अध्याय 38: पाण्डव हस्तिनापुर लौटते हैं

दृष्ट्वा पुत्रांस्तथा पौत्रान्सानुबन्धाञ्जनाधिपः ।
धृतराष्ट्रः किमकरोद्राजा चैव युधिष्ठिरः

dṛṣṭvā putrāṃstathā pautrānsānubandhāñjanādhipaḥ |
dhṛtarāṣṭraḥ kimakarodrājā caiva yudhiṣṭhiraḥ

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं पुत्राणां दर्शनं पुनः ।
वीतशोकः स राजर्षिः पुनराश्रममागमत्

taddṛṣṭvā mahadāścaryaṃ putrāṇāṃ darśanaṃ punaḥ |
vītaśokaḥ sa rājarṣiḥ punarāśramamāgamat

इतरस्तु जनः सर्वस्ते चैव परमर्षयः ।
प्रतिजग्मुर्यथाकामं धृताराष्ट्राभ्यनुज्ञया

itarastu janaḥ sarvaste caiva paramarṣayaḥ |
pratijagmuryathākāmaṃ dhṛtārāṣṭrābhyanujñayā

पाण्डवास्तु महात्मानो लघुभूयिष्ठसैनिकाः ।
अनुजग्मुर्महात्मानं सदारास्तं महीपतिम्

pāṇḍavāstu mahātmāno laghubhūyiṣṭhasainikāḥ |
anujagmurmahātmānaṃ sadārāstaṃ mahīpatim

तमाश्रमगतं धीमान्ब्रह्मर्षिर्लोकपूजितः ।
द्वैपायनोऽभ्युपागम्य राजानमिदम्नब्रवीत्

tamāśramagataṃ dhīmānbrahmarṣirlokapūjitaḥ |
dvaipāyano'bhyupāgamya rājānamidamnabravīt

धृताष्ट्र महाबाहो शृणु कौरवनन्दन ।
श्रुतास्ते ज्ञानवृद्धानामृषीणां पुण्यकर्मणाम्

dhṛtāṣṭra mahābāho śṛṇu kauravanandana |
śrutāste jñānavṛddhānāmṛṣīṇāṃ puṇyakarmaṇām

अद्धाभिजनवृद्धानां वेदवेदाङ्गवेदिनाम् ।
धर्मज्ञानां पुराणानां वदतां विविधाः कथाः

addhābhijanavṛddhānāṃ vedavedāṅgavedinām |
dharmajñānāṃ purāṇānāṃ vadatāṃ vividhāḥ kathāḥ

मा स्म शोके मनः कार्षीर्दिष्टे न व्यथते बुधः ।
श्रुतं देवरहस्यं ते नारदाद्देवदर्शनात्

mā sma śoke manaḥ kārṣīrdiṣṭe na vyathate budhaḥ |
śrutaṃ devarahasyaṃ te nāradāddevadarśanāt

गतास्ते क्षत्रधर्मेण शस्त्रपूतां गतिं शुभाम् ।
यथा दृष्टास्त्वया पुत्रास्तथा कामविहारिणः

gatāste kṣatradharmeṇa śastrapūtāṃ gatiṃ śubhām |
yathā dṛṣṭāstvayā putrāstathā kāmavihāriṇaḥ

युधिष्ठिरः स्वयं धीमान्भवन्तमनुरुध्यते ।
सहितो भ्रातृभिः सर्वैःइ सदारः ससुहृज्जनः

yudhiṣṭhiraḥ svayaṃ dhīmānbhavantamanurudhyate |
sahito bhrātṛbhiḥ sarvaiḥi sadāraḥ sasuhṛjjanaḥ

विसर्जयैनं यात्वेष स्वराज्यमनुशासताम् ।
मासः समधिकस्तेषामतीतो वसतां वने

visarjayainaṃ yātveṣa svarājyamanuśāsatām |
māsaḥ samadhikasteṣāmatīto vasatāṃ vane

एतद्धि नित्यं यत्नेन पदं रक्ष्यं नराधिप ।
बहुप्रत्यर्थिकं ह्येतद्राज्यं नाम कुरूद्वह

etaddhi nityaṃ yatnena padaṃ rakṣyaṃ narādhipa |
bahupratyarthikaṃ hyetadrājyaṃ nāma kurūdvaha

इत्युक्तः कौरवो राजा व्यासेनामितबुद्धिना ।
युधिष्ठिरमथाहूय वाग्मी वचनमब्रवीत्

ityuktaḥ kauravo rājā vyāsenāmitabuddhinā |
yudhiṣṭhiramathāhūya vāgmī vacanamabravīt

अजातशत्रो भद्रं ते शृणु मे भ्रातृभिः सह ।
त्वत्प्रसादान्महीपाल शोको नास्मान्प्रबाधते

ajātaśatro bhadraṃ te śṛṇu me bhrātṛbhiḥ saha |
tvatprasādānmahīpāla śoko nāsmānprabādhate

रमे चाहं त्वया पुत्र पुरेव गजसाहये ।
नाथेनानुगतो विद्वन्प्रियेषु परिवर्तिना

rame cāhaṃ tvayā putra pureva gajasāhaye |
nāthenānugato vidvanpriyeṣu parivartinā

प्राप्तं पुत्रफलं त्वत्तः प्रीतिर्मे परमा त्वयि ।
न मे मन्युर्महाबाहो गम्यतां मा चिरं कृथाः

prāptaṃ putraphalaṃ tvattaḥ prītirme paramā tvayi |
na me manyurmahābāho gamyatāṃ mā ciraṃ kṛthāḥ

भवन्तं चेह संप्रेक्ष्य तपो मे परिहीयते ।
उपयुक्तं शरीरं च त्वां दृष्ट्वा धारितं पुनः

bhavantaṃ ceha saṃprekṣya tapo me parihīyate |
upayuktaṃ śarīraṃ ca tvāṃ dṛṣṭvā dhāritaṃ punaḥ

मातरौ ते तथैवेमे शीर्णपर्णकृताशने ।
मम तुल्यव्रते पुत्र न चिरं वर्तयिष्यतः

mātarau te tathaiveme śīrṇaparṇakṛtāśane |
mama tulyavrate putra na ciraṃ vartayiṣyataḥ

दुर्योधनप्रभृतयो दृष्टा लोकान्तरं गताः ।
व्यासस्य तपसो वीर्याद्भवतश्च समागमात्

duryodhanaprabhṛtayo dṛṣṭā lokāntaraṃ gatāḥ |
vyāsasya tapaso vīryādbhavataśca samāgamāt

प्रयोजनं चिरं वृत्तं जीवितस्य ममानघ ।
उग्रं तपः समास्थास्येत्वमनुज्ञातुमर्हसि

prayojanaṃ ciraṃ vṛttaṃ jīvitasya mamānagha |
ugraṃ tapaḥ samāsthāsyetvamanujñātumarhasi

त्वय्यद्य पिण्डः कीर्तिश्च कुलं चेदं प्रतिष्ठितम् ।
श्वोवाऽद्य वा महाबाहो गम्यतां माचिरं कृथाः

tvayyadya piṇḍaḥ kīrtiśca kulaṃ cedaṃ pratiṣṭhitam |
śvovā'dya vā mahābāho gamyatāṃ māciraṃ kṛthāḥ

राजनीतिः सुबहुशः श्रुता ते भरतर्षभ ।
संदेष्टव्यं न पश्यामि कृतमेतावता विभो

rājanītiḥ subahuśaḥ śrutā te bharatarṣabha |
saṃdeṣṭavyaṃ na paśyāmi kṛtametāvatā vibho

इत्युक्तवचनं तं तु नृपो राजानमब्रवीत् ।
न मामर्हसि धर्मज्ञ परित्यक्तुमनागसम्

ityuktavacanaṃ taṃ tu nṛpo rājānamabravīt |
na māmarhasi dharmajña parityaktumanāgasam

कामं गच्छन्तु मे सर्वे भ्रातरोऽनुचरास्तथा ।
भवन्तमहमन्विष्ये मातरौ च यतव्रतः

kāmaṃ gacchantu me sarve bhrātaro'nucarāstathā |
bhavantamahamanviṣye mātarau ca yatavrataḥ

तमुवाचाथ गान्धारी मैवं पुत्र शृणुष्व च ।
त्वय्यधीनं कुरुकुलं पिण्डश्च श्वशुरस्य मे

tamuvācātha gāndhārī maivaṃ putra śṛṇuṣva ca |
tvayyadhīnaṃ kurukulaṃ piṇḍaśca śvaśurasya me

गम्यतां पुत्र पर्याप्तमेतावत्पूजिता वयम् ।
राजा यदाह तत्कार्यं त्वया पुत्र पितुर्वचः

gamyatāṃ putra paryāptametāvatpūjitā vayam |
rājā yadāha tatkāryaṃ tvayā putra piturvacaḥ

इत्युक्तः स तु गान्धार्या कुन्तीमिदमभाषत ।
स्नेहबाष्पाकुले नेत्रे परिमृज्य विनीतवत्

ityuktaḥ sa tu gāndhāryā kuntīmidamabhāṣata |
snehabāṣpākule netre parimṛjya vinītavat

विसर्जयति मां राजा गान्धारी च यशस्विनी ।
भवत्यां बद्धचित्तस्तु कथं यास्यामि दुःखितः

visarjayati māṃ rājā gāndhārī ca yaśasvinī |
bhavatyāṃ baddhacittastu kathaṃ yāsyāmi duḥkhitaḥ

न चोत्सहे तपोविघ्नं कर्तुं ते धर्मचारिणि ।
तपसो हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत्

na cotsahe tapovighnaṃ kartuṃ te dharmacāriṇi |
tapaso hi paraṃ nāsti tapasā vindate mahat

ममापि न तथा राज्ञि राज्ये बुद्धिर्यथा पुरा ।
तपस्येवानुरक्तं मे मनः सर्वात्मना तथा

mamāpi na tathā rājñi rājye buddhiryathā purā |
tapasyevānuraktaṃ me manaḥ sarvātmanā tathā

शून्येयं च मही कृत्स्ना न मे प्रीतिकरी शुभे ।
बान्धवा नः परिक्षीणा बलं नो न यथा पुरा

śūnyeyaṃ ca mahī kṛtsnā na me prītikarī śubhe |
bāndhavā naḥ parikṣīṇā balaṃ no na yathā purā

पाञ्चालाः सुभृशं क्षीणाः कन्यामात्रावशेषिताः ।
न तेषां कुलकर्तारं कञ्चित्पश्याम्यहं शुभे

pāñcālāḥ subhṛśaṃ kṣīṇāḥ kanyāmātrāvaśeṣitāḥ |
na teṣāṃ kulakartāraṃ kañcitpaśyāmyahaṃ śubhe

सर्वे हि भस्मासान्नीतास्ते द्रोणेन रणाजिरे ।
अवशिष्टाश्च निहता द्रोणपुत्रेण वै निशि ।
चेदयश्चैव मत्स्याश्च दृष्टपूर्वास्तथैव नः

sarve hi bhasmāsānnītāste droṇena raṇājire |
avaśiṣṭāśca nihatā droṇaputreṇa vai niśi |
cedayaścaiva matsyāśca dṛṣṭapūrvāstathaiva naḥ

केवलं वृष्णिचक्रं च वासुदेवपरिग्रहात् ।
यद्‌दृष्ट्वा स्थातुमिच्छामि धर्मार्थं नार्थहेतुतः

kevalaṃ vṛṣṇicakraṃ ca vāsudevaparigrahāt |
yad‌dṛṣṭvā sthātumicchāmi dharmārthaṃ nārthahetutaḥ

शिवेन पश्य नः सर्वान्दुर्लभं तव दर्शनम् ।
भविष्यत्यंब राजा हि तीव्रं चारप्स्यते तपः

śivena paśya naḥ sarvāndurlabhaṃ tava darśanam |
bhaviṣyatyaṃba rājā hi tīvraṃ cārapsyate tapaḥ

एतच्छ्रुत्वा महाबाहुः सहदेवो युधांपतिः ।
युधिष्ठिरमुवाचेदं बाष्पव्याकुललोचनः

etacchrutvā mahābāhuḥ sahadevo yudhāṃpatiḥ |
yudhiṣṭhiramuvācedaṃ bāṣpavyākulalocanaḥ

नोत्सहेऽहं परित्यक्तुं मातरं भरतर्षभ ।
प्रतियातु भवान्क्षिप्रं तपस्तप्स्याम्यहं वने

notsahe'haṃ parityaktuṃ mātaraṃ bharatarṣabha |
pratiyātu bhavānkṣipraṃ tapastapsyāmyahaṃ vane

इहैव शोषयिष्यामि तपसेदं कलेवरम् ।
पादशुश्रूषणेरक्तो राज्ञो मात्रोस्तथाऽनयोः

ihaiva śoṣayiṣyāmi tapasedaṃ kalevaram |
pādaśuśrūṣaṇerakto rājño mātrostathā'nayoḥ

तमुवाच ततः कुन्ती परिष्वज्य महाभुजम् ।
गम्यतां पुत्र मैवं त्वं वोचः कुरु वचो मम

tamuvāca tataḥ kuntī pariṣvajya mahābhujam |
gamyatāṃ putra maivaṃ tvaṃ vocaḥ kuru vaco mama

आगमा वः शिवाः सन्तु स्वस्था भवत पुत्रकाः ।
उपरोधो भवेदेवमस्माकं तपसः कृते

āgamā vaḥ śivāḥ santu svasthā bhavata putrakāḥ |
uparodho bhavedevamasmākaṃ tapasaḥ kṛte

त्वत्स्नेहपाशबद्धा च हीयेयं तपसः परात् ।
तस्मात्पुत्रक गच्छ त्वं शिष्टमल्पं च नः प्रभो

tvatsnehapāśabaddhā ca hīyeyaṃ tapasaḥ parāt |
tasmātputraka gaccha tvaṃ śiṣṭamalpaṃ ca naḥ prabho

एवं संस्तंभितं वाक्यैः कुन्त्या बहुविधैर्मनः ।
सहदेवस्य राजेन्द्र राज्ञश्चैव विशेषतः

evaṃ saṃstaṃbhitaṃ vākyaiḥ kuntyā bahuvidhairmanaḥ |
sahadevasya rājendra rājñaścaiva viśeṣataḥ

ते मात्रा समनुज्ञाता राज्ञा च कुरुपुङ्गवाः ।
अभिवाद्य कुरुश्रेष्ठमामन्त्रयितुमारभन्

te mātrā samanujñātā rājñā ca kurupuṅgavāḥ |
abhivādya kuruśreṣṭhamāmantrayitumārabhan

राज्यं प्रति गमिष्यामः शिवेन प्रतिनन्दितः ।
अनुज्ञातास्त्वया राजन्गमिष्यामो विकल्मषाः

rājyaṃ prati gamiṣyāmaḥ śivena pratinanditaḥ |
anujñātāstvayā rājangamiṣyāmo vikalmaṣāḥ

एवमुक्तः स राजर्षिर्धर्मराज्ञा महात्मना ।
अनुयज्ञे जयाशीर्भिः पूजयित्वा युधिष्ठिरम्

evamuktaḥ sa rājarṣirdharmarājñā mahātmanā |
anuyajñe jayāśīrbhiḥ pūjayitvā yudhiṣṭhiram

भीमं च बलिनां श्रेष्ठं सान्त्वयामास पार्थिवः ।
स चास्य सम्यङ्मेधावी प्रत्यपद्यत वीर्यवान्

bhīmaṃ ca balināṃ śreṣṭhaṃ sāntvayāmāsa pārthivaḥ |
sa cāsya samyaṅmedhāvī pratyapadyata vīryavān

अर्जुनं च समाश्लिष्य यंमौ च भरतर्षभौ ।
अनुयज्ञे स कौरव्यः परिष्वज्याभिनन्द्य च

arjunaṃ ca samāśliṣya yaṃmau ca bharatarṣabhau |
anuyajñe sa kauravyaḥ pariṣvajyābhinandya ca

गान्धार्या चाभ्यनुज्ञाताः कृतपादाभिवादनाः ।
जनन्या समुपाघ्राताः परिष्वक्ताश्च ते नृपम्

gāndhāryā cābhyanujñātāḥ kṛtapādābhivādanāḥ |
jananyā samupāghrātāḥ pariṣvaktāśca te nṛpam

चक्रुः प्रदक्षिणं सर्वे वत्सा इव निवारणे ।
पुनः पुनर्निरीक्षन्तः प्रचक्रुस्ते प्रदक्षिणम्

cakruḥ pradakṣiṇaṃ sarve vatsā iva nivāraṇe |
punaḥ punarnirīkṣantaḥ pracakruste pradakṣiṇam

द्रौपदीप्रमुखाश्चैव सर्वाः कौरवयोषितः ।
न्यायतः श्वशुरे वृत्तिं प्रयुज्य प्रययुस्ततः

draupadīpramukhāścaiva sarvāḥ kauravayoṣitaḥ |
nyāyataḥ śvaśure vṛttiṃ prayujya prayayustataḥ

श्वश्रूभ्यां समनुज्ञाताः परिष्वज्याभिनन्दिताः ॥
संदिष्टाश्चेतिकर्तव्यं प्रययुर्भर्तृभिः सह

śvaśrūbhyāṃ samanujñātāḥ pariṣvajyābhinanditāḥ ||
saṃdiṣṭāścetikartavyaṃ prayayurbhartṛbhiḥ saha

ततः प्रजज्ञे निनदः सूतानां युज्यतामिति ।
उष्ट्राणां क्रोशतां चापि हयानां हेषतामपि

tataḥ prajajñe ninadaḥ sūtānāṃ yujyatāmiti |
uṣṭrāṇāṃ krośatāṃ cāpi hayānāṃ heṣatāmapi

ततो युधिष्ठिरो राजा सदारः सहसैनिकः ।
नगरं हास्तिनपुरं पुनरायात्सबान्धवः

tato yudhiṣṭhiro rājā sadāraḥ sahasainikaḥ |
nagaraṃ hāstinapuraṃ punarāyātsabāndhavaḥ