अध्याय 86: दक्षिण के तीर्थ और द्वारका में श्रीकृष्ण

दक्षिणस्यां तु पुण्यानि शृणु तीर्थानि भारत ।
विस्तरेण यथाबुद्धि कीर्त्यमानानि तानि वै

dakṣiṇasyāṃ tu puṇyāni śṛṇu tīrthāni bhārata |
vistareṇa yathābuddhi kīrtyamānāni tāni vai

यस्यामाख्यायते पुण्या दिशि गोदावरी नदी ।
बह्वारामा बहुजला तापसाचरिता शिवा

yasyāmākhyāyate puṇyā diśi godāvarī nadī |
bahvārāmā bahujalā tāpasācaritā śivā

वेणा भीमरथी चैव नद्यौ पापभयापहे ।
मृगद्विजसमाकीर्णे तापसालयभूषिते

veṇā bhīmarathī caiva nadyau pāpabhayāpahe |
mṛgadvijasamākīrṇe tāpasālayabhūṣite

राजर्षेस्तस् च सरिन्नृगस्य भरतर्षभ ।
रम्यतीर्था बहुजला पयोष्णी द्विजसेविता

rājarṣestas ca sarinnṛgasya bharatarṣabha |
ramyatīrthā bahujalā payoṣṇī dvijasevitā

अपि चात्र महायोगी मार्कण्डेयो महायशाः ।
अनुवंश्यां जगौ गाथां नृगस्य धरणीपतेः

api cātra mahāyogī mārkaṇḍeyo mahāyaśāḥ |
anuvaṃśyāṃ jagau gāthāṃ nṛgasya dharaṇīpateḥ

नृगस् यजमानस्य प्रत्यक्षमिति नः श्रुतम् ।
मरुतः परिवेष्टारः सदस्याश्च दिवौकसः

nṛgas yajamānasya pratyakṣamiti naḥ śrutam |
marutaḥ pariveṣṭāraḥ sadasyāśca divaukasaḥ

पयोष्ण्यां यजमानस्य वाराहे तीर्थ उत्तमे ।
उद्धृतं भूतलस्थं वावायुना समुदीरितम् ।
पयोष्ण्या हरते तोयं पापमामरणान्तिकम्

payoṣṇyāṃ yajamānasya vārāhe tīrtha uttame |
uddhṛtaṃ bhūtalasthaṃ vāvāyunā samudīritam |
payoṣṇyā harate toyaṃ pāpamāmaraṇāntikam

स्वर्गादुत्तुङ्गममलं विषाणं यत्र शूलिनः ।
स्वमात्मविहितं दृष्ट्वा मर्त्यः शिवपुरं व्रजेत्

svargāduttuṅgamamalaṃ viṣāṇaṃ yatra śūlinaḥ |
svamātmavihitaṃ dṛṣṭvā martyaḥ śivapuraṃ vrajet

एकतः सरितः सर्वा गङ्गाद्याः सलिलोच्चयाः ।
पयोष्णी चैकतः पुण्या तीर्थेभ्यो हि मता मम

ekataḥ saritaḥ sarvā gaṅgādyāḥ saliloccayāḥ |
payoṣṇī caikataḥ puṇyā tīrthebhyo hi matā mama

माठरस्य वनं पुण्यं बहुमूलफलं शिवम् ।
यूपश्च भरतश्रेष्ठ वरुणस्रोतसे गिरौ

māṭharasya vanaṃ puṇyaṃ bahumūlaphalaṃ śivam |
yūpaśca bharataśreṣṭha varuṇasrotase girau

प्रवेण्युत्तरपार्स्वे तु पुण्ये कण्वाश्रमे तथा ।
तापसानामरण्यानि कीर्तितानि यथाश्रुति

praveṇyuttarapārsve tu puṇye kaṇvāśrame tathā |
tāpasānāmaraṇyāni kīrtitāni yathāśruti

वेदी शूर्पारके तात जमदग्नेर्महात्मनः ।
रम्या पाषाणतीर्था च पुरश्चन्द्रा च भारत

vedī śūrpārake tāta jamadagnermahātmanaḥ |
ramyā pāṣāṇatīrthā ca puraścandrā ca bhārata

अशोकतीर्थं तत्रैव कौन्ते य बहुलाश्रमम् ।
अगस्त्यतीर्थं पाण्ड्येषु वारुणं च युधिष्ठिर

aśokatīrthaṃ tatraiva kaunte ya bahulāśramam |
agastyatīrthaṃ pāṇḍyeṣu vāruṇaṃ ca yudhiṣṭhira

कुमार्यः कथिताः पुण्याः पाण्ड्येष्वेव नरर्षभ ।
ताम्रपर्णी तु कौन्तेय कीर्तयिष्यामि तां शृणु

kumāryaḥ kathitāḥ puṇyāḥ pāṇḍyeṣveva nararṣabha |
tāmraparṇī tu kaunteya kīrtayiṣyāmi tāṃ śṛṇu

यत्र देवैस्तपस्तप्तं महदिच्छद्भिराश्रमे ।
गोकर्णमिति विख्यातं त्रिषु लोकेषु भारत

yatra devaistapastaptaṃ mahadicchadbhirāśrame |
gokarṇamiti vikhyātaṃ triṣu lokeṣu bhārata

शीततोयो बहुजलः पुण्यस्तात शिवश्च सः ।
ह्रदः परमदुष्प्रापो मानुषैरकृतात्मभिः

śītatoyo bahujalaḥ puṇyastāta śivaśca saḥ |
hradaḥ paramaduṣprāpo mānuṣairakṛtātmabhiḥ

तत्र वृक्षतृणाद्यैश्च संपन्नः फलमूलवान् ।
आश्रमोऽगस्त्यशिष्यस्य पुण्यो देवसहे गिरौ

tatra vṛkṣatṛṇādyaiśca saṃpannaḥ phalamūlavān |
āśramo'gastyaśiṣyasya puṇyo devasahe girau

वैडूर्यपर्वतस्तत्र श्रीमान्मणिमयः शिवः ।
अगस्त्यस्याश्रमश्चैव बहुमूलफलोदकः

vaiḍūryaparvatastatra śrīmānmaṇimayaḥ śivaḥ |
agastyasyāśramaścaiva bahumūlaphalodakaḥ

सुराष्ट्रेष्वपि वक्ष्यामि पुण्यान्यायतनानि च ।
आश्रमान्सरितश्चैव सरांसि च नराधिप

surāṣṭreṣvapi vakṣyāmi puṇyānyāyatanāni ca |
āśramānsaritaścaiva sarāṃsi ca narādhipa

चमसोद्भेदनं विप्रास्तत्रापि कथयन्त्युत ।
प्रभासं चोदधौ तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

camasodbhedanaṃ viprāstatrāpi kathayantyuta |
prabhāsaṃ codadhau tīrthaṃ triṣu lokeṣu viśrutam

तत्र पिण्डारकं नाम तापसाचरितं शिवम् ।
उज्जयन्तश्च शिखरी क्षिप्रं सिद्धिकरो महान्

tatra piṇḍārakaṃ nāma tāpasācaritaṃ śivam |
ujjayantaśca śikharī kṣipraṃ siddhikaro mahān

तत्र देवर्षिवीरेण नारदेनानुकीर्तितः ।
पुराणः श्रूयते श्लोकस्तं निबोध युधिष्ठिर

tatra devarṣivīreṇa nāradenānukīrtitaḥ |
purāṇaḥ śrūyate ślokastaṃ nibodha yudhiṣṭhira

पुण्ये गिरौ सुराष्ट्रेषु मृगपक्षिनिषेविते ।
उज्जयन्ते स्म तप्ताङ्गो नाकपृष्ठे महीयते

puṇye girau surāṣṭreṣu mṛgapakṣiniṣevite |
ujjayante sma taptāṅgo nākapṛṣṭhe mahīyate

एष नारायणः श्रीमान्क्षीरार्णवनिकेतनः ।
नागपर्यङ्कमुत्सृज्यह्यागतो मधुरां पुरीम्

eṣa nārāyaṇaḥ śrīmānkṣīrārṇavaniketanaḥ |
nāgaparyaṅkamutsṛjyahyāgato madhurāṃ purīm

पुण्या द्वारवती तत्रयत्रासौ मधुसूदनः ।
साक्षाद्देवः पुराणोसौ स हि धर्मः सनातनः

puṇyā dvāravatī tatrayatrāsau madhusūdanaḥ |
sākṣāddevaḥ purāṇosau sa hi dharmaḥ sanātanaḥ

ये च कवेदविदो विप्रा ये चाध्यात्मविदो जनाः ।
ते वदन्ति महात्मानं कृष्णं धर्मं सनातनम्

ye ca kavedavido viprā ye cādhyātmavido janāḥ |
te vadanti mahātmānaṃ kṛṣṇaṃ dharmaṃ sanātanam

पवित्राणां हि गोविन्दः पवित्रं परमुच्यते ।
पुण्यानामपि पुण्योसौ मङ्गालानां च मङ्गलम् ।
त्रैलोक्ये पुण्डरीकाक्षो देवदेवः सनातनः

pavitrāṇāṃ hi govindaḥ pavitraṃ paramucyate |
puṇyānāmapi puṇyosau maṅgālānāṃ ca maṅgalam |
trailokye puṇḍarīkākṣo devadevaḥ sanātanaḥ

अव्ययात्मा व्ययात्मा च क्षेत्रज्ञः परमेश्वरः ।
आस्ते हरिरचिन्त्यात्मा तत्रैव मधुसूदनः

avyayātmā vyayātmā ca kṣetrajñaḥ parameśvaraḥ |
āste hariracintyātmā tatraiva madhusūdanaḥ