अध्याय 93: नैमिष, प्रयाग, गया और राजर्षि गय का यज्ञ

ने तथा सहिता वीरा वसन्तस्तत्रतत्र ह ।
क्रमेण पृथिवीपाल नैमिषारण्यमागताः

ne tathā sahitā vīrā vasantastatratatra ha |
krameṇa pṛthivīpāla naimiṣāraṇyamāgatāḥ

तत्स्तीर्थेषु पुण्येषु गोमत्याः पाण्डवा नृप ।
कृताभिषेकाः प्रददुर्गाश्च वित्तं च भारत

tatstīrtheṣu puṇyeṣu gomatyāḥ pāṇḍavā nṛpa |
kṛtābhiṣekāḥ pradadurgāśca vittaṃ ca bhārata

तत्र देवान्पितॄन्विप्रांस्तर्पयित्वा पुनःपुनः ।
कन्यातीर्थेऽश्वतीर्थे च गवां तीर्थे च भारत

tatra devānpitṝnviprāṃstarpayitvā punaḥpunaḥ |
kanyātīrthe'śvatīrthe ca gavāṃ tīrthe ca bhārata

कालकोट्यां विपप्रस्थे गिरावुष्य च कौरवाः ।
बाहुदायां महीपाल चक्रुः सर्वेऽभिषेचनम्

kālakoṭyāṃ vipaprasthe girāvuṣya ca kauravāḥ |
bāhudāyāṃ mahīpāla cakruḥ sarve'bhiṣecanam

प्रयागे देवयजने देवानां पृथिवीपते ।
ऊषुगप्लुत्य गात्राणि तपश्चातस्थुरुत्तमम्

prayāge devayajane devānāṃ pṛthivīpate |
ūṣugaplutya gātrāṇi tapaścātasthuruttamam

गङ्गायमुनयोश्चैव संगमे सत्यसंगराः ।
विपाप्मानो महात्मानो विप्रेभ्यः प्रददुर्वसु

gaṅgāyamunayoścaiva saṃgame satyasaṃgarāḥ |
vipāpmāno mahātmāno viprebhyaḥ pradadurvasu

तपस्विजनजुष्टां च ततो वेदीं प्रजापतेः ।
जग्मुः पाण्डुसुता राजन्ब्राह्मणैः सह भारत

tapasvijanajuṣṭāṃ ca tato vedīṃ prajāpateḥ |
jagmuḥ pāṇḍusutā rājanbrāhmaṇaiḥ saha bhārata

तत्र ते न्यवसन्वीरास्तपश्चातस्थुरुत्तमम् ।
संतर्पयन्तः सततं वन्येन हविषा द्विजान्

tatra te nyavasanvīrāstapaścātasthuruttamam |
saṃtarpayantaḥ satataṃ vanyena haviṣā dvijān

ततो महीधरं जग्मुर्धर्मज्ञेनाभिसत्कृतम् ।
राजर्षिणा पुण्यकृता गयेनानुपमद्युते

tato mahīdharaṃ jagmurdharmajñenābhisatkṛtam |
rājarṣiṇā puṇyakṛtā gayenānupamadyute

नगो गयशिरो यत्र पुण्या चैव महानदी ।
वानीरमालिनी रम्या नदी पुलिनशोभिता

nago gayaśiro yatra puṇyā caiva mahānadī |
vānīramālinī ramyā nadī pulinaśobhitā

दिव्यं पवित्रकूटं च पवित्रधरणीधरम् ।
ऋषिजुष्टं सुपुण्यं तत्तीर्थं ब्रह्मसरोतुलम्

divyaṃ pavitrakūṭaṃ ca pavitradharaṇīdharam |
ṛṣijuṣṭaṃ supuṇyaṃ tattīrthaṃ brahmasarotulam

अगस्त्यो भगवान्यत्र गतो वैवस्वतं प्रति ।
रउवास च स्वयं तत्र धर्मराजः सनातनः

agastyo bhagavānyatra gato vaivasvataṃ prati |
rauvāsa ca svayaṃ tatra dharmarājaḥ sanātanaḥ

सर्वासां सरितां चैव समुद्भेदो विशांपते ।
यत्रसंनिहितो नित्यं महादेवः पिनाकधृक्

sarvāsāṃ saritāṃ caiva samudbhedo viśāṃpate |
yatrasaṃnihito nityaṃ mahādevaḥ pinākadhṛk

परिपूर्णः परंज्योतिः परमात्मा सनातनः ।
ब्रह्मादिभिरुपास्योऽयं भगवान्परमेश्वरः

paripūrṇaḥ paraṃjyotiḥ paramātmā sanātanaḥ |
brahmādibhirupāsyo'yaṃ bhagavānparameśvaraḥ

तं प्रणम्य महादेवं चतुर्वर्गफलप्रदम् ।
रसिद्धिक्षेत्रमिदं मत्वासर्वेषांमोक्षकाङ्क्षिणाम्

taṃ praṇamya mahādevaṃ caturvargaphalapradam |
rasiddhikṣetramidaṃ matvāsarveṣāṃmokṣakāṅkṣiṇām

तत्र ते पाण्डवा वीराश्चातुर्मास्यैस्तदेजिरे ।
ऋषियज्ञेन महता यत्राक्षयवटो महान् ।
अक्षये देवयजने अक्षयं यत्रवै फलम्

tatra te pāṇḍavā vīrāścāturmāsyaistadejire |
ṛṣiyajñena mahatā yatrākṣayavaṭo mahān |
akṣaye devayajane akṣayaṃ yatravai phalam

ये तु तत्रोपवासांस्तु चक्रुर्निश्चितमानसाः ।
ब्राह्मणास्तत्रशतशः समाजग्मुस्तपोधनाः

ye tu tatropavāsāṃstu cakrurniścitamānasāḥ |
brāhmaṇāstatraśataśaḥ samājagmustapodhanāḥ

चातुर्मास्येनायजन्त आर्षेण विधिना तदा ।
तत्र विद्यातपोवृद्धा ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
कथां प्रचक्रिरे पुण्यां सदसिस्था महात्मनाम्

cāturmāsyenāyajanta ārṣeṇa vidhinā tadā |
tatra vidyātapovṛddhā brāhmaṇā vedapāragāḥ |
kathāṃ pracakrire puṇyāṃ sadasisthā mahātmanām

तत्र विद्याव्रतस्नातः कौमारं व्रतमास्थितः ।
शमठोऽकथयद्राजन्नाधूर्तरजसं गयम्

tatra vidyāvratasnātaḥ kaumāraṃ vratamāsthitaḥ |
śamaṭho'kathayadrājannādhūrtarajasaṃ gayam

आधूर्तरजसः पुत्रो गयो राजर्षिसत्तमः ।
पुण्यानि तस्य कर्माणि तानि मे शृणु भारत

ādhūrtarajasaḥ putro gayo rājarṣisattamaḥ |
puṇyāni tasya karmāṇi tāni me śṛṇu bhārata

यस्य यज्ञो बभूवेह बह्वन्नो बहुदक्षिणः ।
यत्रान्नपर्वता राजञ्शतशोऽथ सहस्रशः

yasya yajño babhūveha bahvanno bahudakṣiṇaḥ |
yatrānnaparvatā rājañśataśo'tha sahasraśaḥ

घृतकुल्याश्च दध्नश्च नद्यो बहुशतास्तथा ।
व्यञ्‍जनानां प्रवाहाश्च महार्हाणां सहस्रशः

ghṛtakulyāśca dadhnaśca nadyo bahuśatāstathā |
vyañ‍janānāṃ pravāhāśca mahārhāṇāṃ sahasraśaḥ

अहन्यहनि चाप्येवं याचतां संप्रदीयते ।
अन्ये च ब्राह्मणा राजन्भुञ्जतेऽन्नं सुसंस्कृतम्

ahanyahani cāpyevaṃ yācatāṃ saṃpradīyate |
anye ca brāhmaṇā rājanbhuñjate'nnaṃ susaṃskṛtam

तत्र वै दक्षिणाकाले ब्रह्मघोषो दिवं गतः ।
न च प्रज्ञायते किंचिद्ब्रह्मशब्देन भारत

tatra vai dakṣiṇākāle brahmaghoṣo divaṃ gataḥ |
na ca prajñāyate kiṃcidbrahmaśabdena bhārata

पुण्येन चरता राजन्भूर्दिशः खं नभस्तथा ।
आपूर्णमासीच्छब्देन तदप्यासीन्महाद्भुतम्

puṇyena caratā rājanbhūrdiśaḥ khaṃ nabhastathā |
āpūrṇamāsīcchabdena tadapyāsīnmahādbhutam

यत्रस्म गाथा गायन्ति मनुष्या मरतर्षभ ।
अन्नपानैः शुभैस्तृप्ता देशे देशे सुवर्चसः

yatrasma gāthā gāyanti manuṣyā maratarṣabha |
annapānaiḥ śubhaistṛptā deśe deśe suvarcasaḥ

गयस्य यज्ञे के त्वद्य प्राणिनो भोक्तुमीप्सवः ।
तत्र भोजनशिष्टस्य पर्वताः पञ्चविंशतिः

gayasya yajñe ke tvadya prāṇino bhoktumīpsavaḥ |
tatra bhojanaśiṣṭasya parvatāḥ pañcaviṃśatiḥ

न तत्पूर्वे जनाश्चक्रुर्न करिष्यन्ति चापरे ।
गयो यदकरोद्यज्ञे राजर्षिरमितद्युतिः

na tatpūrve janāścakrurna kariṣyanti cāpare |
gayo yadakarodyajñe rājarṣiramitadyutiḥ

कथं तु देवा हविषा गयेन परितर्पिताः ।
पुन शक्ष्यन्त्युपादातुमन्यैर्दत्तानि कानिचित्

kathaṃ tu devā haviṣā gayena paritarpitāḥ |
puna śakṣyantyupādātumanyairdattāni kānicit

सिकता वा यथा लोके यथा वा दिवि तारकाः ।
यथा वा वर्षतोधारा असंख्येयाः स्म केनचित् ।
तथा गणयितुं शक्या गययज्ञे न दक्षिणाः

sikatā vā yathā loke yathā vā divi tārakāḥ |
yathā vā varṣatodhārā asaṃkhyeyāḥ sma kenacit |
tathā gaṇayituṃ śakyā gayayajñe na dakṣiṇāḥ

एवंविधाः सुबहवस्तस्य यज्ञा महीपतेः ।
बभूवुरस्य सरसः समीपे कुरुनन्दन

evaṃvidhāḥ subahavastasya yajñā mahīpateḥ |
babhūvurasya sarasaḥ samīpe kurunandana