अध्याय 11: प्रजा की ओर से एक ब्राह्मण बोलते हैं

एवमुक्तास्तु ते तेन पौरजानपदा जनाः ।
वृद्धेन राज्ञा कौरव्य नष्टसंज्ञा इवाभवन्

evamuktāstu te tena paurajānapadā janāḥ |
vṛddhena rājñā kauravya naṣṭasaṃjñā ivābhavan

तूष्णींभूतांस्ततस्तांस्तु वाष्पकण्ठान्महीपतिः ।
धृतराष्ट्रो महीपालः पुनरेवाभ्यभाषत

tūṣṇīṃbhūtāṃstatastāṃstu vāṣpakaṇṭhānmahīpatiḥ |
dhṛtarāṣṭro mahīpālaḥ punarevābhyabhāṣata

वृद्धं च हतपुत्रं च धर्मपत्न्या सहानया ।
विलपन्तं बहुविधं कृपणं चैव सत्तमाः

vṛddhaṃ ca hataputraṃ ca dharmapatnyā sahānayā |
vilapantaṃ bahuvidhaṃ kṛpaṇaṃ caiva sattamāḥ

पित्रा स्वयमनुज्ञातं कृष्णद्वैपायनेन वै ।
वनवासाय धर्मज्ञा धर्मजेन नृपेण ह

pitrā svayamanujñātaṃ kṛṣṇadvaipāyanena vai |
vanavāsāya dharmajñā dharmajena nṛpeṇa ha

सोहं पुनःपुनर्याचे शिरसाऽवनतोऽनघाः ।
गान्धार्या सहितं तन्मां समनुज्ञातुमर्हथ

sohaṃ punaḥpunaryāce śirasā'vanato'naghāḥ |
gāndhāryā sahitaṃ tanmāṃ samanujñātumarhatha

तच्छ्रुत्वा कुरुराजस्य वाक्यानि करुणानि ते ।
रुरुदुः सर्वशो राजन्समेताः कुरुजाङ्गलाः

tacchrutvā kururājasya vākyāni karuṇāni te |
ruruduḥ sarvaśo rājansametāḥ kurujāṅgalāḥ

उत्तरीयैः करैश्चापि संछाद्य वदनानि ते ।
रुरुदुः शोकसंतप्ता मुहूर्तं पितृमातृवत्

uttarīyaiḥ karaiścāpi saṃchādya vadanāni te |
ruruduḥ śokasaṃtaptā muhūrtaṃ pitṛmātṛvat

हृदयैः शून्यभूतैस्ते धृतराष्ट्रप्रवासजम् ।
दुःखं संधारयन्तो हि नष्टसंज्ञा हवाभवन्

hṛdayaiḥ śūnyabhūtaiste dhṛtarāṣṭrapravāsajam |
duḥkhaṃ saṃdhārayanto hi naṣṭasaṃjñā havābhavan

ते विनीय तमायासं धृतराष्ट्रवियोगजम् ।
शनैः शनैस्तदाऽन्योन्यमब्रुवन्स्वमतान्युत

te vinīya tamāyāsaṃ dhṛtarāṣṭraviyogajam |
śanaiḥ śanaistadā'nyonyamabruvansvamatānyuta

ततः सञ्चिन्त्य ते सर्वे वाक्यान्यथ समासतः ।
एकस्मिन्ब्राह्मणे कार्यमावेस्योचुर्नराधिपम्

tataḥ sañcintya te sarve vākyānyatha samāsataḥ |
ekasminbrāhmaṇe kāryamāvesyocurnarādhipam

ततः स्वाचरणो विप्रः सम्मतोऽर्थविशारदः ।
सम्भाव्यो बह्वृचो राजन्वक्तुं समुपचक्रमे

tataḥ svācaraṇo vipraḥ sammato'rthaviśāradaḥ |
sambhāvyo bahvṛco rājanvaktuṃ samupacakrame

अनुमान्य महाराजं सदः समनुभाष्य च ।
विप्रः प्रगल्भो मेधावी स राजानमुवाच ह

anumānya mahārājaṃ sadaḥ samanubhāṣya ca |
vipraḥ pragalbho medhāvī sa rājānamuvāca ha

राजन्वाक्यं जनस्यास्य मयि सर्वं समर्पितम् ।
वक्ष्यामि तदहं वीर तज्जुषस्व नपाधिप

rājanvākyaṃ janasyāsya mayi sarvaṃ samarpitam |
vakṣyāmi tadahaṃ vīra tajjuṣasva napādhipa

यथा वदसि राजेन्द्र सर्वमेतत्तथा विभो ।
नात्र मिथ्या वचः किञ्चित्सुहृत्त्वं नः परस्परम्

yathā vadasi rājendra sarvametattathā vibho |
nātra mithyā vacaḥ kiñcitsuhṛttvaṃ naḥ parasparam

न जात्वस्य च वंशस्य राज्ञां कश्चित्कदाचन ।
राजाऽऽसीद्यः प्रजापालः प्रजानामप्रियोऽभवत्

na jātvasya ca vaṃśasya rājñāṃ kaścitkadācana |
rājā''sīdyaḥ prajāpālaḥ prajānāmapriyo'bhavat

पितृवन्मातृवच्चैव भवन्तः पालयन्ति नः ।
न च दुर्योधनः किञ्चिदयुक्तं कृतवान्नृपः

pitṛvanmātṛvaccaiva bhavantaḥ pālayanti naḥ |
na ca duryodhanaḥ kiñcidayuktaṃ kṛtavānnṛpaḥ

प्रियाणि कुर्वन्सर्वेषामनुवृत्त्यर्थमुद्यतः ।
यथा ब्रवीति धर्मात्मा मुनिः सत्यवतीसुतः ।
तथा कुरु महाराज स हि नः परमो गुरुः

priyāṇi kurvansarveṣāmanuvṛttyarthamudyataḥ |
yathā bravīti dharmātmā muniḥ satyavatīsutaḥ |
tathā kuru mahārāja sa hi naḥ paramo guruḥ

त्यक्ता वयं तु भवता दुःखशोकपरायणाः ।
भविष्यामश्चिरं राजन्भवद्गुणशतैर्हृताः

tyaktā vayaṃ tu bhavatā duḥkhaśokaparāyaṇāḥ |
bhaviṣyāmaściraṃ rājanbhavadguṇaśatairhṛtāḥ

यथा शन्तनुना गुप्ता राज्ञा चित्राङ्गदेन च ।
भीष्मवीर्योपगूढेन पित्रा तव च पार्थिव ।
भवद्बुद्धियुजा चैवि पाण्डुना पृथिवीक्षिता

yathā śantanunā guptā rājñā citrāṅgadena ca |
bhīṣmavīryopagūḍhena pitrā tava ca pārthiva |
bhavadbuddhiyujā caivi pāṇḍunā pṛthivīkṣitā

तथा दुर्योधनेनापि राज्ञा सुपरिपालिताः ।
न स्वल्पमपि पुत्रस्ते व्यलीकं कृतवान्नृप ।

tathā duryodhanenāpi rājñā suparipālitāḥ |
na svalpamapi putraste vyalīkaṃ kṛtavānnṛpa |

पितरीव सुविश्वस्तास्तस्मिन्नपि नराधिपे ।
वयसा स्म यथा सम्यग्भवतो विदितं तथा

pitarīva suviśvastāstasminnapi narādhipe |
vayasā sma yathā samyagbhavato viditaṃ tathā

तथा वर्षसहस्राणि कुन्तीपुत्रेण धीमता ।
पाल्यमाना धृतिमता सुखं विन्दामहे नृप

tathā varṣasahasrāṇi kuntīputreṇa dhīmatā |
pālyamānā dhṛtimatā sukhaṃ vindāmahe nṛpa

राजर्षीणां पुराणानां भवतां पुण्यकर्मणाम् ।
कुरुसंवरणादीनां भरतस्य च धीमतः

rājarṣīṇāṃ purāṇānāṃ bhavatāṃ puṇyakarmaṇām |
kurusaṃvaraṇādīnāṃ bharatasya ca dhīmataḥ

वृत्तं समनुयात्येष धर्मात्मा भूरिदक्षिणः ।
नात्र वाच्यं महाराज सुसूक्ष्ममपि विद्यते

vṛttaṃ samanuyātyeṣa dharmātmā bhūridakṣiṇaḥ |
nātra vācyaṃ mahārāja susūkṣmamapi vidyate

उषिताः स्म सुखं नित्यं भवता परिपालिताः ।
सुसूक्ष्मं च व्यलीकं ते सपुत्रस्य न विद्यते

uṣitāḥ sma sukhaṃ nityaṃ bhavatā paripālitāḥ |
susūkṣmaṃ ca vyalīkaṃ te saputrasya na vidyate

यत्तु ज्ञातिविमर्देऽस्मिन्नात्थ दुर्योधनं प्रति ।
भन्तमनुनेष्यामि तत्रापि कुरुनन्दन

yattu jñātivimarde'sminnāttha duryodhanaṃ prati |
bhantamanuneṣyāmi tatrāpi kurunandana

न तद्दुर्योधनकृतं न च तद्भवता कृतम् ।
न कर्णसौबलाभ्यां च कुरवो यत्क्षयं गताः

na tadduryodhanakṛtaṃ na ca tadbhavatā kṛtam |
na karṇasaubalābhyāṃ ca kuravo yatkṣayaṃ gatāḥ

दैवं तत्तु विजानीमो यन्न शक्यं प्रबाधितुम् ।
दैवं पुरुषकारेणि न शक्यमपि बाधितुम्

daivaṃ tattu vijānīmo yanna śakyaṃ prabādhitum |
daivaṃ puruṣakāreṇi na śakyamapi bādhitum

अक्षौहिण्यो महाराज दशाष्टौ च समागताः ।
अष्टादशाहेन हताः कुरुभिर्योधपुङ्गवैः

akṣauhiṇyo mahārāja daśāṣṭau ca samāgatāḥ |
aṣṭādaśāhena hatāḥ kurubhiryodhapuṅgavaiḥ

भीष्मद्रोणकृपाद्यैश्च कर्णेन च महात्मना ।
युयुधानेन वीरेण धृष्टद्युम्नेन चाहवे

bhīṣmadroṇakṛpādyaiśca karṇena ca mahātmanā |
yuyudhānena vīreṇa dhṛṣṭadyumnena cāhave

चतुर्भिः पाण्डुपुत्रैश्च भीमार्जुनयमैस्तथा ।
न च क्षयोऽयं नृपते क्रते दैवबलादभूत्

caturbhiḥ pāṇḍuputraiśca bhīmārjunayamaistathā |
na ca kṣayo'yaṃ nṛpate krate daivabalādabhūt

अवश्यमेव सङ्ग्रामे क्षत्रियेण विशेषतः ।
कर्तव्यं निधनं काले मर्तव्यं क्षत्रबन्धुना

avaśyameva saṅgrāme kṣatriyeṇa viśeṣataḥ |
kartavyaṃ nidhanaṃ kāle martavyaṃ kṣatrabandhunā

तैरियं पुरुषव्याघ्रैर्विद्याबाहुबलान्वितैः ।
पृथिवी निहता सर्वा सहया सरथद्विपा

tairiyaṃ puruṣavyāghrairvidyābāhubalānvitaiḥ |
pṛthivī nihatā sarvā sahayā sarathadvipā

न स राज्ञां वधे सूनुः कारणं ते महात्मनाम् ।
न भवान्न च ते भृत्या न कर्णो न च सौबलः

na sa rājñāṃ vadhe sūnuḥ kāraṇaṃ te mahātmanām |
na bhavānna ca te bhṛtyā na karṇo na ca saubalaḥ

यद्विशस्ताः कुरुश्रेष्ठ राजानश्च सहस्रशः ।
सर्वं दैवकृतं विद्धि कोत्र किं वक्तुमर्हति

yadviśastāḥ kuruśreṣṭha rājānaśca sahasraśaḥ |
sarvaṃ daivakṛtaṃ viddhi kotra kiṃ vaktumarhati

गुरुर्मतो भवानस्य कृत्स्नस्य जगतः प्रभुः ।
धर्मात्मानमतस्तुभ्यमनुजानीमहे सुतम्

gururmato bhavānasya kṛtsnasya jagataḥ prabhuḥ |
dharmātmānamatastubhyamanujānīmahe sutam

लभतां वीरलोकं स ससहायो नराधिपः ।
द्विजाग्र्यैः समनुज्ञातस्त्रिदिवे मोदतां सुखम् ।

labhatāṃ vīralokaṃ sa sasahāyo narādhipaḥ |
dvijāgryaiḥ samanujñātastridive modatāṃ sukham |

प्राप्स्यते च भवान्पुण्यं धर्मे च सततं स्थितः ।
वेद धर्मं महाबाहो लौक्यं वैदिकमेव च

prāpsyate ca bhavānpuṇyaṃ dharme ca satataṃ sthitaḥ |
veda dharmaṃ mahābāho laukyaṃ vaidikameva ca

दृष्टापदानाश्चास्माभिः पाण्डवाः पुरुषर्षभाः ।
समर्थास्त्रिदिवस्यापि पालने किं पुनः क्षितेः

dṛṣṭāpadānāścāsmābhiḥ pāṇḍavāḥ puruṣarṣabhāḥ |
samarthāstridivasyāpi pālane kiṃ punaḥ kṣiteḥ

अनुवर्त्स्यन्ति वा धीमन्समेषु विषमेषु च ।
प्रजाः कुरुकुलश्रेष्ठ पाण्डवाञ्शीलभूषणान्

anuvartsyanti vā dhīmansameṣu viṣameṣu ca |
prajāḥ kurukulaśreṣṭha pāṇḍavāñśīlabhūṣaṇān

ब्रह्मदेयाग्रहारांश्च पारिबर्हांश्च पार्थिवः ।
पूर्वराजातिसर्गांश्च पालयत्येव पाण्डवः

brahmadeyāgrahārāṃśca pāribarhāṃśca pārthivaḥ |
pūrvarājātisargāṃśca pālayatyeva pāṇḍavaḥ

दीर्घदर्शीं मृदुर्दान्तः सदा वैश्रवणो यथा ।
अक्षुद्रसचिवश्चायं कुन्तीपुत्रो महामनाः

dīrghadarśīṃ mṛdurdāntaḥ sadā vaiśravaṇo yathā |
akṣudrasacivaścāyaṃ kuntīputro mahāmanāḥ

अप्यमित्रे दयावांश्च शुचिश्च भरतर्षभः ।
ऋजु पश्यति मेधावी पुत्रवत्पाति नः सदा

apyamitre dayāvāṃśca śuciśca bharatarṣabhaḥ |
ṛju paśyati medhāvī putravatpāti naḥ sadā

विप्रियं च जनस्यास्य संसर्गाद्धर्मजस्य वै ।
न करिष्यन्ति राजर्षे तथा भीमार्जुनादयः

vipriyaṃ ca janasyāsya saṃsargāddharmajasya vai |
na kariṣyanti rājarṣe tathā bhīmārjunādayaḥ

मन्दा मृदुषु कौरव्य तीक्ष्णेष्वाशीविषोपमाः ।
वीर्यवन्तो महात्मानः पौराणां च हिते रताः

mandā mṛduṣu kauravya tīkṣṇeṣvāśīviṣopamāḥ |
vīryavanto mahātmānaḥ paurāṇāṃ ca hite ratāḥ

न कुन्ती न च पाञ्चाली न चोलूपी न सात्वती ।
अस्मिञ्जने करिष्यन्ति प्रतिकूलानि कर्हिचित्

na kuntī na ca pāñcālī na colūpī na sātvatī |
asmiñjane kariṣyanti pratikūlāni karhicit

भवत्कृतमिमं स्नेहं युधिष्ठिरविवर्धितम् ।
न पृष्ठतः करिष्यन्ति पौरा जानपदा जनाः

bhavatkṛtamimaṃ snehaṃ yudhiṣṭhiravivardhitam |
na pṛṣṭhataḥ kariṣyanti paurā jānapadā janāḥ

अधर्मिष्ठानपि सतः कुन्तीपुत्रा महारथाः ।
मानवान्पालयिष्यन्ति भूत्वा धर्मपरायणाः

adharmiṣṭhānapi sataḥ kuntīputrā mahārathāḥ |
mānavānpālayiṣyanti bhūtvā dharmaparāyaṇāḥ

स राजन्मानसं दुःखमपनीय युधिष्ठिरात् ।
कुरु कार्याणि धर्म्याणि नमस्ते पुरुषर्षभ

sa rājanmānasaṃ duḥkhamapanīya yudhiṣṭhirāt |
kuru kāryāṇi dharmyāṇi namaste puruṣarṣabha

तस्य तद्वचनं धर्म्यमनुमान्य गुणोत्तरम् ।
साधुसाध्विति सर्वः स जनः प्रतिगृहीतवान्

tasya tadvacanaṃ dharmyamanumānya guṇottaram |
sādhusādhviti sarvaḥ sa janaḥ pratigṛhītavān

धृतराष्ट्राश्च तद्वाक्यमभिपूज्य पुनःपुनः ।
विसर्जयामास तदा प्रकृतीस्तु शनैःशनैः

dhṛtarāṣṭrāśca tadvākyamabhipūjya punaḥpunaḥ |
visarjayāmāsa tadā prakṛtīstu śanaiḥśanaiḥ

स तैः सम्पूजितो राजा शिवेनावेक्षितस्तथा ।
प्राञ्जलिः पूजयामास तं जनं भरतर्षभ

sa taiḥ sampūjito rājā śivenāvekṣitastathā |
prāñjaliḥ pūjayāmāsa taṃ janaṃ bharatarṣabha

ततो विवेश भवनं गान्धार्या सहितो निजम् ।
आगतायां च शर्वर्यां सुखं शेते नराधिपः

tato viveśa bhavanaṃ gāndhāryā sahito nijam |
āgatāyāṃ ca śarvaryāṃ sukhaṃ śete narādhipaḥ