अध्याय 12: कौरवों के श्राद्ध-धन पर भीम की आपत्ति

ततो रजन्यां व्युष्टायां धृतराष्ट्रोंऽबिकासुतः ।
विदुरं प्रेषयामास युधिष्ठिरनिवेशनम्

tato rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ dhṛtarāṣṭroṃ'bikāsutaḥ |
viduraṃ preṣayāmāsa yudhiṣṭhiraniveśanam

स गत्वा राजवचनादुवाचाच्युतमीश्वरम् ।
युधिष्ठि महातेजाः सर्वबुद्धिमतांवरः

sa gatvā rājavacanāduvācācyutamīśvaram |
yudhiṣṭhi mahātejāḥ sarvabuddhimatāṃvaraḥ

धृतराष्ट्रो महाराजो वनवासाय दीक्षितः ।
गमिष्यति वनं राजन्नागतां कार्तिकीमिमाम्

dhṛtarāṣṭro mahārājo vanavāsāya dīkṣitaḥ |
gamiṣyati vanaṃ rājannāgatāṃ kārtikīmimām

स त्वां कुरुकुलश्रेष्ठ किञ्चिर्थमभीप्सति ।
श्राद्धमिच्छति दातुं स गाङ्गेयस्य महात्मनः

sa tvāṃ kurukulaśreṣṭha kiñcirthamabhīpsati |
śrāddhamicchati dātuṃ sa gāṅgeyasya mahātmanaḥ

द्रोणस्य सोमदत्तस्य बाह्लीकस्य च धीमतः ।
पुत्राणां चैव सर्वेषां ये चान्ये सुहृदो हताः ।
यदि चाप्यनुजानीषे सैन्धवापशदस्य च

droṇasya somadattasya bāhlīkasya ca dhīmataḥ |
putrāṇāṃ caiva sarveṣāṃ ye cānye suhṛdo hatāḥ |
yadi cāpyanujānīṣe saindhavāpaśadasya ca

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं विदुरस्य युधिष्ठिरः ।
हृष्टःक सम्पूजयामास गुडोकेशश्च पाण्डवः

etacchrutvā tu vacanaṃ vidurasya yudhiṣṭhiraḥ |
hṛṣṭaḥka sampūjayāmāsa guḍokeśaśca pāṇḍavaḥ

न च भीमो द्दढक्रोधस्तद्वचो जगृहे तदा ।
विदुरस्य महातेजा दुर्योधनकृतं स्मरन्

na ca bhīmo ddaḍhakrodhastadvaco jagṛhe tadā |
vidurasya mahātejā duryodhanakṛtaṃ smaran

अभिप्रायं विदित्वा तु भीमतसेनस्य फल्गुनः ।
किरीटी किञ्चिदानम्य तमुवाच नरर्षभम्

abhiprāyaṃ viditvā tu bhīmatasenasya phalgunaḥ |
kirīṭī kiñcidānamya tamuvāca nararṣabham

भीम राजा पिता वृद्धो वनवासाय दीक्षितः ।
दातुमिच्छति सर्वेषां सुहृदामौर्ध्वदेहिकम्

bhīma rājā pitā vṛddho vanavāsāya dīkṣitaḥ |
dātumicchati sarveṣāṃ suhṛdāmaurdhvadehikam

भवता निर्जितं वित्तं दातुमिच्छति कौरवः ।
भीष्मादीनां महाबाहो तदनुज्ञातुमर्हसि

bhavatā nirjitaṃ vittaṃ dātumicchati kauravaḥ |
bhīṣmādīnāṃ mahābāho tadanujñātumarhasi

दिष्ट्या त्वद्य महाबाहो धृतराष्ट्रः प्रयाचते ।
याचितो यः पुराऽस्माभिः पश्य कालस्य पर्ययम्

diṣṭyā tvadya mahābāho dhṛtarāṣṭraḥ prayācate |
yācito yaḥ purā'smābhiḥ paśya kālasya paryayam

योसौ पृथिव्याः कृत्स्नाया भर्ता भूत्वा नराधिपः ।
परैर्विनिहतामात्यो वनं गन्तुमभीप्सति

yosau pṛthivyāḥ kṛtsnāyā bhartā bhūtvā narādhipaḥ |
parairvinihatāmātyo vanaṃ gantumabhīpsati

मा तेऽन्यत्पुरुषव्याघ्र दानाद्भवतु दर्शनम् ।
अयशस्यमतोऽन्यत्स्यादधर्मश्च महाभुजः

mā te'nyatpuruṣavyāghra dānādbhavatu darśanam |
ayaśasyamato'nyatsyādadharmaśca mahābhujaḥ

राजानमुपतिष्ठस्व ज्येष्ठं भ्रातरमीश्वरम् ।
अर्हस्त्वमसि दातुं वै नादातुं भरतर्षभ

rājānamupatiṣṭhasva jyeṣṭhaṃ bhrātaramīśvaram |
arhastvamasi dātuṃ vai nādātuṃ bharatarṣabha

एवं ब्रुवाणं बीभत्सुं धर्मराजोऽप्यपूजयत् ।
भीमसेनस्तु सक्रोधमुवाच विजयं तदा

evaṃ bruvāṇaṃ bībhatsuṃ dharmarājo'pyapūjayat |
bhīmasenastu sakrodhamuvāca vijayaṃ tadā

वयं भीष्मस्य दास्यामः प्रेतकार्यं तु फल्गुन ।
सोमदत्तस्य नृपतेर्भूरिश्रवस एव च

vayaṃ bhīṣmasya dāsyāmaḥ pretakāryaṃ tu phalguna |
somadattasya nṛpaterbhūriśravasa eva ca

बाह्लीकस्य च राजर्षेर्द्रोणस्य च महात्मनः ।
अन्येषां चैव सुहृदां कुन्ती कर्णाय दास्यति

bāhlīkasya ca rājarṣerdroṇasya ca mahātmanaḥ |
anyeṣāṃ caiva suhṛdāṃ kuntī karṇāya dāsyati

श्राद्धानि पुरुषव्याघ्र मा प्रदात्कौरवो नृपः ।
इति मे वर्तते बुद्धिर्मा वो नन्दन्तु शत्रवः

śrāddhāni puruṣavyāghra mā pradātkauravo nṛpaḥ |
iti me vartate buddhirmā vo nandantu śatravaḥ

कष्टात्कष्टतरं यान्तु सर्वे दुर्योधनादयः ।
यैरियं पृथिवी कृत्स्ना घातिता कुलपांसनैः

kaṣṭātkaṣṭataraṃ yāntu sarve duryodhanādayaḥ |
yairiyaṃ pṛthivī kṛtsnā ghātitā kulapāṃsanaiḥ

कुतस्त्वमद्य विस्मृत्य वैरं द्वादशवार्षिकम् ।
अज्ञातवासगमनं द्रौपदीशोकवर्धनम्

kutastvamadya vismṛtya vairaṃ dvādaśavārṣikam |
ajñātavāsagamanaṃ draupadīśokavardhanam

क्व तदा धृतराष्ट्रस्य स्नेहोऽस्मद्गोचरो गतः ।
कृष्णाजिनोपसंवीतो हृताभरणभूषणः ।
सार्धं पाञ्चालपुत्र्या त्वं राजानमुपजग्मिवान्

kva tadā dhṛtarāṣṭrasya sneho'smadgocaro gataḥ |
kṛṣṇājinopasaṃvīto hṛtābharaṇabhūṣaṇaḥ |
sārdhaṃ pāñcālaputryā tvaṃ rājānamupajagmivān

क्व तदा द्रोणभिष्मौ तौ सोमदत्तोपि वाऽभवत् ।
यत्र द्वादश वर्षाणि वने वन्येन जीवथ ।
न तदा त्वां पिता ज्येष्ठः पितृत्वेनाभिवीक्षते

kva tadā droṇabhiṣmau tau somadattopi vā'bhavat |
yatra dvādaśa varṣāṇi vane vanyena jīvatha |
na tadā tvāṃ pitā jyeṣṭhaḥ pitṛtvenābhivīkṣate

किं ते तद्विस्मृतं पार्थक यदेष कुलपांसनः ।
दुर्बुद्धिर्विदुरं प्राह द्यूते किं जितमित्युत

kiṃ te tadvismṛtaṃ pārthaka yadeṣa kulapāṃsanaḥ |
durbuddhirviduraṃ prāha dyūte kiṃ jitamityuta

तमेवंवादिनं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
उवाच वचनं धीमाञ्जोषमास्स्वेति भर्त्सयन्

tamevaṃvādinaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
uvāca vacanaṃ dhīmāñjoṣamāssveti bhartsayan