अध्याय 36: देह छोड़ चुके लोग फिर कैसे दिखे

एतच्छ्रुत्वा नृपो विद्वान्हृष्टोऽभूज्जनमेजयः ।
पितामहानां सर्वेषां गमनागमनं तदा

etacchrutvā nṛpo vidvānhṛṣṭo'bhūjjanamejayaḥ |
pitāmahānāṃ sarveṣāṃ gamanāgamanaṃ tadā

अब्रवीच्च मुदा युक्तः पुनरागमनं प्रति ।
कथं न त्यक्तदेहानां पुनस्तद्रूपदर्शनम्

abravīcca mudā yuktaḥ punarāgamanaṃ prati |
kathaṃ na tyaktadehānāṃ punastadrūpadarśanam

इत्युक्तः स द्विजश्रेष्ठो व्यासशिष्यः प्रतापवान् ।
प्रोवाच वदतांश्रेष्ठस्तं नृपं जनमेजयम्

ityuktaḥ sa dvijaśreṣṭho vyāsaśiṣyaḥ pratāpavān |
provāca vadatāṃśreṣṭhastaṃ nṛpaṃ janamejayam

अविप्रणाशः सर्वेषां कर्मणामिति निश्चयः ।
कर्मजानि शरीराणि शरीराकृतयस्तथा

avipraṇāśaḥ sarveṣāṃ karmaṇāmiti niścayaḥ |
karmajāni śarīrāṇi śarīrākṛtayastathā

महाभूतानि नित्यानि भूताधिपतिसंश्रयात् ।
तेषां च नित्यसंवासो न विनाशो वियुज्यताम्

mahābhūtāni nityāni bhūtādhipatisaṃśrayāt |
teṣāṃ ca nityasaṃvāso na vināśo viyujyatām

अनाशया कृतं कर्म तस्य चेष्टः फलागमः ।
आत्मा चैभिः समायुक्तः सुखदुःखमुपाश्नुते

anāśayā kṛtaṃ karma tasya ceṣṭaḥ phalāgamaḥ |
ātmā caibhiḥ samāyuktaḥ sukhaduḥkhamupāśnute

अविनाश्यस्तथा नित्यं क्षेत्रज्ञ इति निश्चयः ।
भूतानामात्मभावो यो ध्रुवोसौ संविजानताम्

avināśyastathā nityaṃ kṣetrajña iti niścayaḥ |
bhūtānāmātmabhāvo yo dhruvosau saṃvijānatām

यावन्न क्षीयते कर्म तावत्तस्य स्वरूपता ।
क्षीणकर्मा नरो लोके रूपान्यत्वमुपाश्नुते

yāvanna kṣīyate karma tāvattasya svarūpatā |
kṣīṇakarmā naro loke rūpānyatvamupāśnute

नानाभूतास्तथैकत्वं शरीरं प्राप्य संहताः ।
भवन्ति ते तथा नित्याः पृथग्भावं विजानताम्

nānābhūtāstathaikatvaṃ śarīraṃ prāpya saṃhatāḥ |
bhavanti te tathā nityāḥ pṛthagbhāvaṃ vijānatām

अश्वमेधश्रुतिश्चेयमश्वसंज्ञपनं प्रति ।
लोकान्तरगता नित्यं प्राणा नित्या हि वाजिनः

aśvamedhaśrutiśceyamaśvasaṃjñapanaṃ prati |
lokāntaragatā nityaṃ prāṇā nityā hi vājinaḥ

अहं हितं वदाम्येतत्प्रियं चेत्तव पार्थिव ।
देवयाना हि पन्थानः श्रुतास्ते यज्ञसंस्तरे

ahaṃ hitaṃ vadāmyetatpriyaṃ cettava pārthiva |
devayānā hi panthānaḥ śrutāste yajñasaṃstare

सुकृतो यत्र यज्ञस्ते तत्र देवा हितास्तव ।
यदा समन्विता देवाः पशूनां गमनेश्वराः

sukṛto yatra yajñaste tatra devā hitāstava |
yadā samanvitā devāḥ paśūnāṃ gamaneśvarāḥ

गमिमन्तश्च तेनेष्ट्वा नान्ये नित्या भवन्त्युत ।
नित्येऽस्मिन्पञ्चके वर्गे नित्ये चात्मनि पूरुषः

gamimantaśca teneṣṭvā nānye nityā bhavantyuta |
nitye'sminpañcake varge nitye cātmani pūruṣaḥ

अस्य नाशं समायोगं यः पश्यति वृथामतिः ।
वियोगे शोचतेऽत्यर्थं स बाल इति मे मतिः

asya nāśaṃ samāyogaṃ yaḥ paśyati vṛthāmatiḥ |
viyoge śocate'tyarthaṃ sa bāla iti me matiḥ

वियोगे दोषदर्शी यः संयोगं स विसर्जयेत् ।
असङ्गे सङ्गमो नास्ति दुःखं भावि वियोगजम

viyoge doṣadarśī yaḥ saṃyogaṃ sa visarjayet |
asaṅge saṅgamo nāsti duḥkhaṃ bhāvi viyogajama

परापरज्ञस्त्वपरो नाभिमानादुदीक्षितः ।
अपरज्ञः परां बुद्धिं स्पृष्ट्वा मोहाद्विमुच्यते

parāparajñastvaparo nābhimānādudīkṣitaḥ |
aparajñaḥ parāṃ buddhiṃ spṛṣṭvā mohādvimucyate

अदर्शनादापतितः पुनश्चादर्शनं गतः ।
नाहं तं वेद्मि नासौ मां न च मेऽस्ति विरागता

adarśanādāpatitaḥ punaścādarśanaṃ gataḥ |
nāhaṃ taṃ vedmi nāsau māṃ na ca me'sti virāgatā

येनयेन शरीरेणि करोत्ययमनीश्वरः ।
तेनतेन शरीरेण तदवश्यमुपाश्नुते ।
मानसं मनसाऽऽप्नोति शरीरं च शरीरवान्

yenayena śarīreṇi karotyayamanīśvaraḥ |
tenatena śarīreṇa tadavaśyamupāśnute |
mānasaṃ manasā''pnoti śarīraṃ ca śarīravān