य की शिक्षा

मण्डलानि च बुध्येथाः परेषामात्मनस्तथा ।
उदासीनगुणानां च मध्यस्थानां च भारत

maṇḍalāni ca budhyethāḥ pareṣāmātmanastathā |
udāsīnaguṇānāṃ ca madhyasthānāṃ ca bhārata

चतुर्णां शत्रुजातानां सर्वेषामाततायिनाम् ।
मित्रं चामित्रमित्रं च बोद्धव्यं तेऽरिकर्शन

caturṇāṃ śatrujātānāṃ sarveṣāmātatāyinām |
mitraṃ cāmitramitraṃ ca boddhavyaṃ te'rikarśana

अथ नानाजनपदा दुर्गाणि विविधानि च ।
बलानि च कुरुश्रेष्ठ भवत्येषां यथेच्छकम्

atha nānājanapadā durgāṇi vividhāni ca |
balāni ca kuruśreṣṭha bhavatyeṣāṃ yathecchakam

ते च द्वादश कौन्तेय राजानो विविधात्मकाः ।
मन्त्रिप्रधानाश्च गुणाः षष्टिर्द्वादश च प्रभो

te ca dvādaśa kaunteya rājāno vividhātmakāḥ |
mantripradhānāśca guṇāḥ ṣaṣṭirdvādaśa ca prabho

एतन्मण्डलमित्याहुराचार्या नीतिकोविदाः ।
अत्र षाड्गुण्यमाचत्तं युधिष्ठिर निबोध तत्

etanmaṇḍalamityāhurācāryā nītikovidāḥ |
atra ṣāḍguṇyamācattaṃ yudhiṣṭhira nibodha tat

वृद्धिक्षयौ च विज्ञेयौ स्थानं च कुरुसत्तम ।
द्विसप्तत्यां महाबाहो ततः षाड्गुण्यजा गुणाः

vṛddhikṣayau ca vijñeyau sthānaṃ ca kurusattama |
dvisaptatyāṃ mahābāho tataḥ ṣāḍguṇyajā guṇāḥ

यथा स्वपक्षो बलवान्परपक्षस्तथा बलः ।
विगृह्य शत्रून्कौन्तेय यायात्क्षितिपतिस्तदा

yathā svapakṣo balavānparapakṣastathā balaḥ |
vigṛhya śatrūnkaunteya yāyātkṣitipatistadā

यदा परे च बलिनः स्वपक्षश्चैव दुर्बलः ।
सार्धं विद्वांस्तदा क्षीणः परैः सन्धिं मसाश्रयेत्

yadā pare ca balinaḥ svapakṣaścaiva durbalaḥ |
sārdhaṃ vidvāṃstadā kṣīṇaḥ paraiḥ sandhiṃ masāśrayet

द्रव्याणां सञ्चयश्चैव कर्तव्यः सुमहांस्तथा ।
यदा समर्था यानाय नचिरेणैव भारत

dravyāṇāṃ sañcayaścaiva kartavyaḥ sumahāṃstathā |
yadā samarthā yānāya nacireṇaiva bhārata

तदा सर्वं विधेयं स्यात्स्थानेन च विचारयेत् ।
भूमिरल्पफला देया विपरीतस्य भारत

tadā sarvaṃ vidheyaṃ syātsthānena ca vicārayet |
bhūmiralpaphalā deyā viparītasya bhārata

हिरण्यरूप्यभूयिष्ठं मित्रं क्षीणमकोशभृत् ।
विपरीतं निगृह्णीयात्स्वयं सन्धिविशारदः

hiraṇyarūpyabhūyiṣṭhaṃ mitraṃ kṣīṇamakośabhṛt |
viparītaṃ nigṛhṇīyātsvayaṃ sandhiviśāradaḥ

सन्ध्यर्थं राजपुत्रं वा लिप्सेथा भरतर्षभ ।
विपरीतं न तच्छ्रेयः पुत्र कस्यांचिदापदि

sandhyarthaṃ rājaputraṃ vā lipsethā bharatarṣabha |
viparītaṃ na tacchreyaḥ putra kasyāṃcidāpadi

तस्याः प्रमोक्षे यत्नं च कुर्याः सोपायमन्त्रवित् ।
प्रकृतीनां च राजेन्द्र राजा दीनान्विभावयेत्

tasyāḥ pramokṣe yatnaṃ ca kuryāḥ sopāyamantravit |
prakṛtīnāṃ ca rājendra rājā dīnānvibhāvayet

क्रमेणि युगपद्बुध्वा व्यसनानां बलाबलम् ।
पीडनं स्तंभनं चैव कोशभङ्गस्तथैव च

krameṇi yugapadbudhvā vyasanānāṃ balābalam |
pīḍanaṃ staṃbhanaṃ caiva kośabhaṅgastathaiva ca

कार्यं यत्नेन शत्रूणां स्वराज्यं रक्षता स्वयम् ।
न च हिंस्योऽभ्युपगतः सामन्तो वृद्धिमिच्छता

kāryaṃ yatnena śatrūṇāṃ svarājyaṃ rakṣatā svayam |
na ca hiṃsyo'bhyupagataḥ sāmanto vṛddhimicchatā

कौन्तेय तद्धितं ते स्यात्पृथिवीं विजिगीषतः ।
गुणानां भेदने योगमीप्सेथाः सह मन्त्रिभिः

kaunteya taddhitaṃ te syātpṛthivīṃ vijigīṣataḥ |
guṇānāṃ bhedane yogamīpsethāḥ saha mantribhiḥ

साधुसङ्ग्रहणाच्चैव पापनिग्रहणात्तथा ।
आत्मसात्करणे नित्यं पालनानि गृहे तथा ।
दुर्बलाश्चैव सततं नान्वेष्टव्या बलीयसा

sādhusaṅgrahaṇāccaiva pāpanigrahaṇāttathā |
ātmasātkaraṇe nityaṃ pālanāni gṛhe tathā |
durbalāścaiva satataṃ nānveṣṭavyā balīyasā

तिष्ठेथा राजशार्दूल वैतसीं वृत्तिमास्थितः ।
यद्येनमभियायाच्च बलवान्दुर्बल नृपः ।

tiṣṭhethā rājaśārdūla vaitasīṃ vṛttimāsthitaḥ |
yadyenamabhiyāyācca balavāndurbala nṛpaḥ |

सामादिभिरुपायैस्तं क्रमेणि विनिवर्तयेः ।
अशक्नुवंश्च युद्धाय निष्पतेत्सह मन्त्रिभिः

sāmādibhirupāyaistaṃ krameṇi vinivartayeḥ |
aśaknuvaṃśca yuddhāya niṣpatetsaha mantribhiḥ

कोशेन पौरैर्दण्डेन ये चास्य प्रियकारिणः ।
असम्भवे तु सर्वस्य यथा मुख्येन निष्पतेत् ।
क्रमेणानेन मोक्षः स्याच्छरीरं प्रति केवलम्

kośena paurairdaṇḍena ye cāsya priyakāriṇaḥ |
asambhave tu sarvasya yathā mukhyena niṣpatet |
krameṇānena mokṣaḥ syāccharīraṃ prati kevalam