अध्याय 94: इल्वल, वातापि और लोपामुद्रा का जन्म

ततः संप्रस्थितो राजा कौन्तेयो भूरिदक्षिणः ।
अगस्त्याश्रममासाद्य दुर्जयायामुवास ह

tataḥ saṃprasthito rājā kaunteyo bhūridakṣiṇaḥ |
agastyāśramamāsādya durjayāyāmuvāsa ha

तत्रैव लोमशं राजा पप्रच्छ वदतांवरः ।
अगस्त्येनेह वातापिः किमर्थमुपशामितः

tatraiva lomaśaṃ rājā papraccha vadatāṃvaraḥ |
agastyeneha vātāpiḥ kimarthamupaśāmitaḥ

आसीद्वा किंप्रभावश्च स दैत्यो मानवान्तकः ।
किमर्थं चोदितो मन्युरगस्त्यस्य महात्मनः

āsīdvā kiṃprabhāvaśca sa daityo mānavāntakaḥ |
kimarthaṃ codito manyuragastyasya mahātmanaḥ

इल्वलो नाम दैतेय आसीत्कौरवनन्दना ।
मणिमत्यां पुरि पुरा वातापिस्तस्य चानुजः

ilvalo nāma daiteya āsītkauravanandanā |
maṇimatyāṃ puri purā vātāpistasya cānujaḥ

स ब्राह्मणं तपोयुक्तमुवाच दितिनन्दनः ।
पुत्रं मे भगवानेकमिन्द्रतुल्यं प्रयच्छतु

sa brāhmaṇaṃ tapoyuktamuvāca ditinandanaḥ |
putraṃ me bhagavānekamindratulyaṃ prayacchatu

तस्मै स ब्राह्मणो नादात्पुत्रं वासवसंमितम् ।
चुक्रोध सोऽसुरस्तस्य ब्राह्मणस्य ततो भृशम्

tasmai sa brāhmaṇo nādātputraṃ vāsavasaṃmitam |
cukrodha so'surastasya brāhmaṇasya tato bhṛśam

तदाप्रभृतिराजेन्द्र इल्वलो ब्रह्महाऽसुरः ।
मन्युमान्भ्रातरं छागं मायावी ह्यकरोत्ततः

tadāprabhṛtirājendra ilvalo brahmahā'suraḥ |
manyumānbhrātaraṃ chāgaṃ māyāvī hyakarottataḥ

मेषरूपी च वातापिः कामरूप्यभवत्क्षणात् ।
संस्कृत्यतं भोजयति ततो विप्रं जिधांसति

meṣarūpī ca vātāpiḥ kāmarūpyabhavatkṣaṇāt |
saṃskṛtyataṃ bhojayati tato vipraṃ jidhāṃsati

स चाह्वयति यं वाचा गतं वैवस्वतक्षयम् ।
स पुनर्देहमास्थाय जीवन्स्म प्रत्यदृश्यत

sa cāhvayati yaṃ vācā gataṃ vaivasvatakṣayam |
sa punardehamāsthāya jīvansma pratyadṛśyata

ततो वातापिमसुरं छागं कृत्वा सुसंस्कृतम् ।
तं ब्राह्मणं भोजयित्वा पुनरेव समाह्वयत्

tato vātāpimasuraṃ chāgaṃ kṛtvā susaṃskṛtam |
taṃ brāhmaṇaṃ bhojayitvā punareva samāhvayat

तामिल्वलेन महता स्वरेण गिरमीरिताम् ।
श्रुत्वाऽतिमायो बालवान्क्षिप्रं ब्राह्मणकण्टकः

tāmilvalena mahatā svareṇa giramīritām |
śrutvā'timāyo bālavānkṣipraṃ brāhmaṇakaṇṭakaḥ

तस्य पार्श्वं विनिर्भिद्य ब्राह्मणस्य महासुरः ।
वातापिः प्रहसन्राजन्निश्चक्राम विशांपते

tasya pārśvaṃ vinirbhidya brāhmaṇasya mahāsuraḥ |
vātāpiḥ prahasanrājanniścakrāma viśāṃpate

एवं स ब्राह्मणान्राजन्भोजयित्वा पुनःपुनः ।
हिंसयामायस दैतेय इल्वलो दुष्टचेतनः

evaṃ sa brāhmaṇānrājanbhojayitvā punaḥpunaḥ |
hiṃsayāmāyasa daiteya ilvalo duṣṭacetanaḥ

अगस्त्यश्चापि भगवानेतस्मिन्काल एव तु ।
पितॄन्ददर्श गर्ते वै लम्बमानानधोमुखान्

agastyaścāpi bhagavānetasminkāla eva tu |
pitṝndadarśa garte vai lambamānānadhomukhān

सोऽपृच्छल्लम्बमानांस्तान्भगवन्तश्च किंपराः ।
किंमर्थं वेह लम्बध्वे गर्ते यूयमधोमुखाः ।
संतानहेतोरिति ते प्रत्यूचुर्ब्रह्मवादिनः

so'pṛcchallambamānāṃstānbhagavantaśca kiṃparāḥ |
kiṃmarthaṃ veha lambadhve garte yūyamadhomukhāḥ |
saṃtānahetoriti te pratyūcurbrahmavādinaḥ

ते तस्मै कथयामासुर्वयं ते पितरः स्वकाः ।
गर्तमेतमनुप्राप्ता लम्बामः प्रसवार्थिनः

te tasmai kathayāmāsurvayaṃ te pitaraḥ svakāḥ |
gartametamanuprāptā lambāmaḥ prasavārthinaḥ

यदि नो जनयेथास्त्वमगस्त्यापत्यमुत्तमम् ।
स्यान्नोस्मान्निरयान्मोक्षस्त्वं च पुत्राप्नुया गतिम्

yadi no janayethāstvamagastyāpatyamuttamam |
syānnosmānnirayānmokṣastvaṃ ca putrāpnuyā gatim

स तानुवाच तेजस्वी सत्यधर्मपरायणः ।
करिष्ये पितरः कामं व्येतु वो मानसो ज्वरः

sa tānuvāca tejasvī satyadharmaparāyaṇaḥ |
kariṣye pitaraḥ kāmaṃ vyetu vo mānaso jvaraḥ

ततः प्रसवसन्तानं चिन्तयन्भगवानृषिः ।
आत्मनः प्रसवस्यार्थे नापश्यत्सदृशीं स्त्रियम्

tataḥ prasavasantānaṃ cintayanbhagavānṛṣiḥ |
ātmanaḥ prasavasyārthe nāpaśyatsadṛśīṃ striyam

स तस्य तस् सत्वस्य तत्तदङ्गमनुत्तमम् ।
संगृह्यतत्समैरङ्गैर्निर्ममे स्त्रियमुत्तमाम्

sa tasya tas satvasya tattadaṅgamanuttamam |
saṃgṛhyatatsamairaṅgairnirmame striyamuttamām

स तां विदर्भराजाय पुत्रकामाय ताम्यते ।
निर्मितामात्मनोऽर्थाय मुनिः प्रादान्महातपाः

sa tāṃ vidarbharājāya putrakāmāya tāmyate |
nirmitāmātmano'rthāya muniḥ prādānmahātapāḥ

सा तत्र जज्ञे सुभगा विद्युत्सौदामनी यथा ।
विभ्राजमाना वपुषा व्यवर्धत शुभानना

sā tatra jajñe subhagā vidyutsaudāmanī yathā |
vibhrājamānā vapuṣā vyavardhata śubhānanā

जातमात्रां च तां दृष्ट्वा वैदर्भः पृथिवीपतिः ।
प्रहर्षेण द्विजातिभ्यो न्यवेदयत भारत

jātamātrāṃ ca tāṃ dṛṣṭvā vaidarbhaḥ pṛthivīpatiḥ |
praharṣeṇa dvijātibhyo nyavedayata bhārata

अभ्यनन्दन्त तां सर्वे ब्राह्मणा वसुधाधिप ।
लोपामुद्रेति तस्याश्च चक्रिरे नाम ते द्विजाः

abhyanandanta tāṃ sarve brāhmaṇā vasudhādhipa |
lopāmudreti tasyāśca cakrire nāma te dvijāḥ

ववृधे सा महाराज बिभ्रती रूपमुत्तमम् ।
अप्स्विवोत्पलिनी शीघ्रमग्नेरिव शिखा शुभा

vavṛdhe sā mahārāja bibhratī rūpamuttamam |
apsvivotpalinī śīghramagneriva śikhā śubhā

तां यौवनस्थां राजेन्द्रशतं कन्याः स्वलंकृताः ।
दास्यः शतं च कल्याणीमुपातस्थुर्वशानुगाः

tāṃ yauvanasthāṃ rājendraśataṃ kanyāḥ svalaṃkṛtāḥ |
dāsyaḥ śataṃ ca kalyāṇīmupātasthurvaśānugāḥ

सा स्म दासीशतवृता मध्ये कन्याशतस्य च ।
आरस्ते तेजस्विनी कन्या रोहिणीव दिविप्रभा

sā sma dāsīśatavṛtā madhye kanyāśatasya ca |
āraste tejasvinī kanyā rohiṇīva diviprabhā

यौवनस्थामपि च तां शीलाचारसमन्विताम् ।
न वव्रे पुरुषः कश्चिद्भयात्तस्य महात्मनः

yauvanasthāmapi ca tāṃ śīlācārasamanvitām |
na vavre puruṣaḥ kaścidbhayāttasya mahātmanaḥ

सा तु सत्यवती कन्या रूपेणाप्सरसोप्यति ।
तोषयामास पितरं शीलेन स्वजनं तथा

sā tu satyavatī kanyā rūpeṇāpsarasopyati |
toṣayāmāsa pitaraṃ śīlena svajanaṃ tathā

वैदर्भी तु तथायुक्तां युवतीं प्रेक्ष्य वै पिता ।
मनसा चिन्तयामास कस्मै दद्यामिमांसुताम्

vaidarbhī tu tathāyuktāṃ yuvatīṃ prekṣya vai pitā |
manasā cintayāmāsa kasmai dadyāmimāṃsutām