अध्याय 9: दुर्बल पुत्र के लिए सुरभि का विलाप

भगवन्नाहमप्येतद्रोचये द्यूतसंभवम् ।
मन्ये तद्विधिनाऽऽकृष्य कारितोस्मीति वै मुने

bhagavannāhamapyetadrocaye dyūtasaṃbhavam |
manye tadvidhinā''kṛṣya kāritosmīti vai mune

नैतद्रोचयते भीष्मो न द्रोणो विदुरो न च ।
गान्धार्या नेष्यते द्यूतं तत्र मोहात्प्रवर्तितम्

naitadrocayate bhīṣmo na droṇo viduro na ca |
gāndhāryā neṣyate dyūtaṃ tatra mohātpravartitam

परित्यक्तुं न शक्नोमि दुर्योधनमचेतनम् ।
पुत्रस्नेहेन भगवञ्जानन्नपि यतव्रत

parityaktuṃ na śaknomi duryodhanamacetanam |
putrasnehena bhagavañjānannapi yatavrata

वैचित्रवीर्य नृपते सत्यमाह यथा भवान् ।
दृढं विझः परं पुत्रं परं पुत्रान्न विद्यते

vaicitravīrya nṛpate satyamāha yathā bhavān |
dṛḍhaṃ vijhaḥ paraṃ putraṃ paraṃ putrānna vidyate

इन्द्रोप्यश्रुनिपातेन सुरभ्या प्रतिबोधितः ।
अन्यैः समृद्धैरप्यर्थैर्न सुतानमन्यते परम् ।

indropyaśrunipātena surabhyā pratibodhitaḥ |
anyaiḥ samṛddhairapyarthairna sutānamanyate param |

अत्र ते वर्तयिष्यामि गहदाख्यानमुत्तमम् ।
सुरभ्याश्चैव संवादमिन्द्रस्य च विशांपते

atra te vartayiṣyāmi gahadākhyānamuttamam |
surabhyāścaiva saṃvādamindrasya ca viśāṃpate

त्रिविष्टपगता राजन्सुरभी प्रारुदत्किल ।
गवां माता पुरा तात तामिन्द्रोऽन्वकृपायत

triviṣṭapagatā rājansurabhī prārudatkila |
gavāṃ mātā purā tāta tāmindro'nvakṛpāyata

किमिदं रोदिषि शुभे कच्चित्क्षेमं दिवौकसाम् ।
मनुष्येष्वथवा गोषु नैतदल्पं भविष्यति

kimidaṃ rodiṣi śubhe kaccitkṣemaṃ divaukasām |
manuṣyeṣvathavā goṣu naitadalpaṃ bhaviṣyati

विनिपातो न वः कश्चिद्दृश्यते त्रिदशाधिप ।
अहं तु पुत्रं शोचामि तेन रोदिमि कौशिक

vinipāto na vaḥ kaściddṛśyate tridaśādhipa |
ahaṃ tu putraṃ śocāmi tena rodimi kauśika

पश्यैनं कर्षकं क्षुद्रं दुर्बलं मम पुत्रकम् ।
प्रतोदेनाभिनिघ्नन्तं लाङ्गलेन च पीडितम् ।
निषीदमानं सोत्कण्ठं वध्यमानं सुराधिप

paśyainaṃ karṣakaṃ kṣudraṃ durbalaṃ mama putrakam |
pratodenābhinighnantaṃ lāṅgalena ca pīḍitam |
niṣīdamānaṃ sotkaṇṭhaṃ vadhyamānaṃ surādhipa

एनं दृष्ट्वा भृशं श्रान्तं वध्यमानं सुराधिप ।
कृपाविष्टाऽस्मि देवेन्द्र मनश्चोद्वेपते मम

enaṃ dṛṣṭvā bhṛśaṃ śrāntaṃ vadhyamānaṃ surādhipa |
kṛpāviṣṭā'smi devendra manaścodvepate mama

एकस्तत्रबलोपेतो धुरमुद्वहतेऽधिकाम् ।
अपरोप्यबलप्राणः कृशो धमनिसंततः ।
कृच्छ्रादुद्वहते भारं तं वै शोचामि वासव

ekastatrabalopeto dhuramudvahate'dhikām |
aparopyabalaprāṇaḥ kṛśo dhamanisaṃtataḥ |
kṛcchrādudvahate bhāraṃ taṃ vai śocāmi vāsava

वध्यमानः प्रतोदेन तुद्यमानः पुनः पुनः ।
नैव शक्नोति तं भारमुद्वोढुं पश्य वासव

vadhyamānaḥ pratodena tudyamānaḥ punaḥ punaḥ |
naiva śaknoti taṃ bhāramudvoḍhuṃ paśya vāsava

ततोऽहं तस्य शोकार्ता विरौमि भृशदुःखिता ।
अश्रूण्यावर्तयन्ती च नेत्राभ्यां करुणायती

tato'haṃ tasya śokārtā viraumi bhṛśaduḥkhitā |
aśrūṇyāvartayantī ca netrābhyāṃ karuṇāyatī

तव पुत्रसहस्रेषु पीड्यमानेषु शोभने ।
किं कृपायितवत्यत्र पुत्र एको निपीड्यते

tava putrasahasreṣu pīḍyamāneṣu śobhane |
kiṃ kṛpāyitavatyatra putra eko nipīḍyate

यदि पुत्रसहस्राणि सर्वत्रसमतैव मे ।
दीनस्य तु सतः शक्र पुत्रस्याभ्यधिकाकृपा

yadi putrasahasrāṇi sarvatrasamataiva me |
dīnasya tu sataḥ śakra putrasyābhyadhikākṛpā

तदिन्द्रः सुरभेर्वाक्यं निशम्य भृशविस्मितः ।
जीवितेनापि कौरव्य मेनेऽभ्यधिकमात्मजम्

tadindraḥ surabhervākyaṃ niśamya bhṛśavismitaḥ |
jīvitenāpi kauravya mene'bhyadhikamātmajam

प्रववर्ष च तत्रैव सहसा तोयमुल्वणम् ।
कर्षकस्याचरन्विघ्नं भगवान्पाकशासनः

pravavarṣa ca tatraiva sahasā toyamulvaṇam |
karṣakasyācaranvighnaṃ bhagavānpākaśāsanaḥ

तद्यथा सुरभिः प्राह सममेवास्तु ते तथा ।
सुतेषु राजन्सर्वेषु हीनेष्वभ्यधिका कृपा

tadyathā surabhiḥ prāha samamevāstu te tathā |
suteṣu rājansarveṣu hīneṣvabhyadhikā kṛpā

यादृशो मे सुतः पाण्डुस्तादृशो मेऽसि पुत्रक ।
विदुरश्च महाप्राज्ञः स्नेहादेतद्ब्रवीम्यहम्

yādṛśo me sutaḥ pāṇḍustādṛśo me'si putraka |
viduraśca mahāprājñaḥ snehādetadbravīmyaham

चिराय तव पुत्राणां शतमेकश्च भारत ।
पाण्डौः पञ्चैव लक्ष्यन्ते तेऽपि मन्दाःसुदुःखिताः

cirāya tava putrāṇāṃ śatamekaśca bhārata |
pāṇḍauḥ pañcaiva lakṣyante te'pi mandāḥsuduḥkhitāḥ

कथं जीवेयुरत्यन्तं कथं वर्धेयुरित्यपि ।
इति दीनेषु पार्थेषु मनो मे परितप्यते

kathaṃ jīveyuratyantaṃ kathaṃ vardheyurityapi |
iti dīneṣu pārtheṣu mano me paritapyate

यदि पार्थिव कौख्याञ्जीवमानानिहेच्छसि ।
दुर्योधनस्तव सुतः शमं गच्छतु पाण्डवैः

yadi pārthiva kaukhyāñjīvamānānihecchasi |
duryodhanastava sutaḥ śamaṃ gacchatu pāṇḍavaiḥ