अध्याय 6: धृतराष्ट्र युधिष्ठिर को राजधर्म सिखाते हैं

ततो राज्ञाऽभ्यनुज्ञातो धृतराष्ट्रो महामनाः ।
ययौ स्वभवनं राजा गान्धार्याऽनुगतस्तदा

tato rājñā'bhyanujñāto dhṛtarāṣṭro mahāmanāḥ |
yayau svabhavanaṃ rājā gāndhāryā'nugatastadā

मन्दप्राणगतिर्धामान्कृच्छ्रादिव समुद्वहन् ।
पदानि स महीपालो जीर्णो गजपतिर्यथा

mandaprāṇagatirdhāmānkṛcchrādiva samudvahan |
padāni sa mahīpālo jīrṇo gajapatiryathā

तमन्वगच्छद्विदुरो विद्वान्सूतश्च संजयः ।
स चापि परमेष्वासः कृपः सारद्वतस्तथा

tamanvagacchadviduro vidvānsūtaśca saṃjayaḥ |
sa cāpi parameṣvāsaḥ kṛpaḥ sāradvatastathā

स प्रविश्य गृहं राजा कृतपूर्वाह्णिकक्रियः ।
तर्पयित्वा द्विजश्रेष्ठानाहारमकरोत्तदा

sa praviśya gṛhaṃ rājā kṛtapūrvāhṇikakriyaḥ |
tarpayitvā dvijaśreṣṭhānāhāramakarottadā

गान्धारी चैव धर्मज्ञा कुन्त्या सह मनस्विनी ।
वधूभिरुपचारेणि पूजिताऽभुङ्क्त भारत

gāndhārī caiva dharmajñā kuntyā saha manasvinī |
vadhūbhirupacāreṇi pūjitā'bhuṅkta bhārata

कृताहारं कृताहाराः सर्वे ते विदुरादयः ।
पाण्डवाश्च कुरुश्रेष्ठमुपातिष्ठन्त तं नृपम्

kṛtāhāraṃ kṛtāhārāḥ sarve te vidurādayaḥ |
pāṇḍavāśca kuruśreṣṭhamupātiṣṭhanta taṃ nṛpam

ततोऽब्रवीन्महाराजः कुन्तीपुत्रमुपह्वरे ।
निषण्णं पाणिना पृष्ठे संस्पृशन्नंबिकासुतः

tato'bravīnmahārājaḥ kuntīputramupahvare |
niṣaṇṇaṃ pāṇinā pṛṣṭhe saṃspṛśannaṃbikāsutaḥ

अप्रमादस्त्वया कार्यः सर्वथा कुरुनन्दन ।
अष्टाङ्गे राजशार्दूल राज्ये धर्मपुरस्कृते

apramādastvayā kāryaḥ sarvathā kurunandana |
aṣṭāṅge rājaśārdūla rājye dharmapuraskṛte

तत्तु शक्यं महाराज रक्षितुं पाण्डुनन्दन ।
राज्यं धर्मेण कौन्तेय विद्वानसि निबोध तत्

tattu śakyaṃ mahārāja rakṣituṃ pāṇḍunandana |
rājyaṃ dharmeṇa kaunteya vidvānasi nibodha tat

विद्यावृद्धान्सदैव त्वमुपासीथा युधिष्ठिर ।
शृणुयास्ते च यद्ब्रूयुः कुर्याश्चैवाविचारयन्

vidyāvṛddhānsadaiva tvamupāsīthā yudhiṣṭhira |
śṛṇuyāste ca yadbrūyuḥ kuryāścaivāvicārayan

प्रातरुस्थाय तान्राजन्पूजयित्वा यथाविधि ।
कृत्यकाले समुत्पन्ने पृच्छेथाः कार्यमात्मनः

prātarusthāya tānrājanpūjayitvā yathāvidhi |
kṛtyakāle samutpanne pṛcchethāḥ kāryamātmanaḥ

ते तु सम्मानिता राजंस्त्वया लोकहितार्थिना ।
प्रवक्ष्यन्ति हितं तात सर्वथा तव भारत

te tu sammānitā rājaṃstvayā lokahitārthinā |
pravakṣyanti hitaṃ tāta sarvathā tava bhārata

इन्द्रियाणि च सर्वाणि वाजिवत्परिपालय ।
हितायैव भविष्यन्ति रक्षितं द्रविणं यथा

indriyāṇi ca sarvāṇi vājivatparipālaya |
hitāyaiva bhaviṣyanti rakṣitaṃ draviṇaṃ yathā

अमात्यानुपधातीतान्पितृपैतामहाञ्शुचीन् ।
दान्तान्कर्मसु सर्वेषु मुख्यान्मुख्येषु योजयेः

amātyānupadhātītānpitṛpaitāmahāñśucīn |
dāntānkarmasu sarveṣu mukhyānmukhyeṣu yojayeḥ

चारयेथाश्च सततं चारैरविदितः परैः ।
परीक्षितैर्बहुविधैः स्वराष्ट्रेषु परेषु च

cārayethāśca satataṃ cārairaviditaḥ paraiḥ |
parīkṣitairbahuvidhaiḥ svarāṣṭreṣu pareṣu ca

पुरं च ते सुगुप्तं स्याद्दृढप्राकारतोरणम् ।
अट्टाट्टालकसम्बाधं षट्पदं सर्वतो दिशम्

puraṃ ca te suguptaṃ syāddṛḍhaprākāratoraṇam |
aṭṭāṭṭālakasambādhaṃ ṣaṭpadaṃ sarvato diśam

तस्य द्वाराणि सर्वाणि पर्याप्तानि बृहन्ति च ।
सर्वतः सुविभक्तानि यन्त्रैरारक्षितानि च

tasya dvārāṇi sarvāṇi paryāptāni bṛhanti ca |
sarvataḥ suvibhaktāni yantrairārakṣitāni ca

पुरुषैरलमर्थस्ते विदितैः कुलशीलतः ।
आत्मा च रक्ष्यः सततं भोजनादिषु भारत ।
विहाराहारकालेषु माल्यशय्यासनेषु च

puruṣairalamarthaste viditaiḥ kulaśīlataḥ |
ātmā ca rakṣyaḥ satataṃ bhojanādiṣu bhārata |
vihārāhārakāleṣu mālyaśayyāsaneṣu ca

स्त्रियश्च ते सुगुप्ताः स्युर्वृद्धैराप्तैरधिष्ठिताः ।
शीलवद्भिः कुलीनैश्च विद्वद्भिश्च युधिष्ठिर

striyaśca te suguptāḥ syurvṛddhairāptairadhiṣṭhitāḥ |
śīlavadbhiḥ kulīnaiśca vidvadbhiśca yudhiṣṭhira

मन्त्रिणिश्चैव कुर्वीथा द्विजान्विद्याविशारदान् ।
विनीतांश्च कुलीनांश्च धर्मार्थकुशलानृजून्

mantriṇiścaiva kurvīthā dvijānvidyāviśāradān |
vinītāṃśca kulīnāṃśca dharmārthakuśalānṛjūn

तैः सार्धं मन्त्रयेथास्त्वं नात्यर्थं बहुभिःक सह ।
समस्तैरपि च व्यस्तैर्व्यपदेशेन केनचित्

taiḥ sārdhaṃ mantrayethāstvaṃ nātyarthaṃ bahubhiḥka saha |
samastairapi ca vyastairvyapadeśena kenacit

सुसंवृतं मन्त्रगृहं स्थलं चारुह्य मन्त्रयेः ।
अरण्ये निःशलाके वा न च रात्रौ कथञ्चन

susaṃvṛtaṃ mantragṛhaṃ sthalaṃ cāruhya mantrayeḥ |
araṇye niḥśalāke vā na ca rātrau kathañcana

वानराः पक्षिणश्चैव ये मनुष्यानुकारिणः ।
सर्वे मन्त्रगृहे वर्ज्या ये चापि जडपङ्गवः

vānarāḥ pakṣiṇaścaiva ye manuṣyānukāriṇaḥ |
sarve mantragṛhe varjyā ye cāpi jaḍapaṅgavaḥ

मन्त्रभेदे हि ये दोषा भन्ति पृथिवीक्षिताम् ।
न ते शक्याः समाधातुं कथञ्चिदिति मे मतिः

mantrabhede hi ye doṣā bhanti pṛthivīkṣitām |
na te śakyāḥ samādhātuṃ kathañciditi me matiḥ

दोषांश्च मन्त्रभेदस्य ब्रूयास्त्वं मन्त्रिमण्डले ।
अभेदे च गुणा राजन्पुनःपुनररिंदम

doṣāṃśca mantrabhedasya brūyāstvaṃ mantrimaṇḍale |
abhede ca guṇā rājanpunaḥpunarariṃdama

पौरजानपदानां च शौचशौचे युधिष्ठिर ।
यथा स्याद्विदितं राजंस्तथा कार्यं कुरूद्वह

paurajānapadānāṃ ca śaucaśauce yudhiṣṭhira |
yathā syādviditaṃ rājaṃstathā kāryaṃ kurūdvaha

व्यवहारश्च ते राजन्नित्यमाप्तैरधिष्ठितः ।
योज्यस्तुष्टैर्हितै राजन्नित्यं चारैरनुष्ठितः

vyavahāraśca te rājannityamāptairadhiṣṭhitaḥ |
yojyastuṣṭairhitai rājannityaṃ cārairanuṣṭhitaḥ

परिमाणं विदित्वा च दण्डं दण्ड्येषु भारत ।
प्रणयेयुर्यथान्यायं पुरुषास्ते युधिष्ठिर

parimāṇaṃ viditvā ca daṇḍaṃ daṇḍyeṣu bhārata |
praṇayeyuryathānyāyaṃ puruṣāste yudhiṣṭhira

आदानरुचयश्चैव परदाराभिमर्शिनः ।
उग्रदण्डिप्रधानाश्च मिथ्याव्याहारिणस्तथा

ādānarucayaścaiva paradārābhimarśinaḥ |
ugradaṇḍipradhānāśca mithyāvyāhāriṇastathā

आक्रोष्टारश्च लुब्धाश्च हर्तारः साहसप्रियाः ।
सभाविहारभेत्तारो वर्णानां च प्रदूषकाः ।
हिरण्यदण्ड्या वध्याश्च कर्तव्या देशकालतः

ākroṣṭāraśca lubdhāśca hartāraḥ sāhasapriyāḥ |
sabhāvihārabhettāro varṇānāṃ ca pradūṣakāḥ |
hiraṇyadaṇḍyā vadhyāśca kartavyā deśakālataḥ

अवरोधभूमौ भृत्यैश्च पानं सह विवर्जयेत् ।
आक्रोशन्त्यनुमत्तास्ते कलत्रं वाऽपि गृह्णते

avarodhabhūmau bhṛtyaiśca pānaṃ saha vivarjayet |
ākrośantyanumattāste kalatraṃ vā'pi gṛhṇate

जिघांसन्त्यपि शस्त्रेण नष्टाः क्रीडन्ति चोत्कटाः ।
नानाक्षेपा व्याहरन्ति गम्यागम्यं न जानते

jighāṃsantyapi śastreṇa naṣṭāḥ krīḍanti cotkaṭāḥ |
nānākṣepā vyāharanti gamyāgamyaṃ na jānate

अतिपानेनि राजाऽपि सर्वं कोशं विनाशयेत् ।
वितरेद्गायकेभ्यश्च वृथा च द्रव्यसञ्चयम्

atipāneni rājā'pi sarvaṃ kośaṃ vināśayet |
vitaredgāyakebhyaśca vṛthā ca dravyasañcayam

शब्दमात्मनि दोषांश्च पिबेदेकश्च जायया ।
युक्त्या प्रकाशमयति सुवीर्यस्यि विवृद्धये

śabdamātmani doṣāṃśca pibedekaśca jāyayā |
yuktyā prakāśamayati suvīryasyi vivṛddhaye

प्रातरेव हि पश्यथा ये कुर्युः प्रियकर्म ते ।
अलङ्कारमथो भोज्यमत ऊर्ध्वं समाचरेः

prātareva hi paśyathā ye kuryuḥ priyakarma te |
alaṅkāramatho bhojyamata ūrdhvaṃ samācareḥ

पश्येथाश्चि ततो योधान्सदा त्वं प्रतिहर्षयन् ।
दूतानां च चराणां च प्रदोषस्ते सदा भवेत्

paśyethāści tato yodhānsadā tvaṃ pratiharṣayan |
dūtānāṃ ca carāṇāṃ ca pradoṣaste sadā bhavet

सदा चापररात्रान्ते भवेत्कार्यार्थनिर्णयः ।
मध्यरात्रे विहारस्ते मध्याह्ने च सदा भवेत्

sadā cāpararātrānte bhavetkāryārthanirṇayaḥ |
madhyarātre vihāraste madhyāhne ca sadā bhavet

सर्वे त्वौपयिकाः कालाः कार्याणां भरतर्षभ ।
तथैवालङ्कृतः काले तिष्ठिथा भूरिदक्षिणः

sarve tvaupayikāḥ kālāḥ kāryāṇāṃ bharatarṣabha |
tathaivālaṅkṛtaḥ kāle tiṣṭhithā bhūridakṣiṇaḥ

न विद्राव्य च तिष्ठेत परिहार्य विभूषणम् ।
प्रयोज्यं सर्वदैवेह मङ्गल्यं पापनाशनम्

na vidrāvya ca tiṣṭheta parihārya vibhūṣaṇam |
prayojyaṃ sarvadaiveha maṅgalyaṃ pāpanāśanam

चक्रवत्तात कार्याणां पर्यायो दृश्यते सदा ।
कोशस्य निचये यत्नं कुर्वीथा न्यायतः सदा ।
विविधस्य महाराज विपरीतं विवर्जयेः

cakravattāta kāryāṇāṃ paryāyo dṛśyate sadā |
kośasya nicaye yatnaṃ kurvīthā nyāyataḥ sadā |
vividhasya mahārāja viparītaṃ vivarjayeḥ

चारैर्विदित्वा शत्रूंश्च ये राज्ञामन्तरैषिणः ।
तानाप्तैः पुरुषैर्दूराद्धातयेथा नराधिप

cārairviditvā śatrūṃśca ye rājñāmantaraiṣiṇaḥ |
tānāptaiḥ puruṣairdūrāddhātayethā narādhipa

कर्म दृष्ट्वाऽथ भृत्यांस्त्वं वरयेथाः कुरूद्वह ।
कारयेथाश्च कर्माणि युक्तायुक्तैरधिष्ठितैः

karma dṛṣṭvā'tha bhṛtyāṃstvaṃ varayethāḥ kurūdvaha |
kārayethāśca karmāṇi yuktāyuktairadhiṣṭhitaiḥ

सेनाप्राणेता च भवेत्तव तात दृढव्रतः ।
शूरः क्लेशसहश्चैव हितो भक्तश्च पूरुषः

senāprāṇetā ca bhavettava tāta dṛḍhavrataḥ |
śūraḥ kleśasahaścaiva hito bhaktaśca pūruṣaḥ

सर्वे जनपदाश्चैव तव कर्माणि पाण्डव ।
गोवद्रासभवच्चैव कुर्युर्ये व्यवहारिणः

sarve janapadāścaiva tava karmāṇi pāṇḍava |
govadrāsabhavaccaiva kuryurye vyavahāriṇaḥ

स्वरन्ध्रं पररन्ध्रं च स्वेषु चैव परेषु च ।
उपलक्षयितव्यं ते नित्यमेव युधिष्ठिर

svarandhraṃ pararandhraṃ ca sveṣu caiva pareṣu ca |
upalakṣayitavyaṃ te nityameva yudhiṣṭhira

देशजाश्चैव पुरुषा विक्रान्ताः स्वेषु कर्मसु ।
यात्राभिरनुरूपाभिरनुग्राह्या हितास्त्वया

deśajāścaiva puruṣā vikrāntāḥ sveṣu karmasu |
yātrābhiranurūpābhiranugrāhyā hitāstvayā

गुणार्थिनां गुणः कार्यो विदुषा वै जनाधिप ।
अविचार्याश्च ते ते स्युरचला इव नित्यशः

guṇārthināṃ guṇaḥ kāryo viduṣā vai janādhipa |
avicāryāśca te te syuracalā iva nityaśaḥ