अध्याय 19: पाण्डव लौटते हैं; गंगा-तट पर पहली रात

कुन्त्यास्तु वचनं श्रुत्वा पाण्डवा राजसत्तम ।
व्रीडिताः संन्यवर्तन्त पाञ्चाल्या सह भारत

kuntyāstu vacanaṃ śrutvā pāṇḍavā rājasattama |
vrīḍitāḥ saṃnyavartanta pāñcālyā saha bhārata

ततः शब्दो महानेव सर्वेषामभवत्तदा ।
अन्तःपुराणां रुदतां दृष्ट्वा कुन्तीं तथा गताम्

tataḥ śabdo mahāneva sarveṣāmabhavattadā |
antaḥpurāṇāṃ rudatāṃ dṛṣṭvā kuntīṃ tathā gatām

प्रदक्षिणमथावृत्त्य राजानं पाण्डवास्तदा ।
अभिवाद्य न्यवर्तन्त पृथां तामनिवर्त्य वै

pradakṣiṇamathāvṛttya rājānaṃ pāṇḍavāstadā |
abhivādya nyavartanta pṛthāṃ tāmanivartya vai

ततोऽब्रवीन्महातेजा धृतराष्ट्रोंऽबिकासुतः ।
गान्धारीं विदुरं चैव समाभाष्यावगृह्य च

tato'bravīnmahātejā dhṛtarāṣṭroṃ'bikāsutaḥ |
gāndhārīṃ viduraṃ caiva samābhāṣyāvagṛhya ca

युधिष्ठिरस्य जननी देवी साधु निवर्त्यताम् ।
यथा युधिष्ठिरः प्राह तत्सर्वं सत्यमेव हि

yudhiṣṭhirasya jananī devī sādhu nivartyatām |
yathā yudhiṣṭhiraḥ prāha tatsarvaṃ satyameva hi

पुत्रैश्वर्यं महदिदमपास्य च महाफलम् ।
काऽनुगच्छेद्वनं दुर्गं पुत्रानुत्सृज्य मूढवत्

putraiśvaryaṃ mahadidamapāsya ca mahāphalam |
kā'nugacchedvanaṃ durgaṃ putrānutsṛjya mūḍhavat

राज्यस्थया तपस्तप्तुं कर्तुं दानव्रतं महत् ।
अनया शक्यमेवाद्य श्रूयतां च वचो मम

rājyasthayā tapastaptuṃ kartuṃ dānavrataṃ mahat |
anayā śakyamevādya śrūyatāṃ ca vaco mama

गान्धारि परितुष्टोस्मि वध्वाः शुश्रूषणेन वै ।
तस्मात्त्वमेनां धर्मज्ञे समनुज्ञातुमर्हसि

gāndhāri parituṣṭosmi vadhvāḥ śuśrūṣaṇena vai |
tasmāttvamenāṃ dharmajñe samanujñātumarhasi

इत्युक्ता सौबलेयी तु राज्ञा कुन्तीमुवाच ह ।
तत्सर्वं राजवचनं स्वं च वाक्यं विशेषवत्

ityuktā saubaleyī tu rājñā kuntīmuvāca ha |
tatsarvaṃ rājavacanaṃ svaṃ ca vākyaṃ viśeṣavat

न च सा वनवासाय देवी कृतमतिं तदा ।
शक्नोत्युपावर्तयितुं कुन्तीं धर्मपरां सतीम्

na ca sā vanavāsāya devī kṛtamatiṃ tadā |
śaknotyupāvartayituṃ kuntīṃ dharmaparāṃ satīm

तस्यास्तां तु स्थितिं ज्ञात्वा व्यवसायं कुरुस्त्रियः ।
निवृत्तांश्च कुरुश्रेष्ठान्दृष्ट्वा प्ररुरुदुस्तदा

tasyāstāṃ tu sthitiṃ jñātvā vyavasāyaṃ kurustriyaḥ |
nivṛttāṃśca kuruśreṣṭhāndṛṣṭvā prarurudustadā

उपावृत्तेषु पार्थेषु सर्वास्वेव वधूषु च ।
ययौ राजा महाप्राज्ञो धृतराष्ट्रो वनं तदा

upāvṛtteṣu pārtheṣu sarvāsveva vadhūṣu ca |
yayau rājā mahāprājño dhṛtarāṣṭro vanaṃ tadā

पाण्डवाश्चातिदीनास्ते दुःखशोकपरायणाः ।
यानैः स्त्रीसहिताः सर्वे पुरं प्रविविशुस्तदा

pāṇḍavāścātidīnāste duḥkhaśokaparāyaṇāḥ |
yānaiḥ strīsahitāḥ sarve puraṃ praviviśustadā

तदहृष्टमनानन्दं गतोत्सवमिवाभवत् ।
नगरं हास्तिनपुरं सस्त्रीवृद्धकुमारकम्

tadahṛṣṭamanānandaṃ gatotsavamivābhavat |
nagaraṃ hāstinapuraṃ sastrīvṛddhakumārakam

सर्वे चासन्निरुत्साहाः पाण्डवा जातमन्यवः ।
कुन्त्या हीनाः सुदुःखार्ता वत्सा इव विनाकृताः

sarve cāsannirutsāhāḥ pāṇḍavā jātamanyavaḥ |
kuntyā hīnāḥ suduḥkhārtā vatsā iva vinākṛtāḥ

धृतराष्ट्रस्तु तेनाह्ना गत्वा सुमहदन्तरम् ।
ततो भागीरथीतीरे निवासमकरोत्प्रभुः

dhṛtarāṣṭrastu tenāhnā gatvā sumahadantaram |
tato bhāgīrathītīre nivāsamakarotprabhuḥ

प्रादुष्कृता यथान्यायमग्नयो वेदपारगैः ।
व्यराजन्त द्विजश्रेष्ठैस्तत्रतत्र तपोवने ।
प्रादुष्कृताग्निरभवत्स च वृद्धो नराधिपः

prāduṣkṛtā yathānyāyamagnayo vedapāragaiḥ |
vyarājanta dvijaśreṣṭhaistatratatra tapovane |
prāduṣkṛtāgnirabhavatsa ca vṛddho narādhipaḥ

स राजाऽग्नीन्पर्युपास्य हुत्वा च विधिवत्तदा ।
सन्ध्यागतं सहस्रांशुमुपातिष्ठत भारत

sa rājā'gnīnparyupāsya hutvā ca vidhivattadā |
sandhyāgataṃ sahasrāṃśumupātiṣṭhata bhārata

विदुरः संजयश्चैव राज्ञः शय्यां कुशैस्ततः ।
चक्रतुः कुरुवीरस्य गान्धार्याश्चाविदूरतः

viduraḥ saṃjayaścaiva rājñaḥ śayyāṃ kuśaistataḥ |
cakratuḥ kuruvīrasya gāndhāryāścāvidūrataḥ

गान्धार्याः सन्निकर्षे तु निषसाद कुशे सुखम् ।
युधिष्ठिरस्य जननी कुन्ती साधुव्रते स्थिता

gāndhāryāḥ sannikarṣe tu niṣasāda kuśe sukham |
yudhiṣṭhirasya jananī kuntī sādhuvrate sthitā

तेषां संश्रवणे चापि निषेदुर्विदुरादयः ।
याजकाश्च यथोद्देशं द्विजा ये चानुयायिनः

teṣāṃ saṃśravaṇe cāpi niṣedurvidurādayaḥ |
yājakāśca yathoddeśaṃ dvijā ye cānuyāyinaḥ

प्राधीतद्विजमुख्या सा संप्रज्वलितपावका ।
बभूव तेषां रजनी ब्राह्मीव प्रीतिवर्धिनी

prādhītadvijamukhyā sā saṃprajvalitapāvakā |
babhūva teṣāṃ rajanī brāhmīva prītivardhinī

ततो रात्र्यां व्यतीतायां कृतपूर्वाह्णिकक्रियाः ।
हुत्वाऽग्निं विधिवत्सर्वे प्रययुस्ते यथाक्रमम् ।
उदङ्मुखा निरीक्षन्त उपवासपरायणाः

tato rātryāṃ vyatītāyāṃ kṛtapūrvāhṇikakriyāḥ |
hutvā'gniṃ vidhivatsarve prayayuste yathākramam |
udaṅmukhā nirīkṣanta upavāsaparāyaṇāḥ

स तेषामतिदुःखोऽभून्निवासः प्रथमेऽहनि ।
शोचतां वदतां चापि पौरजानपदैर्जनैः

sa teṣāmatiduḥkho'bhūnnivāsaḥ prathame'hani |
śocatāṃ vadatāṃ cāpi paurajānapadairjanaiḥ