अध्याय 10: मैत्रेय मुनि का दुर्योधन को ऊरुभंग का शाप

एवमेतन्महाप्राज्ञ यथा वदसि मां मुने ।
अहं चैव विजानामि सर्वे चेमे नराधिपाः

evametanmahāprājña yathā vadasi māṃ mune |
ahaṃ caiva vijānāmi sarve ceme narādhipāḥ

भवांश्च मन्यते साधु यत्कुरूणां सुखोदयम् ।
तदेव विदुरोऽप्याह भीष्मो द्रोणश्च मां मुने

bhavāṃśca manyate sādhu yatkurūṇāṃ sukhodayam |
tadeva viduro'pyāha bhīṣmo droṇaśca māṃ mune

यदित्वहमनुग्राह्यः कौरव्येषु दया यदि ।
अन्वशाधि दुरात्मानं पुत्रं दुर्योधनं मम

yaditvahamanugrāhyaḥ kauravyeṣu dayā yadi |
anvaśādhi durātmānaṃ putraṃ duryodhanaṃ mama

अयमायाति वै राजन्मैत्रेयो भगवानृषिः ।
अन्वीक्ष्य पाण्डवान्भ्रातृनिहैवाऽस्मद्दिदृक्षया

ayamāyāti vai rājanmaitreyo bhagavānṛṣiḥ |
anvīkṣya pāṇḍavānbhrātṛnihaivā'smaddidṛkṣayā

एष दुर्योधनं पुत्रं तव राजन्महानृषिः ।
अनुशास्ता यथान्यायं शमायास्य कुलस्य च

eṣa duryodhanaṃ putraṃ tava rājanmahānṛṣiḥ |
anuśāstā yathānyāyaṃ śamāyāsya kulasya ca

ब्रूयाद्यदेष कौरव्य तत्कार्यमविशङ्कया ।
अक्रियायां तु कार्यस्य पुत्रं ते शप्स्यते रुषा

brūyādyadeṣa kauravya tatkāryamaviśaṅkayā |
akriyāyāṃ tu kāryasya putraṃ te śapsyate ruṣā

एवमुक्त्वा ययौ व्यासो मैत्रेयः प्रत्यदृश्यत ।
पूजया प्रतिजग्राह सपुत्रस्तं नराधिपः

evamuktvā yayau vyāso maitreyaḥ pratyadṛśyata |
pūjayā pratijagrāha saputrastaṃ narādhipaḥ

कृत्वाऽर्ध्याद्याः क्रियाः सर्वा विश्रान्तं मुनिसत्तमम्
प्रश्रयेणाब्रवीद्राजा धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः

kṛtvā'rdhyādyāḥ kriyāḥ sarvā viśrāntaṃ munisattamam
praśrayeṇābravīdrājā dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ

सुखेनागमनं कच्चिद्भगवन्कुरुजाङ्गले ।
कच्चित्कुशलिनो वीरा भ्रातरः पञ्च पाण्डवाः ।

sukhenāgamanaṃ kaccidbhagavankurujāṅgale |
kaccitkuśalino vīrā bhrātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ |

समये स्थातुमिच्छन्ति कच्चिच्च भरतर्षभाः ।
कच्चित्कुरूणां सौभ्रात्रमव्युच्छिन्नं भविष्यति

samaye sthātumicchanti kaccicca bharatarṣabhāḥ |
kaccitkurūṇāṃ saubhrātramavyucchinnaṃ bhaviṣyati

तीर्थयात्रामनुक्रामन्प्राप्तोऽस्मि कुरुजाङ्गलान् ।
यदृच्छया धर्मराजं दृष्ट्ववान्काम्यके वने

tīrthayātrāmanukrāmanprāpto'smi kurujāṅgalān |
yadṛcchayā dharmarājaṃ dṛṣṭvavānkāmyake vane

तं जटाजिनसंवीतं तपोवननिवासिनम् ।
समाजग्मुर्महात्मानं द्रष्टुं मुनिगणाः प्रभो

taṃ jaṭājinasaṃvītaṃ tapovananivāsinam |
samājagmurmahātmānaṃ draṣṭuṃ munigaṇāḥ prabho

तत्राश्रौषं महाराज पुत्राणां तव विग्रहम् ।
अनयं द्यूतरूपेण महाभयमुपस्थितम्

tatrāśrauṣaṃ mahārāja putrāṇāṃ tava vigraham |
anayaṃ dyūtarūpeṇa mahābhayamupasthitam

ततोऽहं त्वामनुप्राप्तः कौरवाणामवेक्षया ॥
सदा ह्यभ्यधिकः स्नेहः प्रीतिश्च त्वयि मे प्रभो

tato'haṃ tvāmanuprāptaḥ kauravāṇāmavekṣayā ||
sadā hyabhyadhikaḥ snehaḥ prītiśca tvayi me prabho

नैतदौपयिकं राजंस्त्वयि भीष्मे च जीवति ।
यदन्योन्येन ते पुत्रा विरुध्यन्ते कथंचन

naitadaupayikaṃ rājaṃstvayi bhīṣme ca jīvati |
yadanyonyena te putrā virudhyante kathaṃcana

मेढीभूतः स्वयं राजन्निग्रहे प्रग्रहे भवान् ।
किमर्थमनयं घोरमुत्पतन्तमुपेक्षसे

meḍhībhūtaḥ svayaṃ rājannigrahe pragrahe bhavān |
kimarthamanayaṃ ghoramutpatantamupekṣase

दस्यूनामिव यद्वृत्तं सभायां कुरुनन्दन ।
तेन न भ्राजसे राजंस्तापसानां समागमे

dasyūnāmiva yadvṛttaṃ sabhāyāṃ kurunandana |
tena na bhrājase rājaṃstāpasānāṃ samāgame

ततो व्यावृत्य राजानं दुर्योधनममर्षणम् ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा मैत्रेयो भगवानृपिः

tato vyāvṛtya rājānaṃ duryodhanamamarṣaṇam |
uvāca ślakṣṇayā vācā maitreyo bhagavānṛpiḥ

दुर्योधन महाबाहो निबोध वदतां वर ।
वचनं मे महाभाग ब्रुवतो यद्धितं तव

duryodhana mahābāho nibodha vadatāṃ vara |
vacanaṃ me mahābhāga bruvato yaddhitaṃ tava

मा द्रुहः पाण्डवान्राजन्कुरुष्व हितमात्मनः ।
पाण्डवानां कुरूणां च लोकस्य च नरर्षभ

mā druhaḥ pāṇḍavānrājankuruṣva hitamātmanaḥ |
pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca lokasya ca nararṣabha

पाण्डवान्प्राप्य तान्रात्रौ किर्मीरो नाम राक्षसः ।
अवृत्य मार्गं रौद्रात्मा तस्थौ गिरिवाचलः

pāṇḍavānprāpya tānrātrau kirmīro nāma rākṣasaḥ |
avṛtya mārgaṃ raudrātmā tasthau girivācalaḥ

तं भीमः समरस्लाघी बलेन बलिनां वरः ।
जघान पशुमारेण व्याघ्रः क्षुद्रमृगं यथा

taṃ bhīmaḥ samaraslāghī balena balināṃ varaḥ |
jaghāna paśumāreṇa vyāghraḥ kṣudramṛgaṃ yathā

पश्य दिग्विजये राजन्यथा भीमेन पातितः ।
जरासन्धो महेष्वासो नागायुतबलो युधि

paśya digvijaye rājanyathā bhīmena pātitaḥ |
jarāsandho maheṣvāso nāgāyutabalo yudhi

संबन्धी वासुदेवश्च श्यालाः सर्वे च पार्षताः ।
ते हि सर्वे नरव्याघ्राः शूरा विक्रान्तयोधिनः

saṃbandhī vāsudevaśca śyālāḥ sarve ca pārṣatāḥ |
te hi sarve naravyāghrāḥ śūrā vikrāntayodhinaḥ

सर्वे नागायुतप्राणा वज्रसंहनना दृढः ।
सत्यव्रतधराः सर्वेसर्वे पुरुषमानिनः

sarve nāgāyutaprāṇā vajrasaṃhananā dṛḍhaḥ |
satyavratadharāḥ sarvesarve puruṣamāninaḥ

हन्तारो देवशत्रूणां रक्षसां कामरूपिणाम् ।
हिडिम्बबकमुख्यानां किर्मीरस् च रक्षसः ।
कस्तान्युधि समासीत जरामरणवान्नरः

hantāro devaśatrūṇāṃ rakṣasāṃ kāmarūpiṇām |
hiḍimbabakamukhyānāṃ kirmīras ca rakṣasaḥ |
kastānyudhi samāsīta jarāmaraṇavānnaraḥ

तस्य ते शम एवास्तु पाण्डवैर्भरतर्षभ ।
कुरु मे वचनं राजन्मा मृत्युवशमन्वगाः

tasya te śama evāstu pāṇḍavairbharatarṣabha |
kuru me vacanaṃ rājanmā mṛtyuvaśamanvagāḥ

एवं तु ब्रुवतस्तस्य मैत्रेयस्य विशांपते ।
ऊरुं करिकराकारं करेणाभिजघान तः

evaṃ tu bruvatastasya maitreyasya viśāṃpate |
ūruṃ karikarākāraṃ kareṇābhijaghāna taḥ

दुर्योधनः स्मितं कृत्वा चरणेनोल्लिखन्महीम् ।
नकिंचिदुक्त्वा दुर्मेधास्तस्थौ किंचिदवाङ्मुखः

duryodhanaḥ smitaṃ kṛtvā caraṇenollikhanmahīm |
nakiṃciduktvā durmedhāstasthau kiṃcidavāṅmukhaḥ

तमशुश्रूषमाणं तु विलिखन्तं वसुंधराम् ।
दृष्ट्वा दुर्योधनं राजन्मैत्रेयं कोप आविशत्

tamaśuśrūṣamāṇaṃ tu vilikhantaṃ vasuṃdharām |
dṛṣṭvā duryodhanaṃ rājanmaitreyaṃ kopa āviśat

स कोपवशमापन्नो मैत्रेयो मुनिसत्तमः ।
विधिना संप्रयुक्तश्च शापायास्य मनो दधे

sa kopavaśamāpanno maitreyo munisattamaḥ |
vidhinā saṃprayuktaśca śāpāyāsya mano dadhe

ततः स वार्युपस्पृश्य कोपसंरक्तलोचनः ।
मैत्रेयो धार्तराष्ट्रं तमशपद्दुष्टचेतसम्

tataḥ sa vāryupaspṛśya kopasaṃraktalocanaḥ |
maitreyo dhārtarāṣṭraṃ tamaśapadduṣṭacetasam

यस्मात्त्वं मामनादृत्य नेमां वाचं चिकीर्षसि ।
तस्मादस्यातिमानस्य सद्यः फलमवाप्स्यसि

yasmāttvaṃ māmanādṛtya nemāṃ vācaṃ cikīrṣasi |
tasmādasyātimānasya sadyaḥ phalamavāpsyasi

त्वदभिद्रोहसंयुक्तं युद्धमुत्पत्स्यते महत् ।
यत्र भीमो गदाघातैस्तवोरुं भेत्स्यते बली

tvadabhidrohasaṃyuktaṃ yuddhamutpatsyate mahat |
yatra bhīmo gadāghātaistavoruṃ bhetsyate balī

इत्येवमुक्ते वचने धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
प्रसादयामास मुनिं नैतदेवं भवेदिति

ityevamukte vacane dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ |
prasādayāmāsa muniṃ naitadevaṃ bhavediti

शमं यास्यति चेत्पुत्रस्तव राजन्यदा तदा ।
शायो न भविता तात विपरीते भविष्यति

śamaṃ yāsyati cetputrastava rājanyadā tadā |
śāyo na bhavitā tāta viparīte bhaviṣyati

सविलक्षस्तु राजेन्द्रो दुर्योधनपिता तदा ।
मैत्रेयं प्राह किर्मीरः कथं भीमेन पातितः

savilakṣastu rājendro duryodhanapitā tadā |
maitreyaṃ prāha kirmīraḥ kathaṃ bhīmena pātitaḥ

नाहं वक्ष्याम्यसूया ते न ते शुश्रूषते सुतः ।
एष ते विदुरः सर्वमाख्यास्यति गते मयि

nāhaṃ vakṣyāmyasūyā te na te śuśrūṣate sutaḥ |
eṣa te viduraḥ sarvamākhyāsyati gate mayi

इत्येवमुक्त्वा मैत्रेयः प्रातिष्ठत यथागतम् ।
किर्मीरवधसंविग्नो भयं दुर्योधनो ययौ

ityevamuktvā maitreyaḥ prātiṣṭhata yathāgatam |
kirmīravadhasaṃvigno bhayaṃ duryodhano yayau