अध्याय 20: कुरुक्षेत्र में शतयूप के आश्रम में तप

ततो भागीरथीतीरे मेध्ये पुण्यजनोचिते ।
निवासमकरोद्राजा विदुरस्य मते स्थितः

tato bhāgīrathītīre medhye puṇyajanocite |
nivāsamakarodrājā vidurasya mate sthitaḥ

तत्रैनं पर्युपातिष्ठन्ब्राह्मणा वनवासिनः ।
क्षत्रविट्शूद्रसङ्खाश्च बहवो भरतर्षभ

tatrainaṃ paryupātiṣṭhanbrāhmaṇā vanavāsinaḥ |
kṣatraviṭśūdrasaṅkhāśca bahavo bharatarṣabha

स तैः परिवृतो राजा कथाभिः परिनन्द्य तान् ।
अनुजज्ञे स शिष्यान्वै विधिवत्प्रतिपूज्य च

sa taiḥ parivṛto rājā kathābhiḥ parinandya tān |
anujajñe sa śiṣyānvai vidhivatpratipūjya ca

सायाह्ने स महीपालस्ततो गङ्गामुपेत्य च ।
चकार विधिवच्छौचं गान्धारी च यशस्विनी

sāyāhne sa mahīpālastato gaṅgāmupetya ca |
cakāra vidhivacchaucaṃ gāndhārī ca yaśasvinī

ते चैवान्ये पृथक् सर्वे तीर्थेष्वाप्लुत्य भारत ।
चक्रुः सर्वाः क्रियास्तत्र पुरुषा विदुरादयः

te caivānye pṛthak sarve tīrtheṣvāplutya bhārata |
cakruḥ sarvāḥ kriyāstatra puruṣā vidurādayaḥ

कृतशौचं ततो वृद्धं श्वशुरं कुन्तिभोजजा ।
गान्धारीं च पृथा राजन्गङ्गातीर्थमुपानयत्

kṛtaśaucaṃ tato vṛddhaṃ śvaśuraṃ kuntibhojajā |
gāndhārīṃ ca pṛthā rājangaṅgātīrthamupānayat

राज्ञस्तु याजकैस्तत्र कृतो वेदीपरिस्तरः ।
जुहाव तत्र वह्निं स नृपतिः सत्यसङ्गरः

rājñastu yājakaistatra kṛto vedīparistaraḥ |
juhāva tatra vahniṃ sa nṛpatiḥ satyasaṅgaraḥ

ततो भागीरथीतीरात्कुरुक्षेत्रं जगाम सः ।
सानुगो नृपतिर्वृद्धो नियतः संयतेन्द्रियः

tato bhāgīrathītīrātkurukṣetraṃ jagāma saḥ |
sānugo nṛpatirvṛddho niyataḥ saṃyatendriyaḥ

तत्राश्रमपदं धीमानभिगम्य स पार्थिवः ।
आससादाथ राजर्षिं शतयूपं मनीषिणम्

tatrāśramapadaṃ dhīmānabhigamya sa pārthivaḥ |
āsasādātha rājarṣiṃ śatayūpaṃ manīṣiṇam

स हि राजा महानासीत्केकयेषु परंपतः ।
स्वपुत्रं मनुजैश्वर्ये निवेश्य वनमाविशत्

sa hi rājā mahānāsītkekayeṣu paraṃpataḥ |
svaputraṃ manujaiśvarye niveśya vanamāviśat

तेनासौ सहितो राजा ययौ व्यासाश्रमं प्रति ।
तत्रैनं विधिवद्राजन्प्रत्यगृह्णात्कुरूद्वहम्

tenāsau sahito rājā yayau vyāsāśramaṃ prati |
tatrainaṃ vidhivadrājanpratyagṛhṇātkurūdvaham

स दीक्षां तत्र संप्राप्य राजा कौरवनन्दनः ।
शतयूपाश्रमे तस्मिन्निवासमकरोत्तदा

sa dīkṣāṃ tatra saṃprāpya rājā kauravanandanaḥ |
śatayūpāśrame tasminnivāsamakarottadā

तस्मै सर्वं विधिं राज्ञे राजाऽऽचख्यौ महामतिः ।
आरण्यकं महाराज व्यासस्यानुमते तदा

tasmai sarvaṃ vidhiṃ rājñe rājā''cakhyau mahāmatiḥ |
āraṇyakaṃ mahārāja vyāsasyānumate tadā

एवं च तपसा राजन्धृतराष्ट्रो महामनाः ।
योजयामास चात्मानं तांश्चाप्यनुचरांस्तदा

evaṃ ca tapasā rājandhṛtarāṣṭro mahāmanāḥ |
yojayāmāsa cātmānaṃ tāṃścāpyanucarāṃstadā

तथैव देवी गान्धारी वल्कलाजिनधारिणी ।
कुन्त्या सह महाराजि समानव्रतचारिणी

tathaiva devī gāndhārī valkalājinadhāriṇī |
kuntyā saha mahārāji samānavratacāriṇī

कर्मणा मनसा वाचा चक्षुषा चैव ते नृप ।
सन्नियम्येन्द्रियग्राममास्थिताः परमं तपः

karmaṇā manasā vācā cakṣuṣā caiva te nṛpa |
sanniyamyendriyagrāmamāsthitāḥ paramaṃ tapaḥ

त्वगस्थिभूतः परिशुष्कमांसो
जटाजिनी वल्कलसंवृताङ्गः ।
स पार्तिवस्तत्र तपश्चचार
महर्षिवत्तीव्रमपेतमोहः

tvagasthibhūtaḥ pariśuṣkamāṃso
jaṭājinī valkalasaṃvṛtāṅgaḥ |
sa pārtivastatra tapaścacāra
maharṣivattīvramapetamohaḥ

क्षत्ता च धर्मार्थविदग्र्यबुद्धिः
ससंजयस्तं नृपतिं सदारम् ।
उपाचरद्धोरतपोर्जितात्मा
तदा कृशो वल्कलचीरवासाः

kṣattā ca dharmārthavidagryabuddhiḥ
sasaṃjayastaṃ nṛpatiṃ sadāram |
upācaraddhorataporjitātmā
tadā kṛśo valkalacīravāsāḥ