अध्याय 88: उत्तर के तीर्थ और बदरी का आश्रम

उदीच्यां राजशार्दूल दिशि पुण्यानि यानि वै ।
तानि ते कीर्तयिष्यामि पुण्यान्यायतनानि च

udīcyāṃ rājaśārdūla diśi puṇyāni yāni vai |
tāni te kīrtayiṣyāmi puṇyānyāyatanāni ca

शृणुष्वावहितो भूत्वा मम मन्त्रयतः प्रभो ।
कथाप्रतिग्रहो वीर श्रद्धां जनयते शुभाम्

śṛṇuṣvāvahito bhūtvā mama mantrayataḥ prabho |
kathāpratigraho vīra śraddhāṃ janayate śubhām

सरस्वती महापुण्या ह्रदिनी तीर्थमालिनी ।
समुद्रगा महावेगा यमुना यत्र पाण्डव

sarasvatī mahāpuṇyā hradinī tīrthamālinī |
samudragā mahāvegā yamunā yatra pāṇḍava

यत्र पुण्यतरं तीर्थं प्लक्षावतरणं शुभम् ।
यत्रसारस्वतैरिष्ट्वा गच्छन्त्यवभृथं द्विजाः

yatra puṇyataraṃ tīrthaṃ plakṣāvataraṇaṃ śubham |
yatrasārasvatairiṣṭvā gacchantyavabhṛthaṃ dvijāḥ

पुण्यं चाख्यायते दिव्यं शिवमग्निशिरोऽनघ ।
सहदेवोऽयजद्यत्रशम्याक्षेपेण भारत

puṇyaṃ cākhyāyate divyaṃ śivamagniśiro'nagha |
sahadevo'yajadyatraśamyākṣepeṇa bhārata

एतस्मिन्नेव चार्थेऽसौ इन्द्रगीता युधिष्ठिर ।
गाथा चरति लोकेऽस्मिन्गीयमाना द्विजातिभिः

etasminneva cārthe'sau indragītā yudhiṣṭhira |
gāthā carati loke'smingīyamānā dvijātibhiḥ

अग्नयः सहदेवेन ये चिता यमुनामनु ।
ते तस्य कुरुशार्दूल सहस्रशतदक्षिणाः

agnayaḥ sahadevena ye citā yamunāmanu |
te tasya kuruśārdūla sahasraśatadakṣiṇāḥ

तत्रैव भरतो राजा चक्रवर्ती महायशाः ।
विंशतीं सप्त चाष्टौ च हयमेधानुपाहरत्

tatraiva bharato rājā cakravartī mahāyaśāḥ |
viṃśatīṃ sapta cāṣṭau ca hayamedhānupāharat

कामकृद्यो द्विजातीनां श्रुतस्तात यथा पुरा ।
अत्यन्तमाश्रमः पुण्यः शरभङ्गस्य विश्रुतः

kāmakṛdyo dvijātīnāṃ śrutastāta yathā purā |
atyantamāśramaḥ puṇyaḥ śarabhaṅgasya viśrutaḥ

सरस्वती नदी सद्भिः सततं पार्थ पूजिता ।
वालखिल्यैर्महाराज यत्रेष्टमृषिभिः पुरा

sarasvatī nadī sadbhiḥ satataṃ pārtha pūjitā |
vālakhilyairmahārāja yatreṣṭamṛṣibhiḥ purā

दृषद्वती महापुण्या यत्र रख्याता युधिष्ठिर ।
न्यग्रोधाख्यस्तु पाञ्चाल्यः पाञ्चाल्योद्विपदांवर ।
दाल्भ्यघोषश्च दाल्भ्याश् धरणीस्थो महात्मनः

dṛṣadvatī mahāpuṇyā yatra rakhyātā yudhiṣṭhira |
nyagrodhākhyastu pāñcālyaḥ pāñcālyodvipadāṃvara |
dālbhyaghoṣaśca dālbhyāś dharaṇīstho mahātmanaḥ

कौन्तेयानन्तयशसः सुव्रतस्यामितौजसः ।
आश्रमः ख्यायते पुण्यस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

kaunteyānantayaśasaḥ suvratasyāmitaujasaḥ |
āśramaḥ khyāyate puṇyastriṣu lokeṣu viśrutaḥ

एतावर्णाववर्णौ च विश्रुतौ मनुजाधिप ।
ईजाते क्रतुभिर्मुख्यैः पुण्यैर्भरतसत्तम

etāvarṇāvavarṇau ca viśrutau manujādhipa |
ījāte kratubhirmukhyaiḥ puṇyairbharatasattama

समेत्य बहुशो देवाः सेन्द्राः सवरुणाः पुरा ।
विशाखयूपेऽतप्यन् तेन पुण्यतमश्च सः

sametya bahuśo devāḥ sendrāḥ savaruṇāḥ purā |
viśākhayūpe'tapyan tena puṇyatamaśca saḥ

ऋषिर्महान्महाभागो जमदग्निर्महायशाः ।
पलाशकेषु पुण्येषु रम्येष्वयजत प्रभुः

ṛṣirmahānmahābhāgo jamadagnirmahāyaśāḥ |
palāśakeṣu puṇyeṣu ramyeṣvayajata prabhuḥ

यत्रसर्वाः सरिच्छ्रेष्टाः साक्षात्तमृषिसत्तमम् ।
स्वं स्वं तोयमुपादाय परिवार्योपतस्थिरे

yatrasarvāḥ saricchreṣṭāḥ sākṣāttamṛṣisattamam |
svaṃ svaṃ toyamupādāya parivāryopatasthire

अपि चात्र महाराज स्वयं विश्वावसुर्जगौ ।
इमं श्लोकं तदा वीर प्रेक्ष्य दीक्षां महात्मनः

api cātra mahārāja svayaṃ viśvāvasurjagau |
imaṃ ślokaṃ tadā vīra prekṣya dīkṣāṃ mahātmanaḥ

यजमानस्य वै देवाञ्जमदग्नेर्महात्मनः ।
आगम्य सरितो विप्रान्मधुना समतर्पयन्

yajamānasya vai devāñjamadagnermahātmanaḥ |
āgamya sarito viprānmadhunā samatarpayan

गन्धर्वयक्षरक्षोबिरप्सरोभिश्च सेवितम् ।
किरातकिन्नरावासं शैलं शिखरिणांवरम्

gandharvayakṣarakṣobirapsarobhiśca sevitam |
kirātakinnarāvāsaṃ śailaṃ śikhariṇāṃvaram

बिभेद तरसा गङ्गा गङ्गाद्वारं युधिष्ठिर ।
पुण्यं तत्ख्यायते राजन्ब्रह्मर्षिगणसेवितम्

bibheda tarasā gaṅgā gaṅgādvāraṃ yudhiṣṭhira |
puṇyaṃ tatkhyāyate rājanbrahmarṣigaṇasevitam

सनत्कुमारः कौरव्य पुण्यं कनखलं तथा ।
पर्वतश्च पुरुर्नाम यत्रयातः पुरूरवाः

sanatkumāraḥ kauravya puṇyaṃ kanakhalaṃ tathā |
parvataśca pururnāma yatrayātaḥ purūravāḥ

भृगुर्यत्रतपस्तेपे महर्षिगणसेविते ।
राजन्स आश्रमः ख्यातो भृगुतुङ्गो महागिरिः

bhṛguryatratapastepe maharṣigaṇasevite |
rājansa āśramaḥ khyāto bhṛgutuṅgo mahāgiriḥ

यः स भूतं भविष्यच्च भवच् भरतर्षभ ।
नारायणः प्रभुर्विष्णुः शाश्वतः पुरुषोत्तमः

yaḥ sa bhūtaṃ bhaviṣyacca bhavac bharatarṣabha |
nārāyaṇaḥ prabhurviṣṇuḥ śāśvataḥ puruṣottamaḥ

तस्यातियशसः पुण्यां विशालां बदरीमनु ।
आश्रमः ख्यायते पुण्यस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

tasyātiyaśasaḥ puṇyāṃ viśālāṃ badarīmanu |
āśramaḥ khyāyate puṇyastriṣu lokeṣu viśrutaḥ

उष्णतोयवहा गङ्गा शीततोयवहा पुरा ।
सुवर्णसिकता राजन्विशालां बदरीमनु

uṣṇatoyavahā gaṅgā śītatoyavahā purā |
suvarṇasikatā rājanviśālāṃ badarīmanu

ऋषयो यत्रदेवाश्च महाभागा महौजसः ।
प्राप्य नित्यं नमस्यन्ति देवं नारायणं प्रभुम्

ṛṣayo yatradevāśca mahābhāgā mahaujasaḥ |
prāpya nityaṃ namasyanti devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum

यत्रनाराजणो देवः परमात्मा सनातनः ।
तत्र कृत्स्नं जगत्सर्वं तीर्थान्यायतनानि च

yatranārājaṇo devaḥ paramātmā sanātanaḥ |
tatra kṛtsnaṃ jagatsarvaṃ tīrthānyāyatanāni ca

तत्पुण्यं परमं ब्रह्म तत्तीर्थं त्तपोवनम् ।
तत्परं परमं देवं भूतानां परमेश्वरम्

tatpuṇyaṃ paramaṃ brahma tattīrthaṃ ttapovanam |
tatparaṃ paramaṃ devaṃ bhūtānāṃ parameśvaram

शाश्वतं परमं चैव धातारं परमं पदम् ।
यं विदित्वान शोचन्ति विद्वांसः शास्त्रदृष्टयः

śāśvataṃ paramaṃ caiva dhātāraṃ paramaṃ padam |
yaṃ viditvāna śocanti vidvāṃsaḥ śāstradṛṣṭayaḥ

तत्र देवर्षयः सिद्धाः सर्वे चैव तपोधनाः ।
आदिदेवो महायोगी यत्रास्ते मधुसूदनः

tatra devarṣayaḥ siddhāḥ sarve caiva tapodhanāḥ |
ādidevo mahāyogī yatrāste madhusūdanaḥ

पुण्यानामपि तत्पुण्यमत्र ते संशयेस्तु मा ।
एतानि राजन्पुण्यानि पृथिव्यां पृथिवीपते ।
कीर्तितानि नरश्रेष्ठ तीर्थान्यायतनानि च

puṇyānāmapi tatpuṇyamatra te saṃśayestu mā |
etāni rājanpuṇyāni pṛthivyāṃ pṛthivīpate |
kīrtitāni naraśreṣṭha tīrthānyāyatanāni ca

एतानि वसुभिः साध्यैरादित्यैर्मरुदश्विभिः ।
ऋषिभिर्देवकल्पैश्च सेवितानि महात्मभिः

etāni vasubhiḥ sādhyairādityairmarudaśvibhiḥ |
ṛṣibhirdevakalpaiśca sevitāni mahātmabhiḥ

चरन्नेतानि कौन्तेय सहितो ब्राह्मणर्षभैः ।
भ्रातृभिश्च महाभागैरुत्कण्ठां विजयिष्यसि

carannetāni kaunteya sahito brāhmaṇarṣabhaiḥ |
bhrātṛbhiśca mahābhāgairutkaṇṭhāṃ vijayiṣyasi