अध्याय 91: काम्यक से पूर्व की ओर तीर्थयात्रा का आरम्भ

ततः प्रयान्तं कौन्तेयं ब्राह्मणा वनवासिनः ।
अभिगम्य तदा राजन्निदं वचनमब्रुवन्

tataḥ prayāntaṃ kaunteyaṃ brāhmaṇā vanavāsinaḥ |
abhigamya tadā rājannidaṃ vacanamabruvan

राजंस्तीर्थानि गन्तासि पुण्यानि भ्रातृभिः सह ।
देवर्षिणा च सहितो लोमशेन महात्मना

rājaṃstīrthāni gantāsi puṇyāni bhrātṛbhiḥ saha |
devarṣiṇā ca sahito lomaśena mahātmanā

अस्मानपि महाराज नेतुमर्हसि पाण्डव ।
अस्माभिर्हि न शक्यानि त्वदृते तानि कौरव

asmānapi mahārāja netumarhasi pāṇḍava |
asmābhirhi na śakyāni tvadṛte tāni kaurava

श्वापरदैरुपसृष्टानि दुर्गाणि विषमाणि च ।
अगम्यानि नरैरल्पैस्तीर्थानि मनुजेश्वर

śvāparadairupasṛṣṭāni durgāṇi viṣamāṇi ca |
agamyāni narairalpaistīrthāni manujeśvara

भवतो भ्रातरः शूरा धनुर्धरवराः सदा ।
भवद्भिः पालिताः शूरैर्गच्छामो वयमप्युत

bhavato bhrātaraḥ śūrā dhanurdharavarāḥ sadā |
bhavadbhiḥ pālitāḥ śūrairgacchāmo vayamapyuta

भवत्प्रसादाद्धि वयं प्राप्नुयामः सुखं फलम् ।
तीर्थानां पृथिवीपाल वनानां च विशांपते

bhavatprasādāddhi vayaṃ prāpnuyāmaḥ sukhaṃ phalam |
tīrthānāṃ pṛthivīpāla vanānāṃ ca viśāṃpate

तव वीर्यपरित्राताः शुद्धास्तीर्थपरिप्लताः ।
भवेम धूतपाप्मानस्तीर्थसंदर्शनान्नृप

tava vīryaparitrātāḥ śuddhāstīrthapariplatāḥ |
bhavema dhūtapāpmānastīrthasaṃdarśanānnṛpa

भवानपि नरेन्द्रस्य कार्तवीर्यस्य भारत ।
अष्टकस्य च राजर्षेर्लोमपादस् चैव ह

bhavānapi narendrasya kārtavīryasya bhārata |
aṣṭakasya ca rājarṣerlomapādas caiva ha

भरतस्य च वीरस्य सार्वभौमस्य पार्तिव ।
ध्रुवं प्राप्स्यति दुष्प्रापाँल्लोकांस्तीर्थपरिप्लुतः

bharatasya ca vīrasya sārvabhaumasya pārtiva |
dhruvaṃ prāpsyati duṣprāpām̐llokāṃstīrthapariplutaḥ

प्रभासादीनि तीर्थानि महेन्द्रादींश्च पर्वतान् ।
गङ्गाद्याः सरितश्चैव प्लक्षादींश्च पर्वतान्

prabhāsādīni tīrthāni mahendrādīṃśca parvatān |
gaṅgādyāḥ saritaścaiva plakṣādīṃśca parvatān

त्वया सह महीपाल द्रष्टुमिच्छामहे वयम् ।
भवद्भिः पालिताः शूरैस्तीर्थान्यायतनानि च

tvayā saha mahīpāla draṣṭumicchāmahe vayam |
bhavadbhiḥ pālitāḥ śūraistīrthānyāyatanāni ca

यदि ते ब्राह्मणेष्वस्ति काचित्प्रीतिर्जनाधिप ।
कुरुक्षिप्रं वचोऽस्माकं ततः श्रेयोऽभिपत्स्यसे

yadi te brāhmaṇeṣvasti kācitprītirjanādhipa |
kurukṣipraṃ vaco'smākaṃ tataḥ śreyo'bhipatsyase

तीर्तानि हि महाबाहो तपोविघ्नकरैः सदा ।
अनुकीर्णानि रक्षोभिस्तेभ्यो नस्त्रातुमर्हसि

tīrtāni hi mahābāho tapovighnakaraiḥ sadā |
anukīrṇāni rakṣobhistebhyo nastrātumarhasi

तीर्थान्युक्तानि धौम्येन नारदेन च धीमता ।
यान्युवाच च देवर्षिर्लोमशः सुमहातपाः

tīrthānyuktāni dhaumyena nāradena ca dhīmatā |
yānyuvāca ca devarṣirlomaśaḥ sumahātapāḥ

विधिवत्तानि सर्वाणि पर्यटस्व नराधिप ।
धूतपाप्मा सहास्माभिर्लोमशेनाबिपालितः

vidhivattāni sarvāṇi paryaṭasva narādhipa |
dhūtapāpmā sahāsmābhirlomaśenābipālitaḥ

स राजा पूज्यमानस्तैर्हर्षादश्रुपरिप्लुतः ।
भीमसेनादिभिर्वीरैर्भ्रातृभिः परिवारितः

sa rājā pūjyamānastairharṣādaśrupariplutaḥ |
bhīmasenādibhirvīrairbhrātṛbhiḥ parivāritaḥ

बाढमित्यब्रवीत्सर्वांस्तानृषीन्पाण्डवर्षभः ।
लोमशं समनुज्ञाप्य धौम्यं चैव पुरोहितम्

bāḍhamityabravītsarvāṃstānṛṣīnpāṇḍavarṣabhaḥ |
lomaśaṃ samanujñāpya dhaumyaṃ caiva purohitam

ततः स पाण्डवश्रेष्ठो भ्रातृभिः सहितो वशी ।
द्रौपद्या चानवद्याङ्ग्या गमनाय मनो दधे

tataḥ sa pāṇḍavaśreṣṭho bhrātṛbhiḥ sahito vaśī |
draupadyā cānavadyāṅgyā gamanāya mano dadhe

अथ व्यासो महाभागस्तथा पर्वतनारदौ ।
दाम्यके पाण्डवंद्रष्टुं समाजग्मुर्मनीषिणः

atha vyāso mahābhāgastathā parvatanāradau |
dāmyake pāṇḍavaṃdraṣṭuṃ samājagmurmanīṣiṇaḥ

तेषां युधिष्ठिरो राजा पूजां चक्रे यथाविधि ।
सत्कृतास्ते महाभागा युधिष्ठिरमथाब्रुवन्

teṣāṃ yudhiṣṭhiro rājā pūjāṃ cakre yathāvidhi |
satkṛtāste mahābhāgā yudhiṣṭhiramathābruvan

युधिष्ठिरयमौ भीम मनसा कुरुतार्जवम् ।
मनसा कृतशौचा वै शद्धास्तीर्थानि यास्यथ

yudhiṣṭhirayamau bhīma manasā kurutārjavam |
manasā kṛtaśaucā vai śaddhāstīrthāni yāsyatha

शरीरनियमं प्राहुर्ब्राह्मणा मानुषं व्रतम् ।
मनोविशुद्धां बुद्धिं च दैवमाहुर्व्रतं द्विजाः

śarīraniyamaṃ prāhurbrāhmaṇā mānuṣaṃ vratam |
manoviśuddhāṃ buddhiṃ ca daivamāhurvrataṃ dvijāḥ

मनो ह्यदुष्टं शौचाय पर्याप्तं वै नराधिप ।
मैत्रीं बुद्धिं समास्थाय शुद्धास्तीर्थानि गच्छत

mano hyaduṣṭaṃ śaucāya paryāptaṃ vai narādhipa |
maitrīṃ buddhiṃ samāsthāya śuddhāstīrthāni gacchata

ते यूयं मानसैः शुद्धाः शरीरनियमव्रतैः ।
दैवं व्रतं समास्थाय यथोक्तं फलमाप्स्यथ

te yūyaṃ mānasaiḥ śuddhāḥ śarīraniyamavrataiḥ |
daivaṃ vrataṃ samāsthāya yathoktaṃ phalamāpsyatha

ते तथेति प्रतिज्ञाय कृष्णया सह पाण्डवाः ।
कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे मुनिभिर्देवमानुषैः

te tatheti pratijñāya kṛṣṇayā saha pāṇḍavāḥ |
kṛtasvastyayanāḥ sarve munibhirdevamānuṣaiḥ

लोमशस्योपसंगृह्य पादौ द्वैपायनस् च ।
नारदस्य च राजेन्द्र देवर्षेः पर्वतस्य च

lomaśasyopasaṃgṛhya pādau dvaipāyanas ca |
nāradasya ca rājendra devarṣeḥ parvatasya ca

धौम्येन सहिता वीरास्तथा तैर्वनवासिभिः ।
मार्गशीर्ष्यामतीतायां पुष्येण प्रययुस्ततः

dhaumyena sahitā vīrāstathā tairvanavāsibhiḥ |
mārgaśīrṣyāmatītāyāṃ puṣyeṇa prayayustataḥ

कठिनानि समादाय चीराजिनजटाधराः ।
अभेद्यैः कवचैर्युक्तास्तीर्थान्यन्वचरंस्ततः

kaṭhināni samādāya cīrājinajaṭādharāḥ |
abhedyaiḥ kavacairyuktāstīrthānyanvacaraṃstataḥ

इन्द्रसेनादिभिर्भृत्यै रथैः परिचतुर्दशैः ।
महानसव्यापृतैश्च तथाऽन्यैः परिचारकैः

indrasenādibhirbhṛtyai rathaiḥ paricaturdaśaiḥ |
mahānasavyāpṛtaiśca tathā'nyaiḥ paricārakaiḥ

सायुधा बद्धनिस्त्रिंशास्तूणवन्तः समार्गणाः ।
प्राङ्युखाः प्रययुर्वीराः पाण्डवा जनमेजय

sāyudhā baddhanistriṃśāstūṇavantaḥ samārgaṇāḥ |
prāṅyukhāḥ prayayurvīrāḥ pāṇḍavā janamejaya