अध्याय 28: विदुर का योगबल से युधिष्ठिर में प्रवेश

युधिष्ठिर महाबाहो कच्चित्वं कुशली ह्यसि ।
सहितो भ्रातृभिः सर्वैः पौरजानपदैस्तथा

yudhiṣṭhira mahābāho kaccitvaṃ kuśalī hyasi |
sahito bhrātṛbhiḥ sarvaiḥ paurajānapadaistathā

ये च त्वामनुजीवन्ति कच्चित्तेऽपि निरामयाः ।
सचिवा भृत्यवर्गाश्च गुरवश्चैव ते नृप

ye ca tvāmanujīvanti kaccitte'pi nirāmayāḥ |
sacivā bhṛtyavargāśca guravaścaiva te nṛpa

कच्चित्तेऽपि निरातङ्का वसन्ति विषये तव ।
कच्चिद्वर्तसि पौराणीं वृत्तिं राजर्षिसेविताम्

kaccitte'pi nirātaṅkā vasanti viṣaye tava |
kaccidvartasi paurāṇīṃ vṛttiṃ rājarṣisevitām

कच्चिन्न्यायाननुच्छिद्य कोशस्तेऽभिप्रपूर्यते ।
अरिमध्यस्थमित्रेषु वर्तसे चानुरूपतः ।
ब्राह्मणानग्रहारैर्वा यथावदनुपश्यसि

kaccinnyāyānanucchidya kośaste'bhiprapūryate |
arimadhyasthamitreṣu vartase cānurūpataḥ |
brāhmaṇānagrahārairvā yathāvadanupaśyasi

कच्चित्ते परितुष्यन्ति शीलेनि भरतर्षभ ।
शत्रवोपि कुतः पौरा भृत्या वा स्वजनोपि वा

kaccitte parituṣyanti śīleni bharatarṣabha |
śatravopi kutaḥ paurā bhṛtyā vā svajanopi vā

कच्चिद्यजसकि राजेन्द्र श्रद्धावान्पितृदेवताः ।
अतिथीनन्नपानेनि कच्चिदर्चसि भारत

kaccidyajasaki rājendra śraddhāvānpitṛdevatāḥ |
atithīnannapāneni kaccidarcasi bhārata

कच्चिन्नयपथे विप्राः स्वकर्मनिरतास्तव ।
क्षत्रिया वैश्यवर्णा वा शूद्रा वाऽपि कुटुम्बिनः

kaccinnayapathe viprāḥ svakarmaniratāstava |
kṣatriyā vaiśyavarṇā vā śūdrā vā'pi kuṭumbinaḥ

कच्चित्स्त्रीबालवृद्धं ते न शोचति न याचते ।
जामयः पूजिताः कच्चित्तव गेहे नरर्षभ

kaccitstrībālavṛddhaṃ te na śocati na yācate |
jāmayaḥ pūjitāḥ kaccittava gehe nararṣabha

कच्चिद्राजर्षिवंशोऽयं त्वामासाद्य महीपतिम् ।
यथोचितं महाराज यशसा नावसीदति

kaccidrājarṣivaṃśo'yaṃ tvāmāsādya mahīpatim |
yathocitaṃ mahārāja yaśasā nāvasīdati

इत्येवादिनं तं स न्यायवित्प्रत्यभाषत ।
कुशलप्रश्नसंयुक्तं कुशलो वाक्यमब्रवीत्

ityevādinaṃ taṃ sa nyāyavitpratyabhāṣata |
kuśalapraśnasaṃyuktaṃ kuśalo vākyamabravīt

अपि ते वर्धते राजंस्पपो मन्दः श्रमश्च ते

api te vardhate rājaṃspapo mandaḥ śramaśca te

अपि मे जननी चेयं शुश्रूषुर्विगतक्लमा ।
अथास्याः सफलो राजन्वनवासो भविष्यति

api me jananī ceyaṃ śuśrūṣurvigataklamā |
athāsyāḥ saphalo rājanvanavāso bhaviṣyati

इयं च माता ज्येष्ठा मे शीतवाताध्वकर्शिता ।
घोरेण तपसा युक्ता देवी कच्चिन्न शोचति

iyaṃ ca mātā jyeṣṭhā me śītavātādhvakarśitā |
ghoreṇa tapasā yuktā devī kaccinna śocati

हतान्पुत्रान्महावीर्यान्क्षत्रधर्मपरायणान् ।
नापध्यायति वा कच्चिदस्मान्पापकृतः सदा

hatānputrānmahāvīryānkṣatradharmaparāyaṇān |
nāpadhyāyati vā kaccidasmānpāpakṛtaḥ sadā

क्व चासौ विदुरो राजन्नेमं पश्यामहे वयम् ।
संजयः कुशली चायं कच्चिन्नु तपसि स्थिरः

kva cāsau viduro rājannemaṃ paśyāmahe vayam |
saṃjayaḥ kuśalī cāyaṃ kaccinnu tapasi sthiraḥ

इत्युक्तः प्रत्युवाचैनं धृतराष्ट्रो जनाधिपम् ।
कुशली विदुरः पुत्र तपो घोरं समाश्रितः

ityuktaḥ pratyuvācainaṃ dhṛtarāṣṭro janādhipam |
kuśalī viduraḥ putra tapo ghoraṃ samāśritaḥ

वायुभक्षो निराहारः कृशो धमनिसंततः ।
कजाचिद्दृश्यते विप्रैः शून्येऽस्मिन्कानने क्वचित्

vāyubhakṣo nirāhāraḥ kṛśo dhamanisaṃtataḥ |
kajāciddṛśyate vipraiḥ śūnye'sminkānane kvacit

इत्येवं ब्रुवतस्तस्य जटी वीटामुखः कृशः ।
दिग्वासा मलदिग्धाङ्गो वनरेणुसमुक्षितः

ityevaṃ bruvatastasya jaṭī vīṭāmukhaḥ kṛśaḥ |
digvāsā maladigdhāṅgo vanareṇusamukṣitaḥ

दूरादालक्षितः क्षत्ता तत्राख्यातो महीपतेः ।
कविदुरस्त्वेष धर्मात्मा जनं दृष्ट्वा निवर्तते

dūrādālakṣitaḥ kṣattā tatrākhyāto mahīpateḥ |
kavidurastveṣa dharmātmā janaṃ dṛṣṭvā nivartate

निवर्तमानं सहसा जनं दृष्ट्वाऽऽश्रमं प्रति ।
तमन्वधावन्नृपतिरेक एव युधिष्ठिरः ।
प्रविशन्तं वनं घोरं लक्ष्यालक्ष्यं क्वचित्क्वचित्

nivartamānaṃ sahasā janaṃ dṛṣṭvā''śramaṃ prati |
tamanvadhāvannṛpatireka eva yudhiṣṭhiraḥ |
praviśantaṃ vanaṃ ghoraṃ lakṣyālakṣyaṃ kvacitkvacit

भोभो विदुर राजाऽहं दयितस्ते युधिष्ठिरः ।
इति ब्रुवन्नरपतिस्तं यत्नादभ्यधावत

bhobho vidura rājā'haṃ dayitaste yudhiṣṭhiraḥ |
iti bruvannarapatistaṃ yatnādabhyadhāvata

ततो विविक्त एकान्ते तस्थौ बुद्धिमतां वरः ।
विदुरो वृक्षमाश्रित्य कञ्चित्तत्र वनान्तरे

tato vivikta ekānte tasthau buddhimatāṃ varaḥ |
viduro vṛkṣamāśritya kañcittatra vanāntare

तं राजा क्षीणभूयिष्ठमाकृतीमात्रसूचितम् ।
अभिजज्ञे महाबुद्धिं महाबुद्धिर्युधिष्ठिरः

taṃ rājā kṣīṇabhūyiṣṭhamākṛtīmātrasūcitam |
abhijajñe mahābuddhiṃ mahābuddhiryudhiṣṭhiraḥ

युधिष्ठिरोऽहमस्मीति वाक्यमुक्त्वाऽग्रतः स्थितः ।
विदुरस्याश्रमे राजा स च प्रत्याह संज्ञया

yudhiṣṭhiro'hamasmīti vākyamuktvā'grataḥ sthitaḥ |
vidurasyāśrame rājā sa ca pratyāha saṃjñayā

ततः सोऽनिमिषो भूत्वा राजानं तमुदैक्षत ।
संयोज्य विदुरस्तस्मिन्दृष्टिं दृष्ट्या समाहितः

tataḥ so'nimiṣo bhūtvā rājānaṃ tamudaikṣata |
saṃyojya vidurastasmindṛṣṭiṃ dṛṣṭyā samāhitaḥ

विवेश विदुरो धीमान्गात्रैर्गात्राणि चैव ह ।
प्राणान्प्राणेषु च दधदिन्द्रियाणीन्द्रियेषु च

viveśa viduro dhīmāngātrairgātrāṇi caiva ha |
prāṇānprāṇeṣu ca dadhadindriyāṇīndriyeṣu ca

स योगबलमास्थाय विवेश नृपतेस्तनुम् ।
विदुरो धर्मराजस्य तेजसा प्रज्वलन्निव

sa yogabalamāsthāya viveśa nṛpatestanum |
viduro dharmarājasya tejasā prajvalanniva

विदुरस्य शरीरं तु तथैव स्तब्धलोचनम् ।
वृक्षाश्रितं तदा राजा ददर्श गतचेतनम्

vidurasya śarīraṃ tu tathaiva stabdhalocanam |
vṛkṣāśritaṃ tadā rājā dadarśa gatacetanam

बलवन्तं तथाऽऽत्मानं मेने बहुगुणं तदा ।
धर्मराजो महातेजास्तच्च सस्मार पाण्डवः

balavantaṃ tathā''tmānaṃ mene bahuguṇaṃ tadā |
dharmarājo mahātejāstacca sasmāra pāṇḍavaḥ

पौराणमात्मनः सर्वं भविष्यं च विशाम्पते ।
योगधर्मं महातेजा व्यासेन कथिनं यथा

paurāṇamātmanaḥ sarvaṃ bhaviṣyaṃ ca viśāmpate |
yogadharmaṃ mahātejā vyāsena kathinaṃ yathā

धर्मराजश्च तत्रैनं सञ्चस्कारयिषुस्तदा ।
दग्धुकामोऽभवद्विद्वानथ वागभ्यभाषत

dharmarājaśca tatrainaṃ sañcaskārayiṣustadā |
dagdhukāmo'bhavadvidvānatha vāgabhyabhāṣata

भोभो राजन्न दग्धव्यमेतद्विदुरसंज्ञकम् ।
कलेबरमिहैवं ते धर्म एष सनातनः

bhobho rājanna dagdhavyametadvidurasaṃjñakam |
kalebaramihaivaṃ te dharma eṣa sanātanaḥ

लोको वैकर्तनो नाम भविष्यत्यस्य भारत ।
यतिधर्ममवाप्तोसौ नैष शोच्यः परंतप

loko vaikartano nāma bhaviṣyatyasya bhārata |
yatidharmamavāptosau naiṣa śocyaḥ paraṃtapa

इत्युक्तो धर्मराजः स विनिवृत्य ततः पुनः ।
राज्ञो वैचित्रवीर्यस्य तत्सर्वं प्रत्यवेदयत्

ityukto dharmarājaḥ sa vinivṛtya tataḥ punaḥ |
rājño vaicitravīryasya tatsarvaṃ pratyavedayat

ततः स राजा धृतिमान्स च सर्वो जनस्तदा ।
भीमसेनादयश्चैव परं विस्मियमागताः

tataḥ sa rājā dhṛtimānsa ca sarvo janastadā |
bhīmasenādayaścaiva paraṃ vismiyamāgatāḥ

तच्छ्रुत्वा प्रीतिमान्राजा भूत्वा धर्मजमब्रवीत् ।
आपो मूलं फलं चैव ममेदं प्रतिगृह्यताम्

tacchrutvā prītimānrājā bhūtvā dharmajamabravīt |
āpo mūlaṃ phalaṃ caiva mamedaṃ pratigṛhyatām

यदन्नो हि नरो राजंस्तदन्नोऽस्यातिथिः स्मृतः ।
इत्युक्तः स तथेत्येवं प्राह धर्मात्मजो नृपम्

yadanno hi naro rājaṃstadanno'syātithiḥ smṛtaḥ |
ityuktaḥ sa tathetyevaṃ prāha dharmātmajo nṛpam

फलं मूलं च बुभुजे राज्ञा दत्तं सहानुजः ।
ततस्ते वृक्षमूलेषु कृतवासपरिग्रहाः ।
तां रात्रिमवसन्सर्वे फलमूलजलाशनाः

phalaṃ mūlaṃ ca bubhuje rājñā dattaṃ sahānujaḥ |
tataste vṛkṣamūleṣu kṛtavāsaparigrahāḥ |
tāṃ rātrimavasansarve phalamūlajalāśanāḥ