अध्याय 39: नारद दावाग्नि का समाचार सुनाते हैं

तेषु चोपनिवृत्तेषु पाण्डवेषु यदृच्छया ।
देवर्षिर्नारदो राजन्नाजगाम युधिष्ठिरम्

teṣu copanivṛtteṣu pāṇḍaveṣu yadṛcchayā |
devarṣirnārado rājannājagāma yudhiṣṭhiram

तमभ्यर्च्य महाबाहुः कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
आसीनं परिविश्वस्तं प्रोवाच वदतांवरः

tamabhyarcya mahābāhuḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ |
āsīnaṃ pariviśvastaṃ provāca vadatāṃvaraḥ

चिरात्तु नानुपश्यामि भगवन्तमुपस्थितम् ।
कच्चित्ते कुशलं विप्र शुभं वा प्रत्युपस्थितम्

cirāttu nānupaśyāmi bhagavantamupasthitam |
kaccitte kuśalaṃ vipra śubhaṃ vā pratyupasthitam

के देशाः परिदृष्टास्ते किं च कार्यं करोमि ते ।
तद्ब्रूहि द्विजमुख्यस्त्वं ह्यस्माकं च प्रियोऽतिथिः ।

ke deśāḥ paridṛṣṭāste kiṃ ca kāryaṃ karomi te |
tadbrūhi dvijamukhyastvaṃ hyasmākaṃ ca priyo'tithiḥ |

चिरदृष्टोसि मेऽत्येवमागतोऽहं तपोवनात् ।
परिदृष्टानि तीर्थानि गङ्गा चैव मया नृप

ciradṛṣṭosi me'tyevamāgato'haṃ tapovanāt |
paridṛṣṭāni tīrthāni gaṅgā caiva mayā nṛpa

वदन्ति पुरुषा मेऽद्य गङ्गातीरनिवासिनः ।
धृतराष्ट्रं महात्मानमास्थितं परमं तपः

vadanti puruṣā me'dya gaṅgātīranivāsinaḥ |
dhṛtarāṣṭraṃ mahātmānamāsthitaṃ paramaṃ tapaḥ

अपि दृष्टस्त्वया तत्र कुशली स कुरूद्वहः ।
गान्धारी च पृथा चैव सूतपुत्रश्च संजयः

api dṛṣṭastvayā tatra kuśalī sa kurūdvahaḥ |
gāndhārī ca pṛthā caiva sūtaputraśca saṃjayaḥ

कथं च वर्तते चाद्य पिता मम स पार्थिवः ।
श्रोतुमिच्छामि भगवन्यदि दृष्टस्त्वया नृपः

kathaṃ ca vartate cādya pitā mama sa pārthivaḥ |
śrotumicchāmi bhagavanyadi dṛṣṭastvayā nṛpaḥ

स्थिरीभूय महाराज शृणु वृत्तं यथातथम् ।
यथाश्रुतं च दृष्टं च मया तस्मिंस्तपोवने

sthirībhūya mahārāja śṛṇu vṛttaṃ yathātatham |
yathāśrutaṃ ca dṛṣṭaṃ ca mayā tasmiṃstapovane

वनवासनिवृत्तेषु भवत्सु कुरुनन्दन ।
कुरुक्षेत्रात्पिता तुभ्य गङ्गाद्वारं ययौ नृप

vanavāsanivṛtteṣu bhavatsu kurunandana |
kurukṣetrātpitā tubhya gaṅgādvāraṃ yayau nṛpa

गान्धार्या सहितो धीमान्वध्वा कुन्त्या समन्वितः ।
संजयेन च सूतेन साग्निहोत्रः सयाजकः

gāndhāryā sahito dhīmānvadhvā kuntyā samanvitaḥ |
saṃjayena ca sūtena sāgnihotraḥ sayājakaḥ

आतस्थे स तपस्तीव्रं पिता तव तपोधनः ।
अग्निं मुखे समाधाय वायुभक्षोऽभवन्मुनिः

ātasthe sa tapastīvraṃ pitā tava tapodhanaḥ |
agniṃ mukhe samādhāya vāyubhakṣo'bhavanmuniḥ

वने स मुनिभिः सर्वैः पूज्यमानो महातपाः ।
त्वगस्थिमात्रशेषः स षण्मासानभवन्नृपः

vane sa munibhiḥ sarvaiḥ pūjyamāno mahātapāḥ |
tvagasthimātraśeṣaḥ sa ṣaṇmāsānabhavannṛpaḥ

गान्धारी तु जलाहारी कुन्ती मासोपवासिनी ।
संजयः षष्ठभुक्तेन वर्तयामास भारत

gāndhārī tu jalāhārī kuntī māsopavāsinī |
saṃjayaḥ ṣaṣṭhabhuktena vartayāmāsa bhārata

अग्नींस्तु याजकास्तत्र जुहुवुर्विधिवत्प्रभो ।
दृश्यतोऽदृश्यतश्चैव वने तस्मिन्नृपस्य वै

agnīṃstu yājakāstatra juhuvurvidhivatprabho |
dṛśyato'dṛśyataścaiva vane tasminnṛpasya vai

अनिकेतोथ राजा स बभूव वनगोचरः ।
ते चापि सहिते देव्यौ संजयश्च तमन्वयुः

aniketotha rājā sa babhūva vanagocaraḥ |
te cāpi sahite devyau saṃjayaśca tamanvayuḥ

संजयो नृपतेर्नेता समेषु विषमेषु च ।
गान्धार्याश्च पृथा चैव चक्षुरासीदनिन्दिता

saṃjayo nṛpaternetā sameṣu viṣameṣu ca |
gāndhāryāśca pṛthā caiva cakṣurāsīdaninditā

ततः कदाचिद्गङ्गायाः कच्छे स नृपसत्तमः ।
गङ्गायामाप्लुतो धीमानाश्रमाभिमुखो ययौ

tataḥ kadācidgaṅgāyāḥ kacche sa nṛpasattamaḥ |
gaṅgāyāmāpluto dhīmānāśramābhimukho yayau

अथ वायुः समुद्भुतो दावाग्निरभवन्महान् ।
ददाह तद्वनं सर्वं परिगृह्य समन्ततः

atha vāyuḥ samudbhuto dāvāgnirabhavanmahān |
dadāha tadvanaṃ sarvaṃ parigṛhya samantataḥ

दह्यत्सु मृगयूथेषु द्विजिह्वेषु समन्ततः ।
वराहाणां च यूथेषु संश्रयत्सु जलाशयान्

dahyatsu mṛgayūtheṣu dvijihveṣu samantataḥ |
varāhāṇāṃ ca yūtheṣu saṃśrayatsu jalāśayān

सम्प्रदीप्ते वने तस्मिन्प्राप्ते व्यसन उत्तमे ।
निराहारतया राजा मन्दप्राणविचेष्टितः ।
असमर्थोऽपसरणे सुकृशे मातरौ च ते

sampradīpte vane tasminprāpte vyasana uttame |
nirāhāratayā rājā mandaprāṇaviceṣṭitaḥ |
asamartho'pasaraṇe sukṛśe mātarau ca te

ततः स नृपतिर्दृष्ट्वा वह्निमायान्तमन्तिकात् ।
इदमाह ततः सूतं संजयं जयतांवरः

tataḥ sa nṛpatirdṛṣṭvā vahnimāyāntamantikāt |
idamāha tataḥ sūtaṃ saṃjayaṃ jayatāṃvaraḥ

गच्छ संजय यत्राग्निर्न त्वां दहति कर्हिचित् ।
वयमत्राग्निना युक्ता गमिष्यामः परां गतिम्

gaccha saṃjaya yatrāgnirna tvāṃ dahati karhicit |
vayamatrāgninā yuktā gamiṣyāmaḥ parāṃ gatim

तमुवाच किलोद्विग्नः संजयो वदतांवरः ।
राजन्मृत्युरनिष्टोऽयं भविता ते वृथाऽग्निना

tamuvāca kilodvignaḥ saṃjayo vadatāṃvaraḥ |
rājanmṛtyuraniṣṭo'yaṃ bhavitā te vṛthā'gninā

न चोपायं प्रपश्यामि मोक्षणे जातवेदसः ।
यदत्रानन्तरं कार्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति

na copāyaṃ prapaśyāmi mokṣaṇe jātavedasaḥ |
yadatrānantaraṃ kāryaṃ tadbhavānvaktumarhati

इत्युक्तः संजयेनेदं पुनराह स पार्थिवः ।
नैष मृत्युरनिष्टो नो निःसृतानां गृहात्स्वयम्

ityuktaḥ saṃjayenedaṃ punarāha sa pārthivaḥ |
naiṣa mṛtyuraniṣṭo no niḥsṛtānāṃ gṛhātsvayam

जलमग्निस्तथा वायुरथवाऽपि विकर्षणम् ।
तापसानां प्रशस्यं ते गच्च संजय माचिरम्

jalamagnistathā vāyurathavā'pi vikarṣaṇam |
tāpasānāṃ praśasyaṃ te gacca saṃjaya māciram

इत्युक्त्वा संजयं राजा समाधाय मनस्तथा ।
प्राङ्मुखः सह गान्धार्या कुन्त्या चोपाविशत्तदा

ityuktvā saṃjayaṃ rājā samādhāya manastathā |
prāṅmukhaḥ saha gāndhāryā kuntyā copāviśattadā

संजयस्तं तथा दृष्ट्वा प्रदक्षिणमथाकरोत् ।
उवाच चैनं मेधावी युङ्क्ष्वात्मानमिति प्रभो

saṃjayastaṃ tathā dṛṣṭvā pradakṣiṇamathākarot |
uvāca cainaṃ medhāvī yuṅkṣvātmānamiti prabho

ऋषिपुत्रो मनीषी स राज चक्रेऽस्य तद्वचः ।
सन्निरुध्येन्द्रियग्राममासीत्काष्ठोपमस्तदा

ṛṣiputro manīṣī sa rāja cakre'sya tadvacaḥ |
sannirudhyendriyagrāmamāsītkāṣṭhopamastadā

गान्धारी च महाभागा जननी च पृथा तव ।
दावाग्निना समायुक्ते स च राजा पिता तव

gāndhārī ca mahābhāgā jananī ca pṛthā tava |
dāvāgninā samāyukte sa ca rājā pitā tava

संजयस्तु महाप्राज्ञस्तस्माद्दावादमुच्यत ।
गङ्गाकूले मया दृष्टस्तापसैः परिवारितः

saṃjayastu mahāprājñastasmāddāvādamucyata |
gaṅgākūle mayā dṛṣṭastāpasaiḥ parivāritaḥ

स तानामन्त्र्य तेजस्वी निवेद्यैतच्च सर्वशः ।
प्रययौ संजयो धीमान्हिमवन्तं महीधरम्

sa tānāmantrya tejasvī nivedyaitacca sarvaśaḥ |
prayayau saṃjayo dhīmānhimavantaṃ mahīdharam

एवं स निधनं प्राप्तः कुरुराजो महामनाः ।
गान्धारी च पृथा चैव जनन्यौ ते विशाम्पते

evaṃ sa nidhanaṃ prāptaḥ kururājo mahāmanāḥ |
gāndhārī ca pṛthā caiva jananyau te viśāmpate

यदृच्छयाऽनुव्रजता मया राज्ञः कलेवरम् ।
तयोश्च देव्योरुभयोर्मया दृष्टानि भारत

yadṛcchayā'nuvrajatā mayā rājñaḥ kalevaram |
tayośca devyorubhayormayā dṛṣṭāni bhārata

ततस्तपोवने तस्मिन्समाजग्मुस्तपोधनाः ।
श्रुत्वा राज्ञस्तदा निष्ठां न त्वशोचन्गतीश्च ते

tatastapovane tasminsamājagmustapodhanāḥ |
śrutvā rājñastadā niṣṭhāṃ na tvaśocangatīśca te

तत्राश्रौषमहं सर्वमेतत्पुरुषसत्तम ।
यथा च नृपतिर्दग्धो देव्यौ ते चेति पाण्डव

tatrāśrauṣamahaṃ sarvametatpuruṣasattama |
yathā ca nṛpatirdagdho devyau te ceti pāṇḍava

न शोचितव्यं राजेन्द्र स्वर्गस्थः पृथिवीपतिः ।
प्राप्तवानग्निसंयोगं गान्धारी जननी च ते

na śocitavyaṃ rājendra svargasthaḥ pṛthivīpatiḥ |
prāptavānagnisaṃyogaṃ gāndhārī jananī ca te

एतच्छ्रुत्वा च सर्वेषां पाण्डवानां महात्मनाम् ।
निर्याणं धृतराष्ट्रस्य शोकः समभवन्महान्

etacchrutvā ca sarveṣāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
niryāṇaṃ dhṛtarāṣṭrasya śokaḥ samabhavanmahān

अन्तःपुराणां च तदा महानार्तस्वरोऽभवत् ।
पौराणां च महाराज श्रुत्वा राज्ञस्तदा गतिम्

antaḥpurāṇāṃ ca tadā mahānārtasvaro'bhavat |
paurāṇāṃ ca mahārāja śrutvā rājñastadā gatim

अहो धिगिति राजा तु विक्रुश्य भृशदुःखितः ।
ऊर्ध्वबाहुः स्मरन्मातुः प्ररुरोद युधिष्ठिरः

aho dhigiti rājā tu vikruśya bhṛśaduḥkhitaḥ |
ūrdhvabāhuḥ smaranmātuḥ praruroda yudhiṣṭhiraḥ

भीमसेनपुरोगाश्च भ्रातरः सर्व एव ते ।
रुरुदुर्दुःखसंतप्ता वर्णयन्तः पृथां तदा

bhīmasenapurogāśca bhrātaraḥ sarva eva te |
rurudurduḥkhasaṃtaptā varṇayantaḥ pṛthāṃ tadā

अन्तःपुरेषु च तदा सुमहान्रुदितस्वनः ।
प्रादुरासीन्महाराज पृथां श्रुत्वा तथागताम्

antaḥpureṣu ca tadā sumahānruditasvanaḥ |
prādurāsīnmahārāja pṛthāṃ śrutvā tathāgatām

तं च वृद्धं तथा दग्धं हतपुत्रं नराधिपम् ।
अन्वशोचन्त ते सर्वे गान्धारीं च तपस्विनीम्

taṃ ca vṛddhaṃ tathā dagdhaṃ hataputraṃ narādhipam |
anvaśocanta te sarve gāndhārīṃ ca tapasvinīm

तस्मिन्नुपरते शब्दे मुहूर्तादिव भारत ।
निगृह्य बाष्पं धैर्येण धर्मराजोऽब्रवीदिदम्

tasminnuparate śabde muhūrtādiva bhārata |
nigṛhya bāṣpaṃ dhairyeṇa dharmarājo'bravīdidam